ارزشها و ضد ارزشها در قرآن

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

منازعه

واطيعو الله ورسوله ولا تنازعوا فتفشلوا وتذهب ريحكم واصبروا ان الله مع الصابرين ⁽¹⁶⁵²⁾
((خدا و پيامبر او را اطاعت كنيد، و با همديگر نزاع نكنيد، كه در نتيجه آن ضعيف گشته و ترسناك مشويد كه (در برابر دشمنان اسلام ) بوى شما از ميان برود، و شكيبائى كنيد كه خدا با شكيبايان است )).
لغت : ((فشل )) به معنى سستى تواءم با ضعف است .
تفسير: در زبان عرب رفتن بوى ، در مقامى تعبير مى شود كه كارهاى كسى بر طبق مراد انجام نيابد.
و منظور از آن در آيه اين است ، كه در اثر نزاع با همديگر نيروى شما به تحليل رفته ، و در برابر دشمنان اسلام ناتوان مى شويد.

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

منع زكات و قرض

ارايت الذى يكذب بالدين فذلك الذى يدع اليتيم ولا يحض على طعام المسكين فويل للمصلين الذين هم عن صلوتهم ساهون ، الذين هم يراؤ ن و يمنعون الماعون ⁽¹⁶⁵³⁾
((آيا ديدى آن را كه جزاى اعمال را تكذيب مى كرد همانا كسى بود كه يتيم را مى راند و بر اطعام مسكين تشويق نمى كرد. پس واى بر نمازگزارانى كه در نماز غفلت مى ورزند، و در آن رياء مى كنند، و از چيز كم دريغ مى نمايند)).
تفسير: در معنى جمله ولا يحض على طعام المسكين در تفسير آمده است : مراد كسى است كه اگر خود مى داشت نمى داد، و اگر نداشت لااقل ديگران را تشويق به دادن نمى كرد.
سهو، به معنى غفلت است ؛ غفلت از نماز، يا به معنى غفلت از حقيقت نماز است كه توجه به خداوند متعال مى باشد، و يا غفلت از پيكره نماز به اينكه از بجاى آوردن آن غفلت كند تا وقت آن سپرى گردد.
ماعون ، در لغت به معنى چيز كم يا كم قيمت آمده .
و اما اينكه مراد از آن در آيه چيست اختلاف است ، در برخى از احاديث آمده مراد از آن زكات واجب است كه 10/1 يا 20/1 يا مانند آن است كه اندكى از مال است كه زكات به آن تعلق مى گيرد.
و در معضى ديگر آمده مراد از آن قرض است ، و وجه اينكه اندك شمرده شده آن است كه دوباره به صاحب مال باز مى گردد، و در بعضى ديگر تعميم شده كه شامل هرگونه مساعدت كردن به مردم است حتى عاريه دادن اثاثيه را نيز كه معمولا به همديگر مى دهند، در بر مى گيرد.
به عنوان ((زكات )) مراجعه شود.

