پندهای حکیمانه استاد علامه حسن زاده آملی

[اشک مهتاب*خادمه فاطمه زهرا(س)تا ابدالدهر*]

244- ذکر در شب


علاء بن کامل گوید: شنیدم که امام صادق علیه السلام (در حالی که به فرموده خداوند در آخر سوره اعراف نظر داشت) می فرمود: شب هنگام، با حال زاری و بیم، بدون آنکه آوایت را آشکار کنی، پروردگارت را در ضمیرت یاد کن (و بگو): لا اله الا الله وحده لا شریک له، له الملک و له الحمد، یحیی و یمیت و یمیت و یحیی و هو علی کل شی ء قدیر . علاء بن کامل گوید: من به حضور شریف امام عرضه داشتم که جمله بیده الخیر را در این ذکر نیاوردید؟ (چه طور است این را هم بر آن بیافزاییم؟) آنگاه حضرت فرمودند: گر چه خیر به دست خداست؛ ولی تو آنچه را که گفتم، همانطور (بدون آنکه چیزی بر آن بیافزایی) ده بار بگو و نیز هنگام برآمدن آفتاب و هنگام فرو شدن آن ده بار بگو اعوذ بالله السمیع العلیم. (252)


245- ای سرزمین! خوش به سعادت تو


در یکی از سفرها که حضرت علی (ع) به همراه یارانش از کربلا می گذشتند، وقتی به آن سرزمین مقدس رسیدند، دیدگان آن حضرت پر از اشک شد و فرمود:
اینجا محل بستن مرکب های آنان و آنجا محل بر زمین نهادن توشه های سفر و فرود آمدن شان و آن جای دیگر محل ریخته شدن خون های پاک آنان است، ای سرزمین! خوشا به سعادتت که خون های دوستداران و محبان خدا بر تو ریخته می شود. (253)


246- اجابت دعا در سحرگاهان


رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: بهترین وقتی که در آن خدای عزوجل را می خوانید سحرهاست. سپس آن جناب به قول حضرت یعقوب علیه السلام که به فرزندانش گفته بود: سوف استغفرلکم ربی یعنی به زودی برای شما از پروردگارم آمرزش می طلبم، اشاره کرد و فرمود: حضرت یعقوب خواسته فرزندانش را که طلب آمرزش بود تا سحر تأخیر انداخت. (254)

[اشک مهتاب*خادمه فاطمه زهرا(س)تا ابدالدهر*]

247- با خدا باش و پادشاهی کن!

مرحوم کلینی (قدس سره) در اصول کافی از امام باقر (ع) نقل می کند که آن حضرت فرمودند: پیامبر اکرم (ص) فرمودند: خدای عزوجل می فرماید:
قسم به عزت و جلالم، قسم به عظمت و کبریایی ام، قسم به نور و برتری ام، هر گاه بنده ای خواسته خودش را بر خواسته من مقدم دارد، زندگی اش را پراکنده و آشفته می کنم، لباس دنیا زدگی بر اندامش می پوشانم و قلبش را سرگرم دنیا می نمایم و از دنیا غیر از آن چه برایش مقدر کرده باشم به او نمی دهم.
قسم به عزت و جلالم، قسم به عظمت و کبریایی ام، قسم به نور و برتری ام، هر گاه بنده ای خواسته مرا بر خواسته خود مقدم بدارد، ملایکه ام را به حفاظت او می گمارم و آسمان و زمین عهده دار رزق و روزی اش خواهند بود و با هر تجارتش با اویم و دنیا به سوی او می آید و او از آن روی گردان است. (255)

248- خوشا به حال دایم الصلوت

ابو حمزه ثمالی از امام باقر علیه السلام روایت می کند که آن جناب فرمود:
مؤمن تا در یاد خداست همواره در نماز است، خواه ایستاده باشد یا نشسته و یا خفته؛ زیرا که خداوند (در وصف خردمندان) می فرماید: آنانی که در حالت ایستاده و نشسته و خفته، خدا را یاد می کنند.
امام فرموده است: تا در یاد خدایی، همواره در نمازی. خوشا آنان که دائم در نمازند.

249- چه بد بنده ای است...

