منزلت زن در اندیشه اسلامی , از امام علی علیه السلام تا انقلاب اسلامی

[مدینه* خادمه یاس فاطمی *]

[مدینه* خادمه یاس فاطمی *]

مقدمه:

زن موجودی اسرارآمیز است که همواره دو ساحت داشته است: جمال و جلال عشق و مرگ. عشق زن که مظهر آرمانی آن است، چون شعر خلق مدام است، چراکه زن جسماً و روحاً و نفساً به مرد حیات می بخشد. زن رمز طبیعت است. پس شگفت نیست که در وصفش گفته اند: زنان هر سرزمین، شعر آن سرزمین اند و روح هر جامعه در زنان آن جامعه چون گل می شکفد یا پژمرده می شود؛ تا جامعه چه جایگاهی به وی عطا کند.
در نخستین جوامع بشری نه نظام مردسالاری حاکم بود و نه زن سالاری، بلکه این هر دو، وظایف و مشاغل مختلفی داشتند و همکار و مکمل یکدیگر بودند. هیچ چیز مبین برتری یکی بر دیگری نبود. زنان به گردآوری مواد خوراکی می پرداختند و مردان به شکار و نوعی تبادل و توازن میان آن دو وجود داشت. تا اینکه این تبادل و توازن در سال 2000 پیش از میلاد پایان می گیرد و منزلت زن رو به افول می گراید. از آن دوران به بعد، مرد می کوشد تا زن را از میدان بیرون رانده، فرمانروای مطلق العنان باشد.
به زعم الیزابت بادنتر، پدرسالاری مبتنی بر حذف یا اخفای زن، در غرب با دموکراسی آتن در قرن پنجم پیش از میلاد آغازشده و با ظلم در حق زنان همواره بوده و هست. چه در زمان انقلاب کبیر فرانسه که رو به افول نهاد (جلال ستاری،
ص: 10
سیمای زن در فرهنگ ایران)، زمانی که الهه ای که برای پرستش بود، از حقوق حقه خود محروم بود؛ چه در دوره مردسالاری که بی رحمانه ترین رفتارها نثارش می شد؛ چه در زمان جاهلیت که حتی پس از مرگ همسرش نیز به عنوان کالا به ارث می رسید؛ چه درزمانی که در بعضی کشورها پس از مرگ همسر، او نیز باید سوزانده می شد و... اکنون نیز که فریاد مدرنیته گوش عالم را ناشنوا ساخته، برده داری نوین زن شکل گرفته است.
خداوند با خلقت زن و مرد، برای آن ها حق وحقوقی مساوی در جامعه قرار داده است؛ ولی در زمان قبل از اسلام و حتی در برخی از ادیان پس از اسلام، زنان همواره در موقعیت های متفاوت مورد ظلم و ستم قرار می گرفتند، به طوری که گاهی از حقوق اولیه یک انسان محروم بودند. مقام مادر به عنوان یکی از مهم ترین و مقدس ترین جایگاه های زن و منزلت او شناخته شده است. مقاله حاضر به بررسی جایگاه زن در کلام امیرالمؤمنین و رهبران انقلاب اسلامی به نگارش درآمده است.
پیشینه مطالعه درزمینهٔ جایگاه زن در نهج البلاغه، بررسی های زیادی را دربر می گیرد. ازجمله در پژوهشی با عنوان «باز پژوهی دیدگاه امام علی (عليه السلام) درباره عقل زنان با تأکید بر خطبه 80 نهج البلاغه»، محقق دیدگاه امام علی (عليه السلام) درباره زنان را موردنقد قرار داده و خطبه 80 نهج البلاغه را که درزمینهٔ نواقص العقول بودن زن است، به دلیل این که با سند عامه نقل شده، ضعیف دانسته و آن را از خطبه های امام علی (عليه السلام) نمی داند (طیبی، ناهید، باز پژوهی دیدگاه امام علی (عليه السلام) درباره عقل زنان با تأکید بر خطبه 80 نهج البلاغه، 1395).
نظر بیگی در تحقیقی با عنوان «جامعه شناسی زبان در تبیین جایگاه اجتماعی زن در خطبه 80 نهج البلاغه»، زن در نهج البلاغه را ترسیم طرحی
ص: 11
یک بعدی از چهره کامل زن در قرآن معرفی کرده است که فضای این طرح را جوی آکنده از فتنه های زمانه و دسیسه های سیاسی در برگرفته است. از دیدگاه این محقق، مفسران نهج البلاغه به دنبال اثبات این که زنان در مقام عبودیت، عروج و تکامل، دریافت های ذهنی و انتزاعات عقلی و... از مردان ناقص ترند، آن ها را با عباراتی چون عقرب، شر، ناقص الایمان، ناقص الحظ و ناقص العقل توصیف می کنند (نظر بیگی، جامعه شناسی زبان در تبیین جایگاه اجتماعی زن در خطبه 80 نهج البلاغه، 1394).
