جواب پرسش های كودكان در مورد خدا

[ملکوت* گامی تارهایی *]

والدین و پاسخگویی به پرسشهای كودكان 3 تا 13 ساله؛
...و خدایی كه در این نزدیكی است

تهیه و تنظیم : اعظم طیرانی
مصاحبه با مسلم گریوانی، دانش پژوه رشته كلام و فلسفه- مدرس مسایل مذهبی

خانه اولین مدرسه كودك و والدین اولین معلمان اویند. چیزهایی كه كودكان از والدین خود می آموزند، در تمام مراحل زندگی با آنان خواهد بود پس اگر به عنوان آموزگاران «ایمان» همواره این تأثیر شگفت را در نظر داشته باشید، متوجه مسؤولیت بزرگ خود می شوید.

در این زمینه، پرسشهایی كه كودكان درباره خدا می پرسند، با وجود سادگی، بسیار زیبا و لطیف هستند. شما به عنوان پدر یا مادر چگونه به سؤالهایی كه كودكتان از شما می پرسد، پاسخ می دهید؟ آیا از كنار آنها می گذرید؟ یا پاسخ آنان را به بعد موكول می كنید؟ یا از سر مسؤولیت پذیری، پاسخهایی از سر ناچاری به او می دهید كه با شرایط سنی و ذهنی كودكتان تناسبی ندارند؟
ناگفته نماند كه پرسش درباره خدا، یكی از دغدغه های بشر از سنین كودكی تا بزرگسالی است و پاسخ به آن نه تنها یك ضرورت است، بلكه نقش مؤثری در رشد شخصیت و رفتار فردی و اجتماعی افراد دارد.
صحبت درباره خدا و عظمت و جلالش، به انسان احساس آرامش و امنیت می دهد و به ما یادآوری می كند كه تنها اوست كه جاوید است و بقیه همه فانی اند.
به گفته كارشناسان بذر «ایمان» در سالهای اولیه زندگی فرد كاشته می شود، گر چه هر كودكی شخصیت ویژه ای دارد و راه خاص خودش را به سوی رشد می پیماید، اما الگوهای مشتركی نیز در زمینه های گوناگون از جمله رشد ایمان، با كودكان دیگر دارد. این خصوصیات و ویژگیهای مشترك تا پنج سالگی در مورد تمامی كودكان صدق می كند.

* درك كودكان و نوجوانان از مفهوم خدا
مسلم گریوانی، دانش پژوه رشته كلام و فلسفه در این باره می گوید: درك كودكان 3 تا 6 ساله از خدا محدود است. به همین دلیل كودك تا 6 سالگی تصوری انسانی از خدا دارد.
به گفته وی، طبق یك نظرسنجی علمی، كودكان در این سن و سال درباره این كه خدا چیست یا چه شكلی است و كجاست؟ درك درستی ندارند. به طوری كه بسیاری از كودكان ادعا كردند؛ خدا را می توان دید، ولی كسانی كه دیدن خدا را رد كردند، دلیل خود را دوری خود از او و اینكه خدا در آسمانهاست، می دانستند. وقتی از آنها پرسیده شد: «آیا خدا را با یك دوربین قوی می توان دید؟» بیش از نیمی از كودكان شركت كننده در آزمون پاسخ مثبت دادند و 90 درصد آنان گفتند خداوند در همه جا حضور دارد.
* كودكان 6 تا 9 ساله از خدا چه تصوری دارند؟
به گفته همین مدرس مسایل مذهبی، تصور خردسالان 7 تا 9 ساله از خداوند بسیار خام، مادی و شبیه به یك انسان است. آنان معتقدند وی با صدایی شبیه به ما سخن می گوید، در بهشتی سكونت دارد كه در آسمانها قرار دارد، به صورت یك انسان به زمین آمده تا به مشكلات ما رسیدگی كند. اما كودكان 9 ساله تصورشان از خداوند بیشتر به انسانی فوق العاده می ماند كه برخوردار از قدرتی سحرآمیز است. او هم با صدایی همانند ما سخن می گوید.
گریوانی در ادامه افزود: در مجموع، كودكان در سنین 6 تا 9 سالگی می كوشند تا خدا را متفاوت از انسان بیان كنند. همچنین برخی از آنان خدا را موجودی نامریی و به صورت شعله آتش یا نور تصور می كنند، ولی هنوز اعتقاد به دیده شدن خدا در اذهان آنان وجود دارد.
از سوی دیگر، در پژوهشی كه چند سال پیش توسط دكتر عزت ا... نادری و دكتر مریم سیف نراقی، استادان دانشگاه در همین زمینه انجام گرفته، مشخص شده است، درصد پاسخهای نمی دانم یا بدون واكنش كودكان 6 تا 9 سال نسبت به كودكان 3 تا 6 سال كمتر است. اما پاسخهای این مقطع سنی نیز ناتوانی آنان را در درك مفهوم انتزاعی نظیر «خدا» روشن می كند و به عبارتی مادی بودن تصور آنان را از پروردگار می رساند، به طوری كه 87 درصد از كودكان این مقطع سنی به سؤال «آیا خدا همه جا هست؟» پاسخ مثبت دادند و 54 درصدشان به سؤال «آیا خدا در جاهای خاص نیز هست؟» پاسخ منفی دادند

