مسئله حجاب

[عهد آسمانى]

آن زن وارد كوچه‏ ای شد و جوان با چشم خود او را دنبال می‏كرد . همانطور كه‏ می‏رفت ، ناگهان استخوان يا شيشه‏ای كه از ديوار بيرون آمده بود به صورتش‏ اصابت كرد و صورتش را مجروح ساخت . وقتی به خود آمد كه خون از سر و صورتش جاری شده بود . با همين حال به حضور رسول اكرم رفت و ماجرا را به‏ عرض رساند . اينجا بود كه آيه مباركه نازل شد : " « قل للمؤمنين يغضوا من ابصارهم ». . . الی آخر " ( 1 )
اين تركيب لغوی ، يعنی تركيب لغت " ضرب " با لغت " علی " اين‏ معنی را می‏رساند كه چيزی را بر روی چيز ديگر قرار دهند به طوری كه مانع و حاجبی بر او شمرده شود . در تفسير كشاف می‏گويد : " ضربت بخمارها علی جيبها كقولك ضربت بيدی علی الحائط اذا وضعتها عليه "

پاورقی :
1 - كافی جلد 5 ، صفحه 521 و وسائل جلد 3 ، صفحه 24 و تفسير صافی و تفسير در المنثور سيوطی جلد 5 صفحه 40 ذيل همين آيه
اين نكته بايد يادآوری شود كه معمولا اين حديث كه از جريان باز بودن‏ بناگوش و دور گردن زنی و نگاههای شهوت آلود و عمدی مردی حكايت می‏كند در كتب اهل حديث و مفسرين به عنوان شأن نزول آيه " قل للمؤمنين‏ يغضوا ». . . " آورده می‏شود و در ابتدا چنين به نظر می‏رسد كه با آيه " و قل للمؤمنات يغضضن من ابصارهن »" سر و كاری ندارد و حال آنكه اين‏ دو آيه باهم نازل شده‏اند و همچنانكه آيه اول تكليف نگاه مرد را روشن‏ می‏كند آيه دوم به مفاد " و لا يبدين زينتهن الا ما ظهر منها و ليضربن‏ بخمرهن علی جيوبهن »" تكليف زنان را روشن می‏كند . ظاهرا به همين جهت‏ است كه در تفسير صافی اين حديث را ذيل آيه دوم نقل كرده است . استدلال‏ ما بدين حديث در اينجا نيز بر همين اساس است

[عهد آسمانى]

يعنی اين تعبير نظير اينست كه بگوئيم دست خود را روی ديوار گذاشتيم
ايضا در كشاف در ذيل آيه 11 از سوره كهف كه اين تركيب لغوی در آنجا آمده است و می‏فرمايد : " « فضربنا علی آذانهم »" می‏گويد : " ای ضربنا عليها حجابا من ان تسمع " يعنی بر روی گوشهای آنها پرده‏ای‏ قرار داديم كه نشنوند
در تفسير مجمع البيان در ذيل آيه مورد بحث می‏گويد : " زنان مأمور شده‏اند كه روسريهای خود را بر روی سينه خود بيفكنند تا دور گردن آنان پوشيده شود . گفته شده است كه قبلا دامنه روسريها را به‏ پشت سر می‏افكندند و سينه‏هايشان پيدا بود . كلمه " جيوب " ( گريبانها ) كنايه است از سينه‏ها ، زيرا گريبانها است كه روی سينه‏ها را می‏پوشاند . و گفته شده است كه از آن جهت اين دستور رسيده است كه زنان موها و گوشواره‏ها و گردنهای خويش را بپوشانند . ابن عباس در ذيل اين آيه گفته‏ است : زن بايد موی و سينه و دور گردن و زير گلوی خويش را بپوشاند "
تفسير صافی نيز بعد از ذكر جمله " « و ليضربن بخمرهن علی جيوبهن » " می‏گويد : " برای اينكه گردنها پوشيده شود "
به هر حال منظور اينست كه اين آيه در كمال صراحت حدود پوشش لازم را بيان می‏كند . مراجعه به تفاسير و روايات اعم از شيعه و سنی و مخصوصا روايات شيعه كاملا مطلب را روشن می‏كند و جای ترديد در مفهوم آيه باقی‏ نمی‏گذارد

[عهد آسمانى]

استثناء دوم :