روایت شده است که خدای تعالی در یکی از کتاب هایش فرموده است:
بنده ام! آیا این خوب و زیباست که تو در حال مناجات با من، به چپ و راست توجه نمایی و با بنده ای چون خودت، تکلم کرده، مرا رها نمایی؟! آیا چون با یکی از برادرانت، تکلم می نمایی، از ادب به دور نیست که به کسی جز او توجه و التفات نمایی؟! ولی تو با او چنین نمی کنی و در مقابلش ادب را نگاه می داری؛ در حالی که ادب را در محضر من رعایت نمی کنی! پس، چه بد بنده ای است، کسی که چنین باشد! (256) (257)

[اشک مهتاب*خادمه فاطمه زهرا(س)تا ابدالدهر*]

250- والاتر از خواسته عبد!

از امام صادق (ع) نقل شده است که آن حضرت فرمودند:
زمانی که خدای را خواندم و دعایم مستجاب شد؛ اما حاجتم را فراموش کردم؛ زیرا همین که خدا دعای بنده اش را اجابت فرمود و به او اقبال نمود، نعمت های ابدی اش باشد و البته این را نمی توانند درک کنند مگر عارفان بالله و محبان عامل برگزیدگان خاص الهی. (258)



251- یاد خدا در هر حال

خداوند سبحان می فرماید: فاذا قضیتم الصلوة فاذکروا الله قیاماً و قعوداً و علی جنوبکم ؛ (259) و چون نماز را به پایان بردید، خدا را ایستاده و یا نشسته و یا به پهلو خوابیده یاد کنید.



252- تو را به جایگاه رفیع می رساندم

ابو بصیر گفت: امام صادق علیه السلام فرمود: کسی سوره ای از قرآن را فراموش کرده است (یعنی آن را ضایع کرده است و ترک گفته است) قرآن در صورت نیکو و درجه بلندی در بهشت برای او تمثل می یابد و چون آن مثال را دید بدو می گوید: تو کیستی بدین خوبی؟ کاش برای من بودی. آن صورت، یعنی همان مثال، در جواب می فرماید: آیا مرا نمی شناسی؟ من فلان سوره ام. اگر مرا فراموش نمی کردی، تو را به این مقام رفیع می رساندم. (260)

[اشک مهتاب*خادمه فاطمه زهرا(س)تا ابدالدهر*]

253- اخلاق عارف

شیخ الرئیس در مقام عرفان می گوید: عارف، خوشرو، و خندان و متبسم است و از روی تواضع به کوچک تر، همان طور احترام می کند که به بزرگ تر، و از دیدن افراد گمنام، همان قدر خوشحال می شود که از دیدن افراد نامدار؛ چگونه شاد نباشد و به وجد نیاید در حالی که به حق و همه چیز به این سبب که خداوند را در آن می بیند شادمان است، و چگونه برای او همگان یکسان نباشند، در حالی که همه نزد او اهل رحمت اند که مشغول باطل اند.
تا آن جا که می گوید: عارف، شجاع است و چگونه شجاع نباشند در حالی که او از مرگ هراسی ندارد، و بخشنده است و چگونه بخشنده نباشد در حالی که از محبت باطل برکنار است، و او حقد و کینه ها را فراموش می کند و چگونه چنین نکند در حالی که ذکرش مشغول به حق است. (261)



254- توبه در آخرین لحظات

معاویة بن وهب گفته است: به سوی مکه رهسپار بودیم که پیرمردی متأله و متعبد ما را همراهی می کرد. لیکن او بر مذهب ما اطلاعی نداشت و (به مذهب اهل جماعت) نماز را در سفر تمام می خواند. برادر زاده اش که شیعه بود، او را در این سفر همراهی می کرد. از قضا پیرمرد بیمار شد. برادر زاده اش را گفتم: اگر مذهب شیعه را بر عمویت عرضه بداری، امید است که او (از عقاب الهی) رهایی یابد!
همراهان، همگی گفتند: این پیرمرد را به حال خود واگذارید؛ چه او بر همان حالی که هست نیکوست.
لیک، برادر زاده طاقت نیاورد و او را گفت: ای عمو! همه مدرم جز اندکی، پس از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم از دین خدا خارج شدند. همچنانکه باید از رسول صلی الله علیه و آله و سلم اطاعت و پیروی می کردیم، بایستی از علی بن ابی طالب علیه السلام نیز اطاعت و پیروی کنیم، او و اطاعت از او پس از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم، حق است.
پیرمرد، نفسی کشید و فریاد برآورد: من آن چه را تو گفتی باور کردم. و سپس، جانش از بدن خارج شد.
پس از آن، خدمت ابو عبدالله، امام صادق علیه السلام مشرف گشتیم. علی بن سری، ماجرا را برای حضرت نقل کرد. ابو عبدالله علیه السلام فرمود: آن مرد، اهل بهشت است.
علی بن سری عرض کرد: او جز در همان وقت، بر چیزی از مذهب شیعه آگاهی نداشت!
امام فرمود: پس جز این، از او چه می خواهید؟! به خدا سوگند که او به بهشت رفته است. (262)



