2.5.5. تحلیل خطبه 80: پاسخ به فتنه جمل یا حکمی کلی درباره زنان؟
امام علی (عليه السلام) در خطبه 80 نهج البلاغه می فرمایند: «مَعَاشِرَ النَّاسِ إِنَّ النِّسَاءَ نَوَاقِصُ الْإِيمَانِ نَوَاقِصُ الْحُظُوظِ نَوَاقِصُ الْعُقُولِ...؛ ای مردم، زنان ازنظر ایمان، بهره مندی [از ارث] و عقل، ناقص اند...» (نهج البلاغه، ص 106)
این سخن که به ظاهر کلی و چالش برانگیز است، درواقع نیازمند تحلیل در چند سطح و با توجه به منابع تفسیری است تا از قرائتی سطحی و خارج از سیاق که به تحقیر جنس زن بینجامد، جلوگیری شود.
1. سطح اول: بافتار تاریخی و مخاطب شناسی؛ واکنشی به فتنه جمل
خاستگاه خطبه: بر اساس منابع معتبر مانند «نهج السعادة» و شرح «ابن ابی الحدید»، این خطبه بلافاصله پس از جنگ جمل و در واکنش مستقیم به رهبری و پیامدهای آن ایرادشده است (المحمودی، نهج السعادة فی مستدرک نهج البلاغ، ج 5، ص 226؛ ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج 6، ص 21).
مصداق محوری: امام (عليه السلام) در خطبه های مرتبط، لشکریان جمل را «پیروان شتری» و «سربازان زنی» خوانده اند. ابن ابی الحدید به صراحت تأکید می کند که تمام این خطبه رمزی به عایشه و عملکرد وی است. او با شرح مفصل حوادث جمل و ذکر نامه های نصیحت آمیز ام سلمه، نشان می دهد که تصمیم گیری فاجعه بار عایشه، خود تجلی عینی نقصان رأی و عقل (تدبیر) است.
نتیجه این سطح: این خطبه در درجه اول یک سخن موقعیتی است که هدفش نه صدور حکمی کلی که نقد شدید یک کنش سیاسی خاص (فتنه جمل) و هشدار نسبت به پیامدهای رهبری نامناسب است. شهید مطهری نیز حتی در
ص: 50
صورت استفاده از این سخن برای نفی صلاحیت سیاسی زنان، آن را ارشاد عقلی می داند، نه حکم شرعی الزام آور.
نقل قول
