آشنایی با دانشمندان بزرگ تاریخ

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

تقدیم به:
پدر و مادر عزیز و مهربانم
که در سختی ها و دشواری های زندگی همواره یاوری دلسوز و فداکار
و پشتیبانی محکم و مطمئن برایم بوده اند.
عرفان فولادی نژاد
تقدیم به:
پدر و مادرم
که از نگاهشان صلابت
از رفتار شان محبت
و از صبرشان ایستادگی را آموختم
علی داوری دولت آبادی

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

پیشگفتار:

در مرکز تحقیقات و فن آوری های نوین دمش سپاهان (دکتر محمدشفیعی) آموزش پژوهش محور را نهادینه کردیم، چرا که ایمان داریم گسترش مرز های علم و فن آوری در جهت پیشرفت کشور در گرو کوشش پژوهشگران است و پژوهشگر با ذهن پرسش گرش از لایه های ابر گرفته آسمان دانش می گذرد، تا به افق های جدیدی دست یابد. روح پژوهشگر، پویا و جوینده است و پوسته های جهل را شکافته، به قنات جاری علم دست می یابد و تا چشمه ی جوشان آن را بر کویر تشنه خویش جاری نسازد، آرام نمی گیرد. در مراکز پژوهش محور دکتر محمدشفیعی اعتقاد داریم؛ پژوهش هزینه نیست، سرمایه است. در اقدامات پژوهشی این مراکز پژوهشی، پژوهشگران کوچک ما تلاش می کنند وضعیت نامطلوب را به وضعیت مطلوب تغییر دهند و یاد می گیرند درست توجه کنند و بدان چه که آموخته اند عمل کنند.
دانش آموزان پژوهنده ی ما می فهمند که هیچ گاه شکست در مسیر کسب دانش وجود ندارد، لذا از ناملایمات علمی و بن بست های مقطعی هراسی نداشته و راه غلبه بر سد های مجازی پیش روی کسب دانش و ارتقای علمی را خوب یاد بگیرند. علاوه بر این اصول و مبنای کار گروهی را فراگرفته تا بتوانند براساس خرد جمعی کار کنند. با بیش از 25 سال سابقه آموزشی - پژوهشی و مدیریتی دریافته ایم که پژوهش و تحقیق مثل حروف الفبا باید از سال های نخست آموزش شروع شده و نهادینه شود، و این امر مهم را در طرح آموزش پژوهش محور انجام داده و به نتایج شگرفی دست یافته ایم و با علم به این که می دانستیم دانش آموزان در مقاطع پایین تر توانایی های بزرگی دارند و در عمل تجربه نمودیم و نهادینه کردیم و مصمم هستیم که این امر مهم در کل کشور اجرایی شود. انشاا...

محمدرضا محمدشفیعی
مدیر مجتمع فرهنگی آموزشی تحقیقاتی دکتر محمدشفیعی

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

انشمند کیست؟
اشاره


بیش تر وقت ها درباره ی دانشمندان تصور درستی نداریم. گاه گمان می کنیم آن ها برحسب تصادف موفق شده اند، گاه آنان را افراد گیج می پنداریم که در دریای تفکرات شان غرق شده اند و با دنیای خارج کاری ندارند. البته، این گناه برخی از نویسندگان بازاری است که از دانش، چندان چیزی متوجه نمی شوند و به جای آن می کوشند مطالب جالب و خواندنی به خورد خوانندگان بدهند.

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

دانشمند کیست؟

اشاره

دانشمند، چه در گذشته و چه امروز، انسانی است که با دقت و کنجکاوی به بررسی پدیده های جهان می پردازد و در تلاش است، علت پیدایش رابطه و کاربرد آن ها را دریابد. هزاران انسان در زیر درخت سیب نشسته بودند و هزاران سیب از درخت به زمین افتاده بود، بدون آن که موجب کشف قانون گرانش (جاذبه) شوند.


هزاران انسان به سوی دریا های بیکران، بادبان برافراشته بودند، بدون آن که آمریکا کشف کند.


ص: 9
هزاران دانشمند با دقت و جدیت به اندازه گیری وزن و جرم عناصر شیمیایی پرداخته بودند، بدون آن که متوجه رابطه ی شگفت انگیز میان آن ها گردند. بخت تنها با کسانی یار می شود که با تلاش و پیگیری فراوان به دنباله اش بوده اند.


دانشمند خوشبخت و موفق کسی است که کار های گذشتگان خود را خوب می شناسد، آن ها را ارزیابی می کند، ناکامی ها و کامیابی هایشان را درمی یابد و کار را از جایی دنبال می کند که گذشتگانش ناتمام رها کرده اند. او هرگز از هیچ شروع نمی کند، بیراهه و بن بست را دوباره نمی پیماید، مگر این که در جایی از آن ها به شاه راهی برخورد کرده باشد. او همه چیز را خودش بررسی نمی کند، همه چیز را آزمایش نمی کند، در مواردی به بررسی ها و آزمایش های گذشتگان خود اعتماد و اتکا می کند. در موارد دیگر آن ها را مقایسه می کند و در بسیاری موارد هم به ناچار، خود به بررسی و تجربه های تازه ای دست می زند، نتایج مهم و متناقض دست یابد.