255- پشیمانی در لحظه مشاهده مرگ

در کتاب من لایحضره الفقیه آمده است: از امام صادق علیه السلام از این کلام خدای تعالی! پرسش شد که: کسی که با اعمال زشت، تمام عمر اشتغال ورزد تا آن گاه که مشاهده مرگ کند، در آن هنگام پشیمان شود و گوید: اکنون توبه کردم، توبه اش پذیرفته نیست؟ امام در پاسخ فرمود: (یعنی) هنگامی که امر آخرت را به چشم بیند.

[اشک مهتاب*خادمه فاطمه زهرا(س)تا ابدالدهر*]

256- فواید نماز در مکان مخصوص

در جوامع روائیه درباره نمازهای واجب و مستحب مروی است که فرایض را در یک محل مخصوص و معین منزل بخوانید؛ یعنی برای خود مصلای خاصی برای ادای فرایض قرار دهید. و در وقت احتضار شما را در آنجا گذارند که موجب تخفیف شداید و غمرات موت است؛ ولی نوافل را در اماکن متعدده بخوانید که برای شما شاهد باشند. شاید اختصاص فرایض به صورت اولی برای کثرت احتجاج محتضر در آن هنگام بدان باشد که بیش از شهود، وی را به کار آید. فتدبر! (263)



257- آموزش قرآن در قبر

و فی الکافی باسناده الی حفص، عن مویس بن جعفر علیه السلام؛ یا حفص! من مات من شیعتنا و لم یحسن القرآن علم فی قبره لیرفع الله به من درجته .
در کافی سند به حفص می رساند و حفص گوید: امام موسی بن جعفر علیها السلام به من فرمود: ای حفص! هر که از پیروان ما بمیرد و قرآن را خوب یاد نداشته باشد، در قبرش بدو آموزش دهند تا خداوند به این وسیله پایه اش را بالا برد. (264)



258- بردن شفاعت از دنیا

انسان باید بداند که شفاعت را باید از این جا با خود ببرد و آن قدر که با انسان کامل؛ یعنی امام عصرش عجل الله تعالی فرجه الشریف سنخیت دارد به همان اندازه از شفاعت بهره مند است و با قرآن و عترت پیوسته است، پس هم قرآن شفیع است و هم عترت و ممکن است که شخص شفیعی هم شفیع جمعی شود، عاقل را اشاره کافی است! (265)

[اشک مهتاب*خادمه فاطمه زهرا(س)تا ابدالدهر*]

259- پناه بردن

امام صادق علیه السلام می فرماید: در شگفتم برای کسی که از چهار چیز بیم دارد، چگونه به چهار چیز پناه نمی برد:
در شگفتم برای کسی که ترس بر او غلبه کرده، چگونه به ذکر حسبنا الله و نعم الوکیل پناه نمی برد؛ زیرا به تحقیق شنیدم که خداوند عزوجل به دنبال ذکر یاد شده فرمود: پس آن کسانی که به عزم جهاد خارج گشتند و تخویف شیاطین در آنها اثر نکرد و به ذکر فوق تمسک جستند) همراه با نعمتی از جانب خداوند (عافیت) و چیزی زاید بر آن (سود در تجارت) باز گشتند و هیچ گونه بدی به آنان نرسید.
و در شگفتم برای کسی که اندوهگین است، چگونه به ذکر لا اله الا انت سبحانک انی کنت من الظالمین پناه نمی برد؛ زیرا به تحقیق شنیدم که خداوند عزوجل به دنبال ذکر فوق فرمود: پس ما (یونس را در اثر تمسک به ذکر یاد شده) از اندوه نجات دادیم و همین گونه مؤمنین را نجات می بخشیم. و در شگفتم برای کسی که مورد مکر و حیله واقع شده، چگونه به ذکر أفوض امری الی الله ان الله بصیر بالعباد پناه نمی برد؛ زیرا به تحقیق شنیدم که خداوند عزوجل به دنبال ذکر فوق فرمود: پس خداوند (موسی را در اثر ذکر یاد شده) از شر و مکر فرعونیان مصون داشت.
و در شگفتم برای کسی که طالب دنیا و زیبایی های دنیاست، چگونه به ذکر ما شاء الله لا قوة الا بالله پناه نمی برد؛ زیرا به تحقیق شنیدم که خداوند عزوجل بعد از ذکر یاد شده (از زبان مردی که فاقد نعمت های دنیوی بود، خطاب به مردی که از آن نعمت ها بهره مند بود) فرمود: اگر تو مرا به مال و فرزند، کمتر از خود می دانی پس امید است خداوند مرا بهتر از باغ تو بدهد... (266)



