عاشورا (ريشه ها، انگيزه ها، رويدادها، پيامدها)

[حدیث*خادمه مهدی فاطمه(س)*]

2- تباكى

تباكى به معناى آن است كه انسان به خود حالت گريه بگيرد،چرا كه گاه ممكن است برخى از علاقمندان به سبب پاره اى از شرايط،اشك از چشمانشان جارى نشود،ولى اين نبايد سبب عدم شركت در محافل و مجالس حسينى گردد،چرا كه در اين صورت مى توان با تباكى و حالت غم و اندوه و گريه به خود گرفتن،به خيل عزاداران پيوست و از پاداش معنوى آن نيز برخودار شد،در اين كار نيز نشانه ظلم ستيزى و مبارزه با ظالمان است چرا كه هدف امام حسين (عليه السلام) چيزى جز اين نبود. روايت فضيلت تباكى نيز پيش از اين گذشت.

[حدیث*خادمه مهدی فاطمه(س)*]

3- لباس مشكى بر تن كردن

مرسوم و معمول ميان مردم آن است كه در غم مرگ عزيزان،لباس سياه بر تن مى كنند و اين رنگ لباس را،علامت ماتم و عزا مى دانند. بنابراين،يكى از راه ها و شيوه هاى مطلوب عزادارى براى خامس آل عبا،پوشيدن لباس ‍ سياه در سالروز شهادت آن حضرت يا ايام محرم است.
در تاريخ مى خوانيم:هنگامى كه حسين بن على (عليه السلام) به شهادت رسيد،زنان بنى هاشمى لباس هاى سياه و خشن پوشيدند. ⁽¹¹⁶⁾
در برخى از روايات نيز آمده است:هنگامى كه بر اثر خطابه ها و افشاگرى هاى امام سجاد (عليه السلام) و حضرت زينب (عليه السلام) يزيد به خاندان هاشمى اجازه داد در دمشق عزادارى كنند،هاشمى و قريشى لباس ‍ سياه بر تن پوشيدند و به مدت هفت روز براى امام حسين (عليه السلام) و شهداى كربلا عزادارى كردند. ⁽¹¹⁷⁾




5 -نوحه سرايى

نوحه سرايى به صورت خواندن اشعار سوزناك و پر معنى در مصائب امام حسين (عليه السلام) و يارانش مى باشد و سبب تحريك احساسات و عواطف مسلمين و تبيين حوادث و خاطرات عاشورا است،شيوه اى معمول و مرسوم در عزادارى است. اين شيوه،ريشه در عصر ائمه (عليه السلام) دارد.
امامان اهل بيت (عليهم السلام) با تشويق نوحه سرايان و مرثيه خوانان،آنان را به سرودن اشعار و نوحه سرايى و بيان حوادث كربلا و فجايع بنى اميه ترغيب كرده و پاداش فراوانى را براى چنين اعمالى ذكر مى كردند. (119)
امير مؤمنان (عليه السلام) و حضرت زهرا (سلام الله عليها) نيز پس از رحلت پيامبر گرامى اسلام (صلى الله عليه و آله و سلم) اشعارى را در رثاى آن حضرت سرودند. (120)
برخى از دانشمندان اهل سنت نيز اشعارى را از زهراى مرضيه (عليه السلام) در فراق پدر بزرگوارش نقل كرده اند.
حاكم نيشابورى مى نويسد:هنگامى كه رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم) را به خاك سپردند،فاطمه (سلام الله عليها) خطاب به انس فرمود:
يا انس اطابت أنفسكم أن تحثوا التراب على رسول الله اى انس ‍ آيا قلبتان رضايت داد كه بر بدن رسول خدا خاك بريزيد؟
سپس ادامه داد:
يا ابتاه اءجاب ربا دعاه
يا ابتاه من ربه ما اءدناه
يا ابتاه جنة الفردوس ماءواه
يا ابتاه الى جبرئيل انعاه