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

مكر و نيرنگ

قد مكرالذين من قبلهم فاتى الله بنيانهم من القواعد فخر عليهم السقف من فوقهم واتيهم العذاب من حيث لايشعرون ⁽¹⁶⁵⁴⁾
((كافرانى كه پيش از اينان بودند نيز براى فرار از حق مكرها انديشيدند لكن خدا سقف بناى آنها را از پايه ويران كرد، و بر سرشان فرو ريخت ، و عذاب خدا از جائى كه نمى فهميدند بر آنها فرا رسيد)).
افا منوا مكر الله فلاياءمن مكرالله الا القوم الخاسرون ⁽¹⁶⁵⁵⁾
((آيا از مكر خدا آسوده خاطر شده اند؟ از مكر خدا آسوده خاطر نمى شود جز گروه زيانكاران )).
تفسير: معنى مكر خدا در ذيل آيه اول گفته شد، بعيد نيست در اين آيه مراد از مكر خدا كيفر و عقوبتى باشد از راهى كه انسان آن را درنيافته و پيش بينى نكرده است .
افاءمن الذين مكروا السيئات ان يخسف الله بهم الارض اوياتيهم العذاب من حيث لايشعرون او ياخذهم فى تقلبهم فماهم بمعجزين او ياءخذهم على تخوف فان ربكم لرؤ ف رحيم ⁽¹⁶⁵⁶⁾
((آنان كه بر كردار زشت خود مكرها مى انديشند، آيا از اين بلا ايمنند كه خدا همه را به زمين فرو برد، يا از جائى كه پى نبرند عذابى فرستد، يا آنكه در سفر كه سرگرم رفت و آمدند ناگاه به مؤاخذه ، سخت بگيرد، بر قدرت حق غالب نتوانند شد، يا آنكه آنها را به حال ترس و اضطراب بگيرد كه پروردگار تو بسيار به خلق مشفق و مهربان است )).
وقد مكروا مكرهم و عندالله مكرهم و ان كان مكرهم لتزول منه الجبال ⁽¹⁶⁵⁷⁾
((مكر خود را كردند، كيفر مكر آنها پيش خدا است .
كوهها با مكر آنها از جاى كنده نخواهد شد)).
تفسير: جمله فوق كنايه از اين است كه دين الهى كه از كوهها استوارتر است با كيد و مكر آنها از بين نمى رود.
و مكروا و مكرالله و الله خير الماكرين ⁽¹⁶⁵⁸⁾
((آنان مكر كردند و خدا نيز مكر نمود ولى خدا بهترين مكر كنندگان است )).
تفسير: مكر آن است كه كسى را از آنچه قصد كرده است با حيله باز دارند اگر كسى قصد خير داشته باشد بازداشتن وى از آن مذموم خواهد بود ولى اگر آنچه را كه قصد كرده شر است بازداشتن از آن ممدوح است . كه مكر خدا به معنى دوم مى باشد.
و يمكرون و يمكرالله والله خير الماكرين ⁽¹⁶⁵⁹⁾
((ايشان مكر مى كنند و خدا نيز مكر مى كند، ولى خدا بهترين مكر كنندگان است )).
و ما يمكرون الا بانفسهم و ما يشعرون ⁽¹⁶⁶⁰⁾
((آنها جز به خودشان مكر نمى كنند ولى نمى دانند)).
و مكروا مكرا و مكرنا وهم لايشعرون فانظر كيف كان عاقبة مكرهم انا دمرناهم وقومهم اجمعين ⁽¹⁶⁶¹⁾
((آنها مكر مى كردند، ما نيز مكر كرديم آنگونه كه آنها نمى فهميدند، بنگر عاقبت آنها چگونه شد، همه آنها و قومشان را به هلاكت رسانديم )).
و مكر اولئك هو يبور⁽¹⁶⁶²⁾
((نيرنگ آنان همانا نابود مى شود)).
ولا يحيق المكر السيى ء الا باهله ⁽¹⁶⁶³⁾
((فرود نمى آيد نيرنگ بد جز به اهلش (به كسانى كه مرتكب آن شده اند فرود مى آيد)).
قل الله اسرع مكرا⁽¹⁶⁶⁴⁾
((بگو مكر خدا سريعتر است )).