دشمنان اسلام برای سوءاستفاده از شرایط حاکم بر جامعه، از هر حرف و سخنی در جهت اهداف خود تعبیر و تفسیر می نمایند؛ تا جایی که برخی با تمسک به ظاهر کلام امیرالمؤمنین (عليه السلام)، تمسک پذیری زن و وجود ارزشی والای انسانی او را انکار نموده و وی را موجودی دون پایه معرفی می کنند و گروهی دیگر با تأکید بر منزلت و کرامت والای زن، کلام حضرت را منافی با منزلت و مقام زن عنوان می کنند.
بر طبق پژوهش صارمی گروی و همکارش در سال 1391 با عنوان «جایگاه و حقوق زن در نهج البلاغه»، در سیره حضرت به رغم سنت جاهلیت، ایشان به مقام زن احترام بسیار گذاشته و زن را مظهر جمال و عطوفت الهی معرفی می نمایند. همچنین حضرت در کلام دیگری زن را امانت الهی معرفی کرده که همانند دیگر امانات، ارزشمند و قابل احترام هست (صارمی گروی، سکینه؛ مجیدی، محسن، جایگاه زن در نهج البلاغه، 1391).
بنابر برداشت ها و دیدگاه های متفاوت نسبت به جایگاه زن در شرایط حاکم بر جامعه، لازم و ضروری است احادیث و روایات و همچنین دیدگاه های رهبران انقلاب باتوجه به شرایط موجود مورد بررسی قرار گیرند.
ص: 12
هدف از تحقیق حاضر، بررسی جایگاه زن در کلام امیرالمؤمنین (عليه السلام) و رهبران انقلاب اسلامی می باشد. به همین منظور به دنبال یافتن پاسخی مناسب برای یک پرسش اصلی و چند پرسش فرعی است. پرسش اصلی این است که از دیدگاه امام علی (عليه السلام) و رهبران انقلاب اسلامی جایگاه زن چگونه است؟ پرسش های فرعی عبارت اند از: جایگاه زن قبل از اسلام و بعد از اسلام و در زمان حکومت امام علی (عليه السلام) چگونه بوده است؟ رهبران انقلاب اسلامی پس از پیروزی انقلاب چه جایگاهی برای زنان در نظر گرفتند؟ پژوهشگر درروند دستیابی به پاسخ پرسش های مذکور با مانع خاصی مواجه نبوده است. تحقیق حاضر یک تحقیق توصیفی-تحلیلی است که از منابع کتابخانه ای شامل کتب احادیث، نهج البلاغه، مقالات و سایت های اینترنتی درزمینهٔ موضوع استفاده شده است.
این پژوهش به بررسی جایگاه زن در دو منظر کلیدی می پردازد: سخن امام علی (عليه السلام) در نهج البلاغه و گفتمان رهبران انقلاب اسلامی (امام خمینی و مقام معظم رهبری)
در تحلیل کلام امام علی (عليه السلام)، با اشاره به عباراتی که اغلب چالش برانگیز تلقی می شوند (مانند خطبه 80)، تأکید شده است که این سخنان عمدتاً واکنشی موقعیتی (به ویژه پس از جنگ جمل) و ناظر به مصداق خاص است و نباید به عنوان حکمی کلی و ذاتی درباره همه زنان تفسیر شود. در کنار این، سیره عملی و سایر سخنان ایشان، حاکی از تکریم والای مقام زن به عنوان امانت الهی است.
در بخش رهبران انقلاب، گفتمان امام خمینی (رحمه الله) و امام خامنه ای (مدظله العالی) به عنوان احیاگرایان جایگاه زن در جامعه اسلامی معاصر
ص: 13
تحلیل شده است. این گفتمان با طرد هم زمان الگوی سنتیِ منفعل و الگوی غربیِ ابزارگرا، «الگوی سوم» زن مسلمان انقلابی را ارائه می دهد: زنی که هم عفیف و خانواده محور است و هم فعال، آگاه و پیشرو در عرصه های سیاسی و اجتماعی.
این نگاه، مقام مادری و همسری را نه به عنوان محدودیت که به عنوان شغلی متعالی و آینده ساز (حتی باارزشی بالاتر از مسئولیت های اجرایی) ارج می نهد و حضور اجتماعی را مشروط به عدم تعارض با این نقش بی بدیل و رعایت حریم های اسلامی می داند.
در جمع بندی نهایی، این پژوهش نشان می دهد که اسلام با نگاهی کرامت محور، سنت علوی با تأکید بر تعقل و حفظ حریم و گفتمان انقلاب اسلامی با تلفیق مسئولیت های خانوادگی و اجتماعی، تصویری متعالی، متوازن و اثرگذار از زن ارائه می دهند که او را از حاشیه به متن تحولات فردی و تاریخی وارد می سازد.