پدر جان اى آن كه دعوت پروردگارش را اجابت كردى،پدر جان اى آن كه به پروردگار خويش نزديك و ملحق شدى.
پدر جان!بهشت برين جايت باد!پدر جان!رحلت تو را به جبرئيل خبر مى دهم. (121)
همچنين ام سلمه در محضر رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم) در مرگ پسر عمويش، نوحه سرايى كرد و با حزن و اندوه اشعارى را خواند. (122)
امام باقر (عليه السلام) به فرزندش امام صادق (عليه السلام) سفارش كرد كه مقدارى از مالم را وقف كن براى آن كه به مدت ده سال جمعى از نوحه سرايان در منا برايم نوحه سرايى كنند(123)

[حدیث*خادمه مهدی فاطمه(س)*]

4- تشكيل مجالس سوگوارى

تشكيل مجالس سوگوارى و محافل عزادارى براى ابى عبدالله الحسين (عليه السلام) از شيوه هاى معمول اقامه عزاست،علاقمندان به مكتب حسينى با برپايى چنين مجالسى،از اهداف عالى و ارزشمند قيام امام حسين (عليه السلام) آگاه شوند و بر مصائب آن حضرت و يارانش اشك مى ريزند و اين مجالس همواره وسيله مهمى براى بيدارى و آگاهى توده هاى مردم بوده است.
امام صادق (عليه السلام) به يكى از يارانش به نام فضيل فرمود: آيا تشكيل مجلس مى دهيد و با يكديگر پيرامون معارف دينى و فضايل اهل بيت (عليهم السلام) گفتگو مى كنيد؟
فضيل پاسخ داد:آرى
امام (عليه السلام) فرمود:
ان تلك المجالس احبها فاحيوا امرنا فرحم الله من احيا امرنا چنين مجالسى را دوست مى دارم مكتب ما را زنده نگه داريد،خداوند رحمت كند كسى را كه مكتب ما را احيا كند.
سپس امام (عليه السلام) ادامه داد:هر كس كه مصائب ما را ياد آورد و يا نزد او از ما يادى شود و اشك از ديدگانش سرازير گردد،هر چند اندك باشد ،خداوند گناهانش را بيامرزد. ⁽¹¹⁸⁾

[حدیث*خادمه مهدی فاطمه(س)*]

-نوحه سرايى

نوحه سرايى به صورت خواندن اشعار سوزناك و پر معنى در مصائب امام حسين (عليه السلام) و يارانش مى باشد و سبب تحريك احساسات و عواطف مسلمين و تبيين حوادث و خاطرات عاشورا است،شيوه اى معمول و مرسوم در عزادارى است. اين شيوه،ريشه در عصر ائمه (عليه السلام) دارد.
امامان اهل بيت (عليهم السلام) با تشويق نوحه سرايان و مرثيه خوانان،آنان را به سرودن اشعار و نوحه سرايى و بيان حوادث كربلا و فجايع بنى اميه ترغيب كرده و پاداش فراوانى را براى چنين اعمالى ذكر مى كردند. (119)
امير مؤمنان (عليه السلام) و حضرت زهرا (سلام الله عليها) نيز پس از رحلت پيامبر گرامى اسلام (صلى الله عليه و آله و سلم) اشعارى را در رثاى آن حضرت سرودند. (120)

[حدیث*خادمه مهدی فاطمه(س)*]

برخى از دانشمندان اهل سنت نيز اشعارى را از زهراى مرضيه (عليه السلام) در فراق پدر بزرگوارش نقل كرده اند.
حاكم نيشابورى مى نويسد:هنگامى كه رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم) را به خاك سپردند،فاطمه (سلام الله عليها) خطاب به انس فرمود:
يا انس اطابت أنفسكم أن تحثوا التراب على رسول الله اى انس ‍ آيا قلبتان رضايت داد كه بر بدن رسول خدا خاك بريزيد؟
سپس ادامه داد:
يا ابتاه اءجاب ربا دعاه
يا ابتاه من ربه ما اءدناه
يا ابتاه جنة الفردوس ماءواه
يا ابتاه الى جبرئيل انعاه

پدر جان اى آن كه دعوت پروردگارش را اجابت كردى،پدر جان اى آن كه به پروردگار خويش نزديك و ملحق شدى.
پدر جان!بهشت برين جايت باد!پدر جان!رحلت تو را به جبرئيل خبر مى دهم. (121)
همچنين ام سلمه در محضر رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم) در مرگ پسر عمويش، نوحه سرايى كرد و با حزن و اندوه اشعارى را خواند. (122)
امام باقر (عليه السلام) به فرزندش امام صادق (عليه السلام) سفارش كرد كه مقدارى از مالم را وقف كن براى آن كه به مدت ده سال جمعى از نوحه سرايان در منا برايم نوحه سرايى كنند(123)