و قد مكر الذين من قبلهم فلله المكر جميعا، يعلم ما تكسب كل نفس ‍ وسيعلم الكفار لمن عقبى الدار⁽¹⁶⁶⁵⁾
((كسانى كه پيش از آنها بودند (نيز) مكر كردند، همه مكر و تدبيرها پيش ‍ خدا است ، او مى داند كه هر انسانى چه خواهد كرد، به زودى كفار خواهند فهميد كه خانه آخرت از آن كيست )).
نسيان آيات خدا
و من اعرض عن ذكرى فان له معيشة ضنكا ونحشره يوم القيمة اعمى قال رب لم حشرتنى اعمى و قد كنت بصيرا قال كذلك اتتك اياتنا فنسيتها وكذلك اليوم تنسى ⁽¹⁶⁶⁶⁾
((و هر كس از ياد من اعراض كند همانا (در دنيا) معيشتش تنگ شود، و روز قيامت نابينا محشورش گردانيم ، او گويد الها چرا مرا نابينا محشور كردى و حال آنكه من (در دنيا) بينا بودم ؟
آرى چون آيات ما براى هدايت تو آمد همه را به طاق فراموشى و غفلت نهادى امروز هم ترا (ملائكه رحمت ) فراموش (و بى بهره ) خواهند كرد)).
نژادپرستى
يا ايها الناس انا خلقناكم من ذكر و انثى و جعلناكم شعوبا و قبائل لتعارفوا ان اكرمكم عند الله اتقيكم ⁽¹⁶⁶⁷⁾
((اى مردم ، ما شما را از مرد و زن آفريديم و شما را گروه گروه و قبيله ها نموديم تا از هم باز شناخته شويد، همانا گرامى ترين شما پيش خدا كسى است كه بيشترين تقوا را داشته باشد)).
نسبت ناپاكى دادن به زنان عفيف
ان الذين يرمون المحصنات الغافلات المؤمنات لعنوا فى الدنيا و الاخرة ولهم عذاب عظيم ⁽¹⁶⁶⁸⁾
((كسانى كه به زنان با ايمان عفيفه و بى خبر از كار بد، تهمت بستند، محققا در دنيا و آخرت ملعون (و محروم از رحمت حق ) شدند و هم آنان به عذاب سخت معذب خواهند شد)).
و الذين يرمون المحصنات ثم لم ياءتوا باربعة شهداء فاجلدوهم ثمانين جلدة ولا تقبلوا لهم شهادة ابدا واولئك هم الفاسقون ⁽¹⁶⁶⁹⁾
((و آنان كه به زنان با عفت نسبت زنا دهند آنگاه چهار شاهد (عادل ) بر ادعاى خود نياورند آنان را به هشتاد تازيانه كيفر دهيد و ديگر هرگز شهادت آنها را نپذيريد كه مردمى فاسق و نادرستند)).
به عنوان ((بهتان )) و ((افتراء)) مراجعه شود.
نگاه به نامحرم
قل للمؤمنين يغضوا من ابصارهم و يحفظوا فروجهم ⁽¹⁶⁷⁰⁾
((اى رسول ما بر مردان مؤمن بگو تا چشمانشان را (از نگاه ناروا) بپوشانند...)).
و قل للمؤمنات يغضضن من ابصارهن ⁽¹⁶⁷¹⁾
اى رسول ما بر زنان مؤمن بگو تا چشمانشان را (از نگاه ناروا) بپوشانند)).
نجوى و سخن گناه و دشمنى برانگيز در گوش هم گفتن
يا ايها الذين امنوا اذا تناجيتم فلا تتناجوا بالاثم و العدوان و معصيت الرسول و تناجوا بالبر و التقوى ، و اتقواالله الذى اليه تحشرون انما النجوى من الشيطان ليحزن الذين امنوا وليس بضارهم شيئا الا باذن الله و على الله فليتوكل المؤمنون ⁽¹⁶⁷²⁾
((اى مردمى كه ايمان داريد هرگاه با همديگر سخن سرى گفتيد به گناه و دشمنى و مخالفت پيامبر رازگوئى نكنيد بلكه رازگوئى شما به خوبى و تقوا باشد و از خدائى كه به سوى او محشور خواهيد شد بپرهيزيد)).
سخن به سرى گفتن از شيطان است تا مؤمنان را با آن اندوهگين كند، ولى هيچ ضررى به آنان جز به اذن خدا نخواهد زد.
مؤمنان بر خدا توكل كنند)).