[ملکوت* گامی تارهایی *]

* تصور كودكان 9 تا 13 سال از پروردگار
گریوانی معتقد است: پاسخ كودكان در این مقطع سنی از نظر كمی و كیفی نشان دهنده توانمندی ذهنی و عبور آنان از تصویر فوق انسانی به تصویر فوق طبیعی درباره خدا است؛ زیرا كودكان در این دوره زندگی معتقدند خدا در همه جا - حتی در جاهای خاصی كه گروه سنی پایین تر منكر آن بودند- وجود دارد و می گویند خدا با چشم مسلح نیز دیده نمی شود. اما تعداد كمی از آنان همچنان خدا را به چیزهایی از قبیل نور، ابر، فرشته و... تشبیه می كنند، ولی در مجموع این كودكان خدا را آفریننده جهان می دانند و به برخی از صفات برجسته اش مثل، دانا، توانا، قادر، بینا، شنوا و آگاه به تمام امور، اشاره می كنند.
بررسیهای انجام شده توسط نادری و سیف نراقی نیز مؤید همین نظر است؛ زیرا پاسخهای كودكان 9 تا 13 سال از نظر كمی و كیفی نسبت به مقاطع سنی پایین تر متفاوت است؛ به طوری كه 68 درصد آنان به آفریننده بودن، خالق بودن و دیگر صفات برجسته و خاص خداوند اشاره داشته اند و اكثریتشان به اینكه خداوند در همه جا هست، حتی در جاهای خاص معتقد بوده اند.

* والدین و كنجكاوی كودكان
به گفته گریوانی، كودكان بیش از هر چیز درباره مكان و جای خداوند كنجكاو هستند و اگر در پاسخ آنان بگوییم: «خدا در همه جا هست» ممكن است برای خود پدر و مادر هم مشكل باشد كه به او بفهماند چگونه خدا در همه جا هست. به هر روی شما می توانید به او بگویید: «خدا آنقدر به ما نزدیك است كه ما قادر به دیدنش نیستیم» و برای نشان دادن این مسأله به او، دستتان را رو به روی او قرار دهید و به او بگویید، به دستتان نگاه كند! سپس دست خود را كم كم به صورت او نزدیك كنید تا اینكه جلوی چشمانش را بگیرد و بگوید: «من كه چیزی نمی بینم». آن گاه دست خود را برداشته و از او بپرسید: «چرا دستتان را ندید؟» به طور حتم او در پاسخ به شما می گوید: «وقتی دستتان دور بود آن را می دیدم، ولی وقتی نزدیك كردید، دیگر ندیدم» اینجاست كه می توانید به او بگویید: «چون خداوند هم خیلی به ما نزدیك است، نمی توانیم او را ببینیم.»
همچنین می توانید در پاسخ به این سؤال مثالی بیاورید و بگویید: «جریان برق و عبور آن از سیم را نمی توان دید، ولی از آثارش كه روشن شدن لامپ یا گرم شدن وسیله برقی است، به وجود برق پی می بریم. پس اگر ما خدا را با چشم نمی بینیم، اما از نعمتهای زیادی كه برای ما آفریده است پی به وجودش می بریم». نیروی آهن ربا هم می تواند مثال مناسب دیگری باشد؛ زیرا این نیرو نیز قابل مشاهده نیست، ولی از اثرش كه جذب براده های آهن است، به وجود این نیرو می توانیم پی ببریم.