[حدیث*خادمه مهدی فاطمه(س)*]

پناهگاه ستمديدگان
جالب اين كه مجالس حسينى در طول تاريخ پناهگاه خوبى براى جوامعى كه تحت ستم قرار گرفته بودند، محسوب مى شد؛ نه تنها در انقلاب اسلامى ايران، مردم حدّاكثر بهره بردارى را از مجالس حسينى كرده و با شور و هيجان اين مجالس، پاسخ دندان شكنى به نيروهاى اهريمنى دادند، بلكه در استقلال عراق و پاكستان و ... نيز همين مسأله مطرح بود.
در كلام معروفى از گاندى، رهبر استقلال هندوستان، مى خوانيم: من زندگى امام حسين عليه السلام آن شهيد بزرگ اسلام را به دقّت خوانده ام و توجّه كافى به صفحات كربلا نموده ام و بر من روشن شده است كه اگر هندوستان بخواهد يك كشور پيروز گردد، بايستى از سرمشق امام حسين عليه السلام پيروى كند. (1)
ولى اين در صورتى است كه نيّت ها خالص باشد و رقابت هاى مخرّب جاى خود را به همكارى سازنده دهد و اين مجالس كانون وحدت گردد و نشانه هاى ايثار و فداكارى در آن ظاهر شود.
ص: 89

---

1- به نقل از: درسى كه حسين به انسان ها آموخت، ص 289
از آنجا كه مسأله اجراى عدالت و ظلم ستيزى منحصر به جهان اسلام نيست، تعليماتى را كه امام حسين عليه السلام در كربلا به نسل بشر داد، مى تواند راهگشاى تمام امّت ها گردد.
براى حفظ جاذبه و اصالت اين مراسم بايد آن را از هر گونه خرافه پيراست و اجازه نداد افراد ناآگاه با افكار كوچك خود، چهره نادرستى از اين مراسم ترسيم كنند و از عظمت آن بكاهند و اهداف مقدّس آن را زير سؤال برند.
***
ص: 90
ص: 91

[حدیث*خادمه مهدی فاطمه(س)*]

بخش دوم: ريشه هاى قيام عاشورا
اشاره
ص: 92
اشاره:
حوادث تاريخى را نمى توان جداى از يكديگر مورد مطالعه قرار داد؛ چرا كه در اين صورت نمى توان براى همه پرسش هاى آن حوادث، پاسخى در خور يافت.
در حقيقت، يك حادثه تاريخى از پيوند سلسله حوادثى- همچون حلقه هاى به هم پيوسته زنجير- پديد مى آيد. هر حادثه، چه كوچك و چه بزرگ، ريشه اى در گذشته دارد، همان گونه كه آثار و پى آمدهايى در آينده خواهد داشت.
طبيعى است كه حادثه هر چه پيچيده تر و بزرگ تر باشد، ريشه يابى آن نياز به دقّت و پى جويى بيشترى دارد.
حادثه بزرگى همچون حادثه عاشورا نيز از اين قاعده مستثنا نيست؛ نمى توان آن را فقط در ظرف تحقّقش، يعنى سال 61 هجرى، مورد تحليل و بررسى قرار داد؛ چرا كه در اين صورت پرسش هاى بى پاسخ فراوانى براى يك تحليل گر باقى مى ماند.
پرسشى از اين دست كه چگونه مى توان باور كرد، امّت اسلامى، فرزند پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله، تنها بازمانده خمسه طيّبه و جگرگوشه فاطمه زهرا عليها السلام را به آن صورت فجيع به شهادت برساند؛ به كودك و پير و جوان و زن و مرد اين خانواده رحم نكند؛ جمعى را از دمِ تيغ بگذراند و جمعى ديگر را به اسارت برد و از هيچ ستمى در حقّ آنان دريغ نورزد.