همنشينى با انكار كنندگان آيات خدا
واذا رايت الذين يخضون فى اياتنا فاعرض عنهم حتى يخوضوا فى حديث غيره واما ينسينك الشيطان فلا تقعد بعد الذكرى مع القوم الظالمين ⁽¹⁶⁷³⁾
((هنگامى كه ديدى كسانى را كه آيات ما را تكذيب مى كنند از آنان روگردان باش و اگر شيطان آن را از ياد تو برد بعد از متذكر شدن با گروه ستمكاران منشين )).
تفسير: ((خوض )) يعنى وارد شد؛ و در اصطلاح قرآن وارد شدن در كار بد خوض ناميده شده است و منظور از ((خوض در آيات خدا)) انكار آن است .
و اعرض عن المشركين ⁽¹⁶⁷⁴⁾
((از مشركان روى برگردان )).
و اعرض عن الجاهلين ⁽¹⁶⁷⁵⁾
((از جاهلان روى برگردان ))
ماءيوس و نااميد نشدن از رحمت خدا
و اذا اذقنا الناس رحمة فرحوا بها و ان تصبهم سيئة بما قدمت ايديهم اذا هم يقنطون ⁽¹⁶⁷⁶⁾
((هرگاه رحمتى به مردم چشانديم به آن شادمان مى شوند و اگر به سبب عملكرد خود بدى (و عقوبتى ) به آنها رسيد ناگهان نااميد مى گردند)).
لا تايئسوا من روح الله انه لا يايئس من روح الله الا القوم الكافرون ⁽¹⁶⁷⁷⁾
((از نسيم رحمت الهى نااميد نشويد، كه از رحمت خدا جز كافران نااميد نمى شوند.))
و من يقنط من رحمة ربه الا الضالون ⁽¹⁶⁷⁸⁾
((جز گمراهان چه كسى از رحمت پروردگار خود نااميد مى شود؟))
لا تقنطوا من رحمة الله ان الله يغفر الذنوب جميعا⁽¹⁶⁷⁹⁾
((از رحمت خدا نااميد نشويد خدا همه گناهكاران را مى آمرزد))
قل يا عبادى الذين اسرفوا على انفسهم لا تقنطوا من رحمة الله ان الله يغفر الذنوب جميعا⁽¹⁶⁸⁰⁾
((اى بندگان من كه بر جان خويش اسراف ورزيده ايد از رحمت خدا نااميد نشويد به تحقيق خدا همه گناهكاران را مى آمرزد)).
تفسير: اين آيه در مورد كسانى است كه به گناه خود توجه دارند، و از بزرگى و زشتى آن چنان بيم دارند كه از آمرزش خدا نااميد مى شوند. بديهى است چنين كسى از كرده خود پشيمان و نادم است ، اينجا است كه خطاب به او مى رسد كه نااميد نشوند كه گناه هرچه بزرگ باشد خدا آن را مى آمرزد، زيرا: كرم الهى ، هر چند گناه بزرگ باشد از آن بزرگتر است ، قابل آمرزش بودن گناه هم با پشيمانى كه توبه را دنبال دارد حاصل است .
پس چنين نتيجه مى گيريم : كسانى كه از گناه خود نادم و پشيمان نيستند، وعده آمرزش همه گناهان از هر قبيل كه باشد شامل آنان نخواهد بود.
البته خدا هر كس را بخواهد مى آمرزد، و هر كس را بخواهد عذاب مى كند، هرگز جايز نيست كسى از عذاب خدا آسوده خاطر و از عفو او نااميد گردد.
شاهد اينكه مراد از آيه آن نيست كه هر گناهى هر چند از آن توبه نمايند آمرزيده است ، بلكه مراد آن است كه بزرگى هيچ گناهى موجب آن نتواند شد كه مانع شمول مغفرت خدا گردد ذيل آيه است كه مى گويد:
و انيبوا الى ربكم و اسلموا له من قبل ان ياءتيكم العذاب ثم لاتنصرون ⁽¹⁶⁸¹⁾
((توبه كنيد به سوى پروردگار خود و تسليم شويد پيش از آنكه عذاب بر شما بيايد سپس يارى نشويد)).
قال و من يقنط من رحمة ربه الا الضالون ⁽¹⁶⁸²⁾
((چه كسى جز گمراهان از رحمت پروردگار خود نااميد مى شود؟)).