[ملکوت* گامی تارهایی *]

* او خالق زیبایی هاست
همین كارشناس، روشهای دیگری را هم برای آشنایی كودك با خدا مطرح می كند، به این ترتیب كه فهرستی از پدیده هایی را كه كودكتان با آنها مواجه است، تهیه كنید. البته این كار باید با توجه به سن كودك انجام شود؛ مثلاً برای كودك 3 یا4 ساله می توان گفت «پروردگار، خنده ها، گریه ها، دعاها، حرفها، آوازها و نفسهای ما را می شنود، در ضمن می تواند دریاها، كوه ها، پرنده ها، خانه ها، آسمان و زمین را هم ببیند؛ یعنی به او بگوییم كه توانایی خدا، او را از همه موجودات برتر می كند و او خالق همه چیز و همه كس است. پس آگاهی، توانایی، قدرت و علم خدا بسیار خوب است، به همین دلیل در هر جا و هر حالی كه باشیم، خدا ما را می بیند و به ما كمك می كند، پس بهترین دوست و نگهدار ما كسی است كه ما و همه چیز را خلق كرده است.»
وی در ادامه به یكی از روایات اشاره می كند و می گوید: در روایتی «فردی پسر 5 ساله خود را نزد امام جعفر صادق(ع) برد و گفت: «این بچه مرا كلافه كرده و دائم از من می پرسد كه خدا را به من نشان بده !و من هنوز نتوانسته ام پاسخ او را بدهم.»
امام صادق(ع) فرمودند: «این كار تو نیست!» سپس بدون این كه كودك متوجه شود، دستور دادند مقداری قند را در آب حل كرده و بیاورند.
وقتی آب قند آماده شد، «امام رو به كودك فرمودند: پسرم بنوش!
آن گاه از او سؤال كردند: «چه مزه ای می دهد؟»
كودك گفت: «شیرین است.»
ایشان سؤال كردند: «چرا شیرین است؟»
كودك گفت: «حتماً ماده شیرینی داخل آن است.»
امام(ع) از كودك خواستندآن ماده را نشان دهد. كودك گفت: «دیده نمی شود.»
امام سؤال كردند: «پس از كجا متوجه شدی كه شیرین است؟»
كودك پاسخ داد: « از مزه اش فهمیدم كه چیز شیرینی در آب حل شده و موجب شیرینی آن گردیده است.»
امام صادق(ع) او را تحسین كردند و فرمودند: «خدا هم در این عالم حضور دارد و همان لذتهایی كه از مشاهده كوه، دشت، طبیعت، خوراكی ها و نوشیدنی ها و... می بری، نشان دهنده حضور خالق این زیبایی ها یعنی خداست كه با چشم نمی توان دید، ولی حضورش را می توان درك كرد.»


* حضور خداوند در بازیهای كودكانه
همچنین روش مناسب دیگری كه می توان با آن كودك را با خدا آشنا كرد، خواندن داستانهای كتاب آسمانی برای اوست تا بتواند اساس این داستانها را در زندگی روزمره اش به كار گیرد، بخصوص این روش در بازی بسیار مؤثر است. برای نمونه اگر هدف كلی یك بازی انتقال دانسته های دینی باشد، كودكان به طور نمایشی با پیامبران، امامان و دیگر معصومین ارتباط برقرار می كنند و همراه آنان به دعوت خدای خویش لبیك می گویند. در این روش داستان و بازی و كودكان یك مجموعه را تشكیل می دهند و عنصر اصلی آموزش و شناخت خدا را تكمیل می كنند. از همین رو این بازیهای كودكان تجسم بخشی از دنیای درون آنان می شود و عادات، روحیات و طرز تفكر آنان را رقم می زند.
همچنین بررسی ها نشان می دهد تدوین برنامه ها و بازیها با مضامین دینی و ارزشی این مفاهیم را به كودكان انتقال می دهد. نمونه چنین تلاشی سالها پیش از این، با طراحی كارتهای بازی كه مضمون آنها مفاهیم قرآنی بود، انجام شده است.
ولی امروزه یكی از بهترین ابزارها برای رسیدن به این هدف، استفاده از رایانه و بازی های رایانه ای است، زیرا كودكان براساس علاقه ای كه دارند به دنیا می نگرند، پس ما نیز از همین طریق می توانیم مفاهیم اساسی زندگی را به آنان آموزش دهیم.