260- مشاهده خداوند قبل از قیامت

ابو بصیر می گوید که به حضرت امام صادق علیه السلام گفتم: در مورد خدای تعالی آگاهم کن که آیا مؤمنان روز قیامت او را می بینند؟
فرمود: آری، و پیش از روز قیامت هم دیده اند.
گفتم: کی؟
فرمود: وقتی که به آنها گفت: ألست بربکم؟ قالوا بلی؛ آیا من پروردگارتان نیستم؟ گفتند آری، هستی. (267)
بعد از مدتی ساکت شد و آن گاه فرمود: مؤمنان در دنیا، پیش از روز قیامت هم می بینند؛ آیا تو همین الان او را نمی بینی؟
ابو بصیر می گوید: گفتم: فدایت شوم! این حدیث را از جانب شما نقل بکنم؟
فرمود: نه، زیرا اگر آن را بگویی، جاهل به معنایی که تو قابل هستی، آن را انکار می کند و بعد این را تشبیه و کفر به حساب می آورد، و منظور رؤیت با چشم نیست؛ خدا بزرگ تر از چیزی است که مشبهان و ملحدان وصف می کنند. (268)



261- خزائن الهی

زهری گفت: از امام سجاد علیه السلام شنیدم که می فرمود: آیات قرآن خزینه ها هستند، پس هر خزینه را گشوده ای، سزاوار است که در آن نظر کنی. (269)

[اشک مهتاب*خادمه فاطمه زهرا(س)تا ابدالدهر*]

262- در روز گناه مکن

شخصی نزد سلمان فارسی آمد گفت: ای ابا عبدالله! من توان آن ندارم که در شب نماز به جای آورم.
سلمان گفت: در روز گناه مکن! (270)

263- آثار قرآن و قیامت

امام صادق علیه السلام فرمود:
در دیوان ها در روز قیامت سه اند: یکی دیوانی که در او نعمت هاست، دیگر دیوانی که در آن حسنات است، پس دیوان نعمت ها و حسنات را در مقابل یکدیگر قرار می دهند که دیوان نعم تمام حسنات را فرا می گیرد و در خود فرو می برد، و دیوان سیئات می ماند. پس فرزند مؤمن آدم برای حساب خوانده می شود. آنگاه قرآن در فراروی او در نیکوترین صورتی پیش می آید و می گوید: ای رب من! من قرآنم و این بنده مؤمن توست که خود را به تلاوت من رنج می داد، و شب را در مدتی دراز به ترتیل در قرائت من می گذرانید، و درگاه تهجد (شب نمازی و شب زنده داری) از چشمان او اشک جاری می شد؛ پس او را خشنود گردان، چنانکه مرا خشنود گردانید.
امام فرمود: در آنگاه خداوند عزیز جبار می فرماید: بنده من! یمینت را (دست راستت را) باز کن، پس آن را از رضوان خدای عزیز جبار پر می کند؛ و شمال او را (دست چپ او را) از رحمت خدا پر می کند. سپس به او گفته می شود: این بهشت برای تو مباح است، بخوان (قرآن را) و بالا برو؛ پس چون آیه ای را قرائت کرد، درجه ای بالا می رود. (271)



264- وضو نور است

ای دوست! بدان که، وضو نور است و دوام در طهارت، تو را به عالم قدس ارتقا دهد.