ص: 10

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

چگونه دانشمند شده اند؟
هرگز بر حسب تصادف نمی توان دانشمند شد. همه ی دانشمندان دارای شوق و کنجکاوی بی پایان و اراده ای استوار بودند. برای زندگی و آینده ی خود هدف روشنی داشتند و به نیروی خودشان و آینده امیدوار بودند. محیط، اجتماع، اعضای خانواده، آشنایان و نزدیکان، معلمان همگی در ایجاد علایق و تشویق افراد موثر هستند. اما به هر حال، بدون داشتن شوق و کنجکاوی، اراده و اعتماد به نفس، تلاش و پیگیری نمی توان دانشمند شد.


امروز، بر اثر وجود دانشگاه های متعدد در بسیاری از کشور ها و دسترسی آسان به تحصیلات، ببیشتر آموزش های عالی در سطح تخصصی برخوردار می شوند و هزاران کارشناس و متخصص هر ساله تربیت می شوند. این افراد کارمندان علمی هستند، ولی تنها تعداد کمی را می توان دانشمند نامید. کارمندان علمی، هر کدام در رشته ی معینی که دامنه ی آن سخت و محدود است، کار و تحقیق می کنند. اما دانشمند کسی است که چنین تحقیقاتی را برنامه ریزی می کند، سازمان می دهد و نتایج آن ها را برای ایجاد یک نظریه ی علمی به کار می گیرد. کارمندان علمی، دستیاران و همکاران یک دانشمند هستند و ممکن است خودشان یک دانشمند بشوند.
یک دانشمند ناچار است تحصیلات پایه داشته باشد. یعنی مقدمات فیزیک، شیمی، علوم طبیعی، ریاضیات را به خوبی بداند و بتواند مطالب علمی را دست کم به یک زبان بین المللی خوب بفهمد. آن گاه، او در یک زمینه ی معین، یعنی روی یک پدیده به کار علمی می پردازد. آثار مهمی را که در زمینه آن وجود دارد می خواند و از پژوهش هایی
ص: 11
که درباره ی آن شده است آگاه می گردد. آن چه را که معلوم شده و آن چه را که هنوز مجهول است جدا می کند، راه هایی را که برای رسیدن به آن مرحله پیموده شده است مورد بررسی قرار می دهد، درباره ی کسانی که در آن زمینه کار می کنند اطلاعاتی به دست می آورد. در صورت امکان سعی می کند با آنان همکاری کند، یا دست کم از روش کار و مرحله ی پیشرفت آنان آگاه شود. آن گاه، برای پیشرفت در راه پژوهش تدوین می کند و به این کار می پردازد. اگر این پژوهنده ی جوان کار را درست آغاز کرده باشد و از راه درستی برود، کار را با پیگیری دنبال کند، ممکن است به زودی دامنه ی پژوهش هایش گسترش یابد و او را به کشفی بنیادی یا تدوین نظریه ای اساسی هدایت کند و به صورت دانشمندی صاحب نظر در یک زمینه تبدیل شود.


پاولف دانشمند روسی می نویسد: " مگذارید کبر و غرور بر شما غلبه کند. این غرور موجب می شود جایی که باید نرم و آشتیپ ذیر باشید، سرسختی و لجاجت به خرج دهید و نظر های مشورتی سودمند و یاری های دوستانه را نپذیرید."


ص: 12
هم چنان که گفتیم، نخستین راه، کسب دانش و آگاهی است. یعنی کسی که می خواهد دانشمند بشود باید معلومات پایه را به دست آورد و آن گاه در یک زمینه ی معین به کسب معلومات تخصصی و چه بهتر دانشگاهی بپردازد. معلومات تخصصی و دانشگاهی از آن لحاظ مهم است که پژوهنده را با مسئله ها و موضوع های پیوسته و نزدیک به موضوع مورد علاقه اش به صورت پایه ای و منظم آشنا می سازد و به او مقدمات پژوهش و تحقیق را می آموزد.
اما، به جز تحصیل، مطالعه ی کتاب ها و مقاله های مربوط به موضوع مورد علاقه هم یکی از ضرورت های بنیادی است. کسی که می خواهد در یکی از رشته های علمی دانشمند بشود، نوشته ها، اندیشه ها و یافته های کسانی را که در همان رشته یا رشته های نزدیک و پیوسته به آن کار های درخشانی کرده اند یا می کنند، باید به خوبی بشناسد و اگر می تواند بکوشد تا با آنان ارتباط مستقیم برقرار کند. همچنین، پژوهنده ی جوان باید به مشاهده آزمون دقیق و پیگیر عادت کند و نتیجه ی هر مشاهده و آزمونی را ثبت کند و هر یک را با مشاهده ها و آزمون های پیشین خود یا دیگران مقایسه کند. دانش کتابی، دانشی است که تنها بر صفحه ی کاغذ وجود داشته باشد، در مورد اعتماد قرار نمی گیرد و باید با عمل و آزمون سنجیده و ارزیابی شود.


سنجش و ارزیابی کاری بسیار جدی و در همان حال دشوار است. زیرا پژوهنده باید تیزبین، هشیار با انصاف و بدون تعصب باشد. او نباید یافته های خودش و دیگران را قطعی و بدون اشتباه پندارد. بلکه در عین اعتماد به دانش و کار خویش، هر لحظه آماده باشد تا با پدیده ای تازه و غیر منتظره ای رو به رو گردد. هنگامی که به نتیجه گیری
ص: 13
تازه ای برخورد کرد، نباید شتاب زده به آن دل ببندد و زود به آن یقین کند. بلکه برعکس، باید با حوصله و تکرار پشت سر هم آزمایش های پیشین و بررسی مجدد آن بپردازد.