" « و لا يبدين زينتهن الا لبعولتهن »الخ " يعنی زينتهای خود را آشكار نكنند مگر برای شوهران و . .
استثناء اول مقداری از زينت را كه نمايان بود آن نسبت به عموم افراد جايز است معين كرد ، اما اين استثناء ، اشخاص معينی را نام می‏برد كه‏ آشكار نمودن مطلق زينت برای آنان جايز است . در استثناء اول دائره مورد استثناء از نظر مواضع تنگتر و از نظر افراد وسيعتر است و در استثناء دوم‏ برعكس است
غالب اين اشخاص كه در آيه نام برده شده‏اند همان كسانی هستند كه در اصطلاح فقه به نام محارم خوانده می‏شوند و از اين قرارند :
1 - « لبعولتهن »- شوهران
2 - « او آبائهن »- پدران
3 - « او آباء بعولتهن »- پدر شوهران
4 - « او ابنائهن »- پسران
5 - « او ابناء بعولتهن »- پسر شوهران
6 - « او اخوانهن »- برادران
7 - « او بنی اخوانهن »- پسر برادران
8 - « او بنی اخواتهن »- پسر خواهران
9 - « او نسائهن »- زنان
10 - « او ما ملكت ايمانهن »- مملوكان
11 - « او التابعين غير اولی الاربة »- طفيليانی كه كاری با زن ندارند

[عهد آسمانى]

12- « او الطفل الذين لم يظهروا علی عورات النساء »- كودكانی كه از امور جنسی بی‏خبرند ، يا توانائی كار زناشوئی ندارند
در موارد ذكر شده تنها چهار مورد اخير قابل بحث است :

الف - زنان ( نسائهن )

در اين كلمه سه احتمال داده شده است : 1 - اينكه مراد زنان مسلمان هستند . مفهوم آيه ، بنابراين قول اينست‏ كه زنان غير مسلمان نامحرم می‏باشند و زن مسلمان بايد خود را از ايشان‏ بپوشاند
2 - اينكه مراد مطلق زنان است خواه مسلمان يا غير مسلمان
3 - اينكه مراد زنهائی است كه در خانه هستند مانند زنان خدمتكار
مفهوم اين تفسير اينست كه هر زنی به غير از زنان داخل خانه به ساير زنان‏ نامحرم است . اين احتمال به كلی مردود است زيرا يكی از مسلمات و ضروريات اسلام اينست كه زن به زن محرم است
احتمال دوم نيز ضعيف است زيرا كه در اين احتمال نكته‏ای برای اضافه " نساء " به ضمير وجود ندارد ولی طبق احتمال اول نكته اين اضافه اينست كه‏ زنان كفار ، بيگانه هستند و از خودشان نمی‏باشند

[عهد آسمانى]

حقيقت اينست كه احتمال اول قويترين احتمالات است و رواياتی هم بر طبق آن وارد شده كه برهنه شدن زن مسلمان را در برابر زنان يهوديه يا نصرانيه منع كرده است . در اين روايات‏ استناد شده است به اينكه زنان غير مسلمان ممكن است زيبائی زنان مسلمان‏ را برای شوهران يا برادران خود توصيف كنند : " « لانهن قد يصفن لازواجهن‏ و اخوتهن » "
بايد توجه داشت كه در اينجا مسأله‏ای وجود دارد و آن اينست كه برای‏ هيچ زن مسلمان جايز نيست كه محاسن يعنی زيبائيهای زن ديگر را برای شوهر خود توصيف كند . وجود اين تكليف زنان مسلمان را در برابر يكديگر تأمين‏ می‏دهد ، ولی در مورد زنان غير مسلمان اطمينان نيست ، ممكن است آنان‏ برای مردان خود از وضع زنان مسلمان سخن بگويند . لهذا به زنان مسلمان‏ دستور داده شده است كه خود را از ايشان بپوشانند . ولی البته آيه صراحت‏ كامل ندارد به اينكه ظاهر كردن زينتها و زيبائيها در برابر آنها حرام‏ است . لهذا با قرائن و دلائل ديگر ممكن است گفته شود كه اين عمل مكروه‏ است . فقها معمولا در اين مسأله قائل به وجوب پوشش زن نسبت به زنان‏ غير مسلمان نيستند و تنها به كراهت بی پوششی فتوا می‏دهند
ب - بردگان و مملوكان ( « او ما ملكت ايمانهن ») در اين جمله دو احتمال است : يكی اينكه مراد خصوص كنيزان است و ديگر اينكه مراد مطلق مملوك است و شامل غلامان نيز می‏باشد . در اينجا نيز روايات مؤيد تفسير دوم است ولی فتوای فقهاء با آن هماهنگی ندارد