[مدینه* خادمه یاس فاطمی *]

1. کليات و مفاهيم
اشارة

1.1. مفهوم جایگاه زن

جایگاه زن، یعنی موقعیت و نقشی که زن می تواند در خانواده و در اجتماع داشته باشد. از این نظر، زن در اسلام از جایگاهی بسیار والا هم در اجتماع و هم در خانواده برخوردار است. به دلیل این که زن سازنده خانواده است و خانواده کوچک ترین واحد اجتماعی جامعه هست؛ بنابراین می توان گفت که زن سازنده جامعه است، به طوری که قادر خواهد بود جامعه را به سمت سعادت و تعالی یا به سمت انحراف و فساد بکشاند.
به طورکلی، زن با توجه به شرایط خلقتش از جایگاه ممتازی برخوردار است، به طوری که مردان قابلیت جانشینی آن ها را نخواهند داشت. زن به لحاظ جایگاه بزرگی که در نظام خلقت دارد، وظیفه و مسئولیت اجتماعی او مشخص می گردد. وظیفه ای بزرگ که محور اساسی صلاح فردی و اجتماعی بوده و عدم انجام آن، اساس فساد فردی و اجتماعی را به دنبال خواهد داشت.
همچنین اگر زن بتواند مسئولیتی را که به عنوان یک امر الهی و تکلیف عقلی و دینی بر عهده دارد، به طور کامل به انجام برساند، به کمال انسانی دست پیدا خواهد نمود. در این صورت است که بهشت را زیر پای خود خواهد دید؛ اما بی تفاوت بودن و رها نمودن چنین جایگاهی که زیربنای تکوینی مسئولیت انسانی و تکلیف الهی است، زن را به پایین ترین مرتبه وجودی فرو خواهد کشاند.
ص: 17
جایگاه و منزلت زن عبارت است از پرورش و آماده سازی انسان. خداوند در سوره بقره می فرماید: «زن کشتزار شماست» (بقره/223). زن نگه دارنده و حافظ بقای حیات است. کرامت آدمی بسته به کرامت زن است.