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

نسيان آيات خدا

و من اعرض عن ذكرى فان له معيشة ضنكا ونحشره يوم القيمة اعمى قال رب لم حشرتنى اعمى و قد كنت بصيرا قال كذلك اتتك اياتنا فنسيتها وكذلك اليوم تنسى ⁽¹⁶⁶⁶⁾
((و هر كس از ياد من اعراض كند همانا (در دنيا) معيشتش تنگ شود، و روز قيامت نابينا محشورش گردانيم ، او گويد الها چرا مرا نابينا محشور كردى و حال آنكه من (در دنيا) بينا بودم ؟
آرى چون آيات ما براى هدايت تو آمد همه را به طاق فراموشى و غفلت نهادى امروز هم ترا (ملائكه رحمت ) فراموش (و بى بهره ) خواهند كرد)).

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

نژادپرستى

يا ايها الناس انا خلقناكم من ذكر و انثى و جعلناكم شعوبا و قبائل لتعارفوا ان اكرمكم عند الله اتقيكم ⁽¹⁶⁶⁷⁾
((اى مردم ، ما شما را از مرد و زن آفريديم و شما را گروه گروه و قبيله ها نموديم تا از هم باز شناخته شويد، همانا گرامى ترين شما پيش خدا كسى است كه بيشترين تقوا را داشته باشد)).

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

نسبت ناپاكى دادن به زنان عفيف

ان الذين يرمون المحصنات الغافلات المؤمنات لعنوا فى الدنيا و الاخرة ولهم عذاب عظيم ⁽¹⁶⁶⁸⁾
((كسانى كه به زنان با ايمان عفيفه و بى خبر از كار بد، تهمت بستند، محققا در دنيا و آخرت ملعون (و محروم از رحمت حق ) شدند و هم آنان به عذاب سخت معذب خواهند شد)).
و الذين يرمون المحصنات ثم لم ياءتوا باربعة شهداء فاجلدوهم ثمانين جلدة ولا تقبلوا لهم شهادة ابدا واولئك هم الفاسقون ⁽¹⁶⁶⁹⁾
((و آنان كه به زنان با عفت نسبت زنا دهند آنگاه چهار شاهد (عادل ) بر ادعاى خود نياورند آنان را به هشتاد تازيانه كيفر دهيد و ديگر هرگز شهادت آنها را نپذيريد كه مردمى فاسق و نادرستند)).
به عنوان ((بهتان )) و ((افتراء)) مراجعه شود.