[حدیث*خادمه مهدی فاطمه(س)*]

ص: 93
از اين رو لازم است، براى شناسايى ريشه هاى حادثه محرّم سال 61 هجرى و علل و عوامل اصلى تشكيل دهنده آن، سال ها به عقب برگرديم. بلكه حوادث سال ها پيش از ظهور اسلام و تولّد پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله را- هر چند به صورت فشرده- مورد بررسى و مطالعه قرار دهيم.
چرا كه در سال هاى نسبتاً طولانى، حوادثى دست به دست هم داده است كه هر يك در پيدايش آن حادثه بزرگ سهمى بسزا داشته اند.
حادثه هايى كه چون حلقه هاى زنجير به يكديگر متّصل شده و نمى توان آنها را ناديده گرفت، يا از هم جدا كرد.
ريشه هاى اين حادثه عظيم را در هشت فصل مورد بررسى قرار مى دهيم.
***
ص: 94

[حدیث*خادمه مهدی فاطمه(س)*]

1 دشمنى ديرينه بنى اميّه با بنى هاشم
اشاره
با اين كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله خود از قبيله قريش بود ولى واقعيّت هاى تاريخى نشان مى دهد كه سر سخت ترين دشمنان اسلام نيز از همين قبيله برخاسته اند و از هيچ كوشش و تلاشى در كارشكنى و عداوت عليه پيامبر صلى الله عليه و آله و فرزندانش فروگذار نكردند. خصوصاً پس از رحلت پيامبر عظيم الشأن اسلام صلى الله عليه و آله چنان حوادث تلخ و دردناكى به بار آوردند كه تاريخ اسلام هرگز آن را فراموش نخواهد كرد.
دو تيره بنى هاشم و بنى اميّه كه خونين ترين برخوردها بين آنان رخ داده است، از همين قبيله بودند. مطالعه و بررسى جنگ هاى صدر اسلام گوياى اين واقعيّت است كه بنى هاشم هيچ گاه مورد تعرّض قرار نگرفتند، مگر آن كه سردمدار متعرّضين از طايفه بنى اميّه بوده است و در هيچ جنگى دست به قبضه شمشير نبردند جز آن كه دودمان بنى اميّه در طرف مقابل آن قرار داشتند.
مهمترين اختلافات اين دو طايفه به چند امر بر مى گردد:

[حدیث*خادمه مهدی فاطمه(س)*]

الف) ريشه هاى تاريخى
«عبد مناف» جدّ سوم پيامبر اسلام، با اين كه به خاطر خصلت هاى نيكو و اخلاق پسنديده از موقعيّت خاصّى در دلها برخوردار بود، ولى هرگز در صدد رقابت با برادر خود «عبدالدّار» در به چنگ آوردن مناصب عالى كعبه نبود. حكومت و رياست طبق
ص: 95
وصيّت پدرش «قُصىّ» با برادر وى «عبدالدّار» بود. ولى پس از فوت اين دو برادر فرزندان آنان در تصدّى مناصب با يكديگر به نزاع پرداختند.
دو تن از فرزندان عبد مناف به نام هاى هاشم و عبدشمس دو برادر دو قلوى به هم چسبيده بودند كه هنگام تولّد، انگشت هاشم به پيشانى برادرش عبدشمس چسبيده بود. موقع جدا كردن خون زيادى جارى شد و مردم آن را به فال بد گرفتند. (1)
در تاريخ فرزندان هاشم به «بنى هاشم» و فرزندان عبد شمس به «بنى اميّه» شناخته مى شوند.
جوانمردى و كرم هاشم و بذل و بخشش هاى وى در بهبود وضع زندگى مردم و گام هاى برجسته او در بالا بردن بازرگانى مكّيان و پيمانى كه در اين رابطه با امير غسّان بست، و همچنين پى ريزى مسافرت قريش در تابستان به سوى شام و در زمستان به سوى يمن، محبوبيّت فوق العاده اى را برايش به ارمغان آورده بود.
«اميّه» فرزند عبدشمس- برادرزاده هاشم- از اين همه موقعيّت و عظمت و نفوذ كلمه عمويش در ميان قبايل مختلف رشك مى برد و از اين كه نمى توانست خود را در دل مردم جاى كند، به بدگويى از عمويش رو آورد؛ ولى اين بدگويى ها بيشتر بر عظمت و بزرگى هاشم افزود.