[مدینه* خادمه یاس فاطمی *]

1.2. عوامل تعیین کننده جایگاه زن

یکی از پردامنه ترین مسائلی که در دنیای امروز در مورد زن و روابط اجتماعی و سیاسی او بحث می شود، مسئله جایگاه او در خانواده و جامعه است. استفاده از نیروی زنان به عنوان نیمی از جمعیت جهان که می توانند در مسائل سیاسی، فرهنگی و اجتماعی مشارکت فعال داشته باشند، نقش مهمی در توسعه و شکوفایی هر کشور دارد. با درک این مطلب، هر کشوری برای رشد و توسعه خود باید موانع فرهنگی، اجتماعی و سیاسی که سد راه مشارکت سیاسی، فرهنگی و اجتماعی زنان می شود را برداشته و محیط جامعه را برای این تغییر و تحولات آماده کند.
اما چگونه می توان جامعه را برای این تغییر و تحولات آماده کرد؟ حضرت علی (عليه السلام) درزمینهٔ جایگاه زن در جامعه می فرمایند: «مهم ترین ویژگی زن که هم ردیف ویژگی مردان هست، مسئله جهاد است». در فرهنگ اسلام، جهاد اوج حضور و قابلیت یابی شخصیت یک فرد مسلمان است؛ اما بنا به مفاد این فرمایش امام (عليه السلام)، جهاد تنها ویژه مردان نیست؛ زن هم برای خود جهاد دارد و می تواند نقشی ایفا کند که هم سطح جهاد مردان باشد. حضرت می فرمایند:
«جهاد المرأة حسن التبعل؛ جهاد زن، برخورد متناسب با همسر است» (نهج البلاغه، کلمات قصار، شماره 136)
ص: 18

[مدینه* خادمه یاس فاطمی *]

برای مشخص کردن جایگاه زن در کلام امیرالمؤمنین و رهبران انقلاب اسلامی، لازم است دیدگاه هایی که در جامعه نسبت به زن وجود داشته و دارد موردبررسی قرار گیرد.
حضرت علی (عليه السلام) پس از فتنه جمل درباره زنان می فرمایند:
«ای مردم! زنان ازنظر ایمان و بهره اقتصادی و موهبت عقل کاستی هایی دارند؛ اما کاستی ایمان آنان به دلیل آن است که از نماز و روزه در ایام عادت بازمی مانند و گواه کاستی عقل آنان این است که شهادت دو نفر از آنان همچون شهادت یک مرد است و امّا کاستی بهره اقتصادی آنان دلیلش این است که سهم ارث آنان نصف سهم مردان است. حال که چنین است، از زنان بد بپرهیزید و مراقب نیکان آنان باشید و در اعمال نیک به صورت اطاعت بی قیدوشرط از آنان اطاعت نکنید تا در اعمال بد از شما انتظار پیروی نداشته باشند» (نهج البلاغه، خطبه 80)
با توجه به این خطبه امیرالمؤمنین (عليه السلام)، جایگاه و منزلت زن با توجه به موقعیت و شرایط جامعه می تواند متفاوت باشد. تا قبل از انقلاب اسلامی، در مورد جایگاه زنان در جامعه دو دیدگاه متفاوت وجود داشت که هر دو ضدونقیض هم بودند: یکی به خانه نشینی زنان اعتقاد داشت و دیگری نگاهی ابزار گونه به زنان داشت؛ اما انقلاب اسلامی راه سومی را به عنوان وضعیتی میانه این دو دیدگاه در نظر گرفت. در این زمینه، نظریه های متفاوت زیادی مطرح شده که برخی حضور زن را در فعالیت های اجتماعی نفی می کنند و برخی آن را عامل پیشرفت و توسعه کشور می دانند.

[مدینه* خادمه یاس فاطمی *]

چهار عامل بر جایگاه زنان در جامعه بیشترین نقش رادارند:

1. اعتماد: با پیروزی انقلاب اسلامی، به صورت های گوناگون، حس اعتماد در افراد، به خصوص زنان، افزایش یافت.
ص: 19
2. آموزش: بالا بردن سطح علمی و سواد زنان در جامعه تا جایی که رهبر انقلاب اسلامی آموزش همه افراد جامعه بدون تبعیض جنسیتی را با تشکیل نهضت سوادآموزی الزامی دانستند.
3. هویت اسلامی زنان: تقویت هویت دینی و اسلامی زنان به عنوان عاملی مهم در تعیین جایگاه اجتماعی آنان.
4. ساختار جامعه: انقلاب اسلامی با قانون رأی دادن از سن 18 سالگی (بدون تفاوت در جنسیت زن و مرد) در انتخابات مجلس، درواقع به طور مستقیم یا غیرمستقیم همه افراد جامعه را در مشارکت سیاسی دخیل کردند.
ص: 20

