تفسیر سوره مبارکه شمس

[فاطمه سادات*خادمه بانوی محشر*]

البته نفس به هر دو معنى در قرآن مجيد اطلاق شده است :
در مـورد روح در آيـه 42 زمـر مى خوانيم : الله يتوفى الانفس حين موتها: خداوند ارواح را به هنگام مرگ مى گيرد.
و در مـورد (جـسـم ) در آيـه 33 قـصـص آمـده اسـت كـه مـوسـى مـى گـويـد قال رب انى قتلت منهم نفسا فاخاف ان يقتلون موسى گفت پروردگارا من يكى از آنها (از فـرعـونـيـان ظـالم ) را كـشـتـه ام مـى تـرسـم مـرا بـه قتل برسانند.
ولى مـناسب در اينجا اين است كه هر دو را شامل شود چرا كه شگفتيهاى قدرت خداوند هم در جـسـم اسـت و هـم در جان و اختصاص به يكى از اين دو ندارد جالب اينكه نفس در اينجا به صـورت نـكـره ذكـر شـده ، كـه مى تواند اشاره به عظمت و اهميت نفس آدمى باشد، عظمتى مـافـوق تصور و آميخته با ابهام كه آن را به صورت يك (موجود ناشناخته ) معرفى مـى كـنـد، هـمـانـگـونه كه بعضى از بزرگترين دانشمندان امروز از انسان به همين عنوان تعبير كرده ، و انسان را موجود ناشناخته ناميده اند.
در آيـه بـعـد بـه يـكى از مهمترين مسائل مربوط به آفرينش انسان پرداخته مى افزايد: پـس از تـنـظـيـم قـوى و جـسـم و جـان آدمـى ، فـجور و تقوى را به او الهام كرد (فالهمها فجورها و تقواها).
آرى هنگامى كه خلقتش تكميل شد، و (هستى ) او تحقق يافت ، خداوند بايدها و نبايدها را بـه او تـعـليـم داد، و بـه ايـن تـرتـيـب وجـودى شـد از نـظـر آفـريـنـش مـجـمـوعـه اى از گـل بـد بـو و روح الهى و از نظر تعليمات آگاه بر فجور و تقوى و در نتيجه وجودى اسـت كـه مـى تواند در قوس صعودى برتر از فرشتگان گردد، و از ملك پران شود، و آنچه اندر وهم نايد آن شود، و در قوس نزولى از حيوانات درنده نيز منحطتر گردد و به مـرحـله (بـل هـم اضـل ) برسد و اين منوط به آن است كه با اراده و انتخابگرى خويش ‍ كدام مسير را برگزيند.

[فاطمه سادات*خادمه بانوی محشر*]

(لهمها) از ماده (الهام ) در اصل به معنى بلعيدن يا نوشيدن چيزى است ، و سپس به مـعـنى القاء مطلبى از سوى پروردگار در روح و جان آدمى آمده است ، گوئى روح انسان آن مـطـلب را بـا تـمـام وجـودش مى نوشد و مى بلعد، و گاه به معنى وحى نيز آمده ، ولى بـعـضى از مفسرين معتقدند كه تفاوت (الهام ) با وحى در اين است كه شخصى كه به او الهـام مـى شـود نـمـى فـهمد مطلب را از كجا به دست آورده ، در حالى كه هنگام وحى مى داند از كجا و به چه وسيله به او رسيده است .
(فجور) از ماده (فجر) چنانكه قبلا هم اشاره كرده ايم به معنى شكافتن وسيع است ، و از آنجا كه سپيده صبح پرده شب را مى شكافد به آن فجر گفته شده . و نيز از آنجا كه ارتكاب گناهان پرده ديانت را مى شكافد به آن فجور اطلاق شده .
البـتـه مـنـظـور از فـجـور در آيـه مـورد بـحـث هـمـان اسـبـاب و عوامل و طرق آن است .
و منظور از (تقوى ) كه از ماده (وقايه ) به معنى نگهدارى است ، اين است كه انسان خود را از زشتيها و بديها و آلودگيها و گناهان نگهدارد و بركنار كند.

[فاطمه سادات*خادمه بانوی محشر*]

لازم بـه يـادآورى اسـت كـه مـعنى اين آيه (فالهمها فجورها و تقواها) اين نيست كه خداوند عـوامـل فـجـور و تـقـوى را در درون جـان آدمـى ايـجـاد كـرد، عـوامـلى كه او را به فجور و آلودگـى و دريـدن پـرده هـاى حيا دعوت مى كند، و عواملى كه او را به خيرات و نيكيها مى كـشـانـد، آنـچـنـان كـه بـعـضى پنداشته ، و آيه را دليلى بر وجود تضاد در درون وجود انسان دانسته اند.
بـلكـه مى گويد اين دو حقيقت را به او الهام و تعليم كرد، يا به تعبير ساده تر - راه و چاه را به او نشان داد، همانگونه كه در آيه 10 سوره بلد آمده است
و هديناه النجدين : ما انسان را به خير و شر هدايت كرديم .