[اشک مهتاب*خادمه فاطمه زهرا(س)تا ابدالدهر*]

265- یاد خداوند

خداوند سبحان می فرماید:
یا ایها الذین آمنوا اذکروا الله ذکراً کثیراً و سبحوه بکرة و اصیلاً هو الذی یصلی علیکم و ملائکته لیخرجکم من الظلمات الی النور و کان بالمؤمنین رحیما ؛ ای کسانی که ایمان آورده اید! خدا را فراوان یاد کنید. و هر بامداد و شبانگاه تسبیحش گویید. اوست که خود و فرشتگانش بر شما درود می فرستند تا شما را از تاریکی به روشنی برند؛ زیرا خداوند با مؤمنان مهربان است. (272)



266- در گردنه ماندن حمار شیخ

ابن خلکان در شرح حال ابو علی جبایی گوید که: ابوالحسن اشعری با استادش ابو علی جبایی مناظره ای دارد که علما آن را نقل کرده اند و آن این است که ابوالحسن اشعری از وی پرسید: چه می گویید درباره سه برادر که یکی مؤمن و نیکوکار و پرهیزگار بود و مرد، و دومی کافر و فاسق و شقی بود و مرد، و سومی کودک خردسال که در همان کودکی بمرد؟ این سه تن چگونه است؟
جبایی در جواب گفت: زاهد در درجات است، و کافر در درکات است، و صغیر از اهل سلامت است.
سپس اشعری گفت: اگر صغیر بخواهد به سوی درجات زاهد برود آیا! او اذن داده می شود؟
جبایی گفت: نه، زیرا به او می گویند: برادرت به سبب طاعات کثیرش به این درجات رسید و تو را آن طاعات نبود.
اشعری گفت: صغیر می گوید: خدایا! تقصیر من نبود؛ زیرا تو مرا باقی نگذاشتی و مرا قدرت بر طاعت نداری.
جبایی در جواب گفت: باری جل و علی می گوید: من می دانستم اگر تو باقی می ماندی گناه می کردی و مستحق عذاب الیم می شدی، لذا رعایت مصلحت تو کردم.
اشعری گفت: برادر کافر می گوید: یا اله العالمین! همچنان که حال برادر صغیر مرا می دانستی، به حال من نیز دانا بودی، چرا مصلحت او را رعایت کردی و مصلحت مرا رعایت نکردی؟
جبایی در جواب اشعری بدو گفت: تو دیوانه ای!
اشعری بدو گفت: نه، من دیوانه نیستم؛ بلکه حمار شیخ در گردنه بماند!
سپس از جبایی منقطع شد و ترک مذهب وی کرد و اعتراضات بسیار بر گفته هایش داشت، به طوری که وحشت بزرگی در میان شان پدید آمد. (273)



267- خداشناسی علی (ع)

امام باقر علیه السلام از جدش امیر مؤمنان نقل می فرماید که: مردی برخاست و گفت: ای امیر مؤمنان! با چه چیز خدایت را شناختی؟
فرمود: با شکسته شدن عزم ها و همت ها؛ چون تصمیم به انجام کاری گرفتم، مانع شد و چون عزم کردم پس قضای الهی با عزمم مخالفت نمود؛ پس دریافتم که مدبر، کسی است جز من.
مرد گفت: چه باعث شد شکر نعمت های او را به جای آوری؟
حضرت علیه السلام فرمود: به بلایا نگریستم که خداوند، آن ها را از من دور نمود و غیر مرا دچار آن ساخت؛ از این رو دریافتم که او به من نعمت ارزانی داشته است، پس شکرش را بر خود لازم دانستم.
مرد پرسید: چرا لقایش را دوست داری؟
فرمود: چون دریافتم که برای من دین فرشتگان و فرستادگان و پیامبرانش را برگزیده؛ دانستم که مرا گرامی داشته و فراموشم نکرده است. پس مشتاق لقایش شدم. (274)

[اشک مهتاب*خادمه فاطمه زهرا(س)تا ابدالدهر*]

268- محب واقعی

امام صادق علیه السلام فرمود: از جمله سخنان خداوند با حضرت موسی علیه السلام این بود که خطاب به او فرمود:: ای پسر عمران! دروغ گوست کسی که بگوید: مرا دوست دارد؛ ولی چون شب فرا رسد، در خواب باشد؟! آیا محب، مایل نیست که با محبوبش خلوت کند؟! ای پسر عمران! من دوستانم را می شناسم، وقتی فرا رسد، دیده آنان، از قلب شان متحول شود و عقوبتم برابر چشمان شان مجسم گردد. از روی مشاهده مرا خطاب نمایند و از روی حضور با من تکلم کنند. ای پسر عمران! از قلبت مرا خشوع ده و از بدنت خضوع و از چشمت، در ظلمات شب، اشک! مرا بخوان که قریب و مجیبم خواهی یافت! (275)

269- عبور از دریا به وسیله بسم الله