[مدینه* خادمه یاس فاطمی *]

1.3. جایگاه زن درآیات و روایات

اشارة

برای بیان جایگاه زن، لازم است ابعاد مختلف وجودی، اعتقادی و اجتماعی زن مشخص گردد تا شناخت بیشتری نسبت به مقام و جایگاه زن در کلام امیرالمؤمنین (عليه السلام) - که همان جایگاه زن در اسلام را بیان می دارد- و نیز جایگاه زن در دیدگاه رهبران انقلاب اسلامی حاصل شود.
زن در فرهنگ اسلامی، مظهر جلوه های الهی است و پاکی او موجب خیروبرکت شناخته شده و از ارزش و احترام فوق العاده ای برخوردار است. حضرت علی (عليه السلام) می فرمایند:
«آن ها (زنان) نزد شما امانت های خدا هستند، آزارشان نرسانید و بر آن ها سخت نگیرید» (محدث نوری، میرزا حسین، مستدرک الوسائل، ج 2، ص 551، 14 ق).
هویت زن، هویت جامعه است. درواقع، ارج گذاری به زن و خدمات بی پایان او، ارزش نهادن به هستی جامعه است.
ص: 21

[مدینه* خادمه یاس فاطمی *]

1.3.1. آفرینش زن در قرآن

از ضروریات مطالعه درباره منزلت زنان این است که جایگاه والای او در طول تاریخ مورد بی توجهی و کوتاهی قرارگرفته است. لذا برای مشخص شدن جایگاه و منزلت زن در نظام خلقت، چه منبعی مطمئن تر از قرآن کریم می تواند پاسخگوی این ضرورت باشد؟
ازجمله این بی توجهی ها، دیدگاهی است که زن را طفیلی مردان و آفریده شده از آنان می داند. خداوند در قرآن صراحتاً این ادعا را رد کرده و می فرماید: «إِنِّی خَالِقٌ بَشَرًا مِنْ طِینٍ» (صاد/71) و آفرینش را به خود نسبت داده و می فرماید: «فَنَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی» (صاد/72). همچنین در سوره مؤمنون، با توصیف مراحل رشد جنین، بر شکوه آفرینش تأکید می ورزد و درنهایت می فرماید: «ثُمَّ أَنْشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ فَتَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ» (مومنون/14)
در قرآن، ازآنچه در برخی کتب مذهبی آمده - مانند آفرینش زن از مایه ای پست تر یا رویکردی تحقیرآمیز نسبت به سرشت زن - خبری نیست. اسلام نظریه تحقیرآمیزی نسبت به زن ازلحاظ سرشت و طینت ندارد (مطهری، مرتضی، نظام حقوق زن در اسلام، ص 19–131).
در سوره نحل آمده است: «مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً» (نحل/97). در این آیه، حیات پاکیزه مشروط به دو امر است: ایمان (حسن فاعلی) و عمل صالح (حسن فعلی)، بدون تفاوت میان زن و مرد.
ص: 22
قرآن گاهی با صراحت الفاظ، برشمول خطاب های خود برای هر دو جنس تأکید می کند؛ چنان که در سوره آل عمران می فرماید:
«فَاسْتَجَابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّي لَا أُضِيعُ عَمَلَ عَامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى» (آل عمران/195.)
این آیه نه تنها تساوی زن و مرد در پاداش الهی را بیان می کند، بلکه نشان می دهد که اگر درآیات دیگر الفاظ مذکر به کاررفته، منظور انحصار به مردان نیست.
گاهی ممکن است تصور شود قرآن به مردان بهای بیشتری می دهد، ولی شواهد بسیاری خلاف این را ثابت می کند؛ مانند آن که در وصف حضرت مریم می فرماید: «وَصَدَّقَتْ بِكَلِمَاتِ رَبِّهَا وَكُتُبِهِ وَكَانَتْ مِنَ الْقَانِتِينَ» (تحریم/12.) این آیات نشان می دهد که زن نیز می تواند به مقامات عالی ایمانی و عملی دست یابد (جوادی آملی، عبدالله، زن در آینه جمال و جلال، ص 53 و 94)