[عهد آسمانى]

در روايت است كه مردی از مردم عراق - كه به واسطه مجاورت با ايران معمولا در اين مسائل سختگيرتر بودند - آمد به مدينه و به‏ حضور امام صادق عليه السلام مشرف شد . به مناسبتی سخن از مردم مدينه به‏ ميان آمد و آن مرد اعتراض كرد و گفت اينها زنان خود را همراه غلامان‏ می‏فرستند و احيانا زنان هنگامی كه می‏خواهند سوار شوند به كمك غلامان سوار می‏شوند ، مثلا دست روی شانه غلامان می‏گذارند و سوار می‏شوند . امام صادق‏ فرمود اين كار مانعی ندارد ، و آنگاه آيه 56 از سوره احزاب را كه مفيد همين معنی است قرائت فرمود : " « لا جناح عليهن فی آبائهن و لا ابنائهن‏ و لا اخوانهن و لا ابناء اخوانهن و لا ابناء اخواتهن و لا نسائهن و لا ما ملكت ايمانهن »" . يعنی بر زنان در مورد پدران ، و پسران ، و برادران‏ ، و برادرزادگان ، و خواهرزادگان ، و زنان و مملوكهايشان باكی نيست ( 1 ) . به طور كلی بردگان اعم از جنس زن يا مرد از نظر اسلام در بسياری از احكام استثناهائی دارند . مثلا از نظر خود پوشش و حرمت نظر ، كنيزان با زنان آزاد فرق می‏كنند . بر كنيزان واجب نيست كه سرهای خود را بپوشانند و حال آنكه بر زنان آزاد لازم است سر خود را بپوشانند . ظاهرا سر مطلب‏ خدمتكاری آنها است . علی هذا بعيد نيست كه غلامان نيز چنين استثنائی‏ داشته باشند
ولی همچنانكه گفتيم از نظر فتوای فقهاء اين حكم بعيد است اما از طرف‏ ديگر حمل جمله « او ما ملكت ايمانهن »به خصوص كنيزان نيز بسيار مستبعد است

پاورقی :
1 - كافی جلد 5 ، صفحه . 531

[عهد آسمانى]

اگر بخواهيم استثناء مملوك را منحصر به كنيزان بدانيم بايد بگوئيم‏ زنان آزاد بر يكديگر مطلقا محرم می‏باشند ولی كنيزان برای زنان آزاد محرم‏ نيستند مگر زنان آزادی كه مالك اين كنيزان می‏باشند . و وقتی اين مطلب‏ را هم بدين فتوا اضافه كنيم كه بسياری از فقهاء پوشش را برای كنيز حتی‏ نسبت به مردان بيگانه واجب ندانسته‏اند نتيجه خيلی عجيب خواهد بود
زيرا نتيجه اينست كه كنيز بر همه مردان محرم است و زنان آزاد بر كنيزان‏ نا محرم می‏باشند . يعنی كنيز كاملا در حكم يك مرد است . البته چنين چيزی‏ درست نيست
ج - طفيليانی كه نيازی به زن ندارند " « التابعين غير اولی الاربه »" قدر مسلم ، اين جمله ديوانگان و افراد بله را كه دارای شهوت نيستند و جاذبه‏ای را كه در زن است درك نمی‏كنند شامل می‏گردد . بعضی‏ها عموميت‏ بيشتری در آيه قائل شده‏اند و آنرا شامل خواجگان حرمسرا نيز دانسته‏اند به‏ استناد اينكه خواجگان نيز حاجتی به زن ندارند
محرم دانستن خواجگان و آوردن آنان به حرمسراها در زمانهای قديم براساس‏ همين فتوا بوده است
برخی ديگر در آيه تعميم بيشتری داده‏اند و گفته‏اند شامل فقراء و مساكين‏ نيز می‏باشد ، يعنی كسانی كه وضع خاص آنان و شرائط آنان طوری است كه در اين عوالم نيستند . كسی كه برای نانش معطل است و به خاطر لقمه نانی به‏ دنبال آن می‏دود و مخصوصا با فاصله طبقاتی ‏ای كه بين آندو وجود دارد هرگز به فكر مسائل جنسی نخواهد بود