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

نگاه به نامحرم

قل للمؤمنين يغضوا من ابصارهم و يحفظوا فروجهم ⁽¹⁶⁷⁰⁾
((اى رسول ما بر مردان مؤمن بگو تا چشمانشان را (از نگاه ناروا) بپوشانند...)).
و قل للمؤمنات يغضضن من ابصارهن ⁽¹⁶⁷¹⁾
اى رسول ما بر زنان مؤمن بگو تا چشمانشان را (از نگاه ناروا) بپوشانند)).
نجوى و سخن گناه و دشمنى برانگيز در گوش هم گفتن
يا ايها الذين امنوا اذا تناجيتم فلا تتناجوا بالاثم و العدوان و معصيت الرسول و تناجوا بالبر و التقوى ، و اتقواالله الذى اليه تحشرون انما النجوى من الشيطان ليحزن الذين امنوا وليس بضارهم شيئا الا باذن الله و على الله فليتوكل المؤمنون ⁽¹⁶⁷²⁾
((اى مردمى كه ايمان داريد هرگاه با همديگر سخن سرى گفتيد به گناه و دشمنى و مخالفت پيامبر رازگوئى نكنيد بلكه رازگوئى شما به خوبى و تقوا باشد و از خدائى كه به سوى او محشور خواهيد شد بپرهيزيد)).
سخن به سرى گفتن از شيطان است تا مؤمنان را با آن اندوهگين كند، ولى هيچ ضررى به آنان جز به اذن خدا نخواهد زد.
مؤمنان بر خدا توكل كنند)).
همنشينى با انكار كنندگان آيات خدا
واذا رايت الذين يخضون فى اياتنا فاعرض عنهم حتى يخوضوا فى حديث غيره واما ينسينك الشيطان فلا تقعد بعد الذكرى مع القوم الظالمين ⁽¹⁶⁷³⁾
((هنگامى كه ديدى كسانى را كه آيات ما را تكذيب مى كنند از آنان روگردان باش و اگر شيطان آن را از ياد تو برد بعد از متذكر شدن با گروه ستمكاران منشين )).
تفسير: ((خوض )) يعنى وارد شد؛ و در اصطلاح قرآن وارد شدن در كار بد خوض ناميده شده است و منظور از ((خوض در آيات خدا)) انكار آن است .
و اعرض عن المشركين ⁽¹⁶⁷⁴⁾
((از مشركان روى برگردان )).
و اعرض عن الجاهلين ⁽¹⁶⁷⁵⁾
((از جاهلان روى برگردان ))
ماءيوس و نااميد نشدن از رحمت خدا
و اذا اذقنا الناس رحمة فرحوا بها و ان تصبهم سيئة بما قدمت ايديهم اذا هم يقنطون ⁽¹⁶⁷⁶⁾
((هرگاه رحمتى به مردم چشانديم به آن شادمان مى شوند و اگر به سبب عملكرد خود بدى (و عقوبتى ) به آنها رسيد ناگهان نااميد مى گردند)).
لا تايئسوا من روح الله انه لا يايئس من روح الله الا القوم الكافرون ⁽¹⁶⁷⁷⁾
((از نسيم رحمت الهى نااميد نشويد، كه از رحمت خدا جز كافران نااميد نمى شوند.))
و من يقنط من رحمة ربه الا الضالون ⁽¹⁶⁷⁸⁾
((جز گمراهان چه كسى از رحمت پروردگار خود نااميد مى شود؟))
لا تقنطوا من رحمة الله ان الله يغفر الذنوب جميعا⁽¹⁶⁷⁹⁾
((از رحمت خدا نااميد نشويد خدا همه گناهكاران را مى آمرزد))
قل يا عبادى الذين اسرفوا على انفسهم لا تقنطوا من رحمة الله ان الله يغفر الذنوب جميعا⁽¹⁶⁸⁰⁾
((اى بندگان من كه بر جان خويش اسراف ورزيده ايد از رحمت خدا نااميد نشويد به تحقيق خدا همه گناهكاران را مى آمرزد)).
تفسير: اين آيه در مورد كسانى است كه به گناه خود توجه دارند، و از بزرگى و زشتى آن چنان بيم دارند كه از آمرزش خدا نااميد مى شوند. بديهى است چنين كسى از كرده خود پشيمان و نادم است ، اينجا است كه خطاب به او مى رسد كه نااميد نشوند كه گناه هرچه بزرگ باشد خدا آن را مى آمرزد، زيرا: كرم الهى ، هر چند گناه بزرگ باشد از آن بزرگتر است ، قابل آمرزش بودن گناه هم با پشيمانى كه توبه را دنبال دارد حاصل است .
پس چنين نتيجه مى گيريم : كسانى كه از گناه خود نادم و پشيمان نيستند، وعده آمرزش همه گناهان از هر قبيل كه باشد شامل آنان نخواهد بود.
البته خدا هر كس را بخواهد مى آمرزد، و هر كس را بخواهد عذاب مى كند، هرگز جايز نيست كسى از عذاب خدا آسوده خاطر و از عفو او نااميد گردد.
شاهد اينكه مراد از آيه آن نيست كه هر گناهى هر چند از آن توبه نمايند آمرزيده است ، بلكه مراد آن است كه بزرگى هيچ گناهى موجب آن نتواند شد كه مانع شمول مغفرت خدا گردد ذيل آيه است كه مى گويد:
و انيبوا الى ربكم و اسلموا له من قبل ان ياءتيكم العذاب ثم لاتنصرون ⁽¹⁶⁸¹⁾
((توبه كنيد به سوى پروردگار خود و تسليم شويد پيش از آنكه عذاب بر شما بيايد سپس يارى نشويد)).
قال و من يقنط من رحمة ربه الا الضالون ⁽¹⁶⁸²⁾
((چه كسى جز گمراهان از رحمت پروردگار خود نااميد مى شود؟)).