[مدینه* خادمه یاس فاطمی *]

در بررسی دیدگاه قرآن درباره جایگاه زن در نظام خلقت، در سوره نساء می خوانیم: «يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالًا كَثِيرًا وَنِسَاءً» (نساء/1.) این آیه بر یگانگی سرشت زن و مرد و خلق آنان از یک نفس تأکید دارد.
علامه طبرسی با اشاره به روایاتی درباره آفرینش حوا از دنده آدم، به نکته ای تربیتی اشاره می کند که سازگاری با ویژگی های طبیعی زن را توصیه می نماید (طبرسی، مجمع البیان، ج 3، ص 8)؛ اما مرحوم علامه طباطبایی در تفسیر آیه 21 سوره روم («وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا») توضیح می دهد که این آیه - مانند آیات مشابه - بر همنوع بودن زن و مرد و آرامش بخشی این رابطه تأکید دارد، نه بر تبعیض یا فرودستی یکی نسبت به دیگری.
ص: 23
درمجموع، قرآن کریم با تأکید بر اشتراک سرشتی زن و مرد، پاداش یکسان اخروی و توانایی هر دو جنس دررسیدن به مقامات عالی انسانی و معنوی، جایگاه رفیع و متساوی زن را در نظام خلقت تبیین کرده است.
ص: 24

[مدینه* خادمه یاس فاطمی *]

1.3.2. منزلت زن در روایات

در روایات برای زن جایگاهی بلند و مسئولیت هایی متعالی بیان شده است. امام صادق (علیه السلام) در این زمینه می فرماید:
«هرگاه زن نماز پنج گانه خود را بخواند و روزه ماه رمضانش را بگیرد و حج خانه خدا را (در صورت استطاعت) انجام دهد و از شوهر خود اطاعت کند و دارای ولایت امیر مؤمنان علی (علیه السلام) باشد، پس از هر دری از درهای بهشت که بخواهد داخل شود» (شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ج 3، ص 441.)
همچنین در روایتی از پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله) نقل شده است که مردی خدمت ایشان آمد و گفت: همسری دارم که وقتی به خانه می آیم به استقبالم می شتابد و هنگام خروج مرا بدرقه می کند و وقتی مرا غمگین می بیند می پرسد: «اگر برای روزی غصه می خوری، خداوند آن را تضمین کرده و اگر برای آخرتت نگرانی، خداوند بر همتت بیفزاید.» رسول خدا (صلی الله علیه وآله) فرمود: «خداوند کارگزارانی دارد و این زن از کارگزاران خداست و نیمی از اجر شهیدان از آن اوست» (همان، ص 389)
ابوحمزه نیز از جابر انصاری نقل می کند که گفت: ما نزد پیامبر (صلی الله علیه وآله) نشسته بودیم و درباره زنان و فضیلت برخی از آنان صحبت می کردیم. رسول خدا (صلی الله علیه وآله) فرمود: «آیا شمارا از بهترین زنانتان آگاه سازم؟» گفتیم: آری، ای رسول خدا! حضرت فرمود: «بهترین زنان شما کسی است که در فرزند آوری سستی نکند، پرمهر باشد، پوشیده و خویشتن دار باشد، در میان بستگانش وزین و گران قدر باشد، با شوهرش فروتن باشد، خود را برای او بیاراید اما از دید دیگران مصون بماند، به سخن شوهرش گوش دهد و
ص: 25
خواسته او را بپذیرد و هنگامی که با او خلوت می کند، نیازهایش را برآورده سازد...» (همان)
این روایات، تصویری جامع و متعالی از جایگاه زن ترسیم می کند که در آن، مسئولیت های دینی، خانوادگی و اخلاقی او در کنار یکدیگر، مسیر کمال و قرب الهی را برای وی می گشایند.
ص: 26
ص: 27