[عهد آسمانى]

ولی حقيقت اينست كه اين اندازه توسعه در مفهوم آيه بسيار بعيد است
قدر مسلم ، همان طبقه اول است و اگر بيشتر نعميم دهيم حداكثر اينست كه‏ طبقه دوم را مشمول آيه بدانيم
د - كودكانی كه از امور جنسی بيخبرند ، يا توانائی ندارند . " « الطفل‏ الذين لم يظهروا علی عورات النساء »" اين قسمت را نيز دو جور می‏توان تفسير كرد . كلمه " « لم بظهروا » " از ماده ظهور است و با كلمه " علی " متعدی شده است ممكن است تركيب‏ اين دو كلمه مفهوم " اطلاع " را بدهد . پس معنی چنين می‏شود : كودكانی‏ كه بر امور نهانی زنان آگاه نيستند . و ممكن است مفهوم " غلبه و قدرت‏ " را بدهد ، پس معنی چنين می‏شود : كودكانی كه بر استفاده از امور نهانی‏ زنان توانائی ندارند
طبق احتمال اول مراد بچه‏های غير مميز هستند كه قدرت تشخيص اينگونه‏ مطالب را ندارند . اما طبق احتمال دوم مقصود بچه‏هائی است كه قدرت بر امور جنسی ندارند يعنی غير بالغ می‏باشند هر چند مميز بوده باشند . طبق‏ احتمال دوم اطفالی كه همه چيز می‏فهمند و نزديك به حد بلوغ می‏باشند ولی‏ بالغ نمی‏باشند جزء استثناها هستند . فتوای فقهاء نيز بر طبق اين تفسير است
در دنباله آيه می‏فرمايد : " « و لا يضربن بأرجلهن ليعلم ما يخفين من‏ زينتهن »" يعنی زنان به منظور آشكار ساختن زينتهای پنهان خود ، پای بر زمين نكوبند

[عهد آسمانى]

زنان عرب معمولا خلخال به پا می‏كردند ، و برای اينكه بفهمانند خلخال قيمتی به پا دارند پای خود را محكم بر زمين می‏كوفتند
آيه كريمه از اين كار هم نهی فرمود
از اين دستور می‏توان فهميد كه هر چيزی كه موجب جلب توجه مردان می‏گردد مانند استعمال عطرهای تند و همچنين آرايشهای جالب نظر در چهره ممنوع‏ است . به طور كلی زن در معاشرت نبايد كاری بكند كه موجب تحريك و تهييج و جلب توجه مردان نامحرم گردد
جمله آخر آيه چنين است : " « و توبوا الی الله جميعا ايها المؤمنون‏ لعلكم تفلحون »"
همه به سوی خدا بازگشت كنيد ، باشد كه رستگار گرديد . دأب قرآن‏ اينست كه در پايان دستورها مردم را به خدا متوجه می‏سازد تا در به كار بستن فرمانهای او سهل انگار نباشند

[عهد آسمانى]

آيات ديگر

آيات 59 ، 60 ، 61 سوره نور نيز مربوط به همين مباحث است . تفسير آنها را نيز ذكر می‏كنيم : « يا ايها الذين آمنوا ليستأذنكم الذين ملكت ايمانكم و الذين لم‏ يبلغوا الحلم منكم ثلاث مرات : من قبل صلاه الفجر و حين تضعون ثيابكم من‏ الظهيره و من بعد صلاه العشاء ، ثلاث عورات لكم ، ليس عليكم و لا عليهم‏ جناح بعدهن طوافون عليكم بعضكم علی بعض كذلك يبين الله لكم الايات و الله عليم حكيم (59) و اذا بلغ الاطفال منكم الحلم فليستأذنوا كما استأذن‏ الذين من قبلهم كذلك يبين الله لكم آياته و الله عليم حكيم (60) و القواعد من النساء اللاتی لا يرجون نكاحا فليس عليهن جناح ان يضعن ثيابهن‏ غير متبرجات بزينة و ان يستعففن خير لهن و الله سميع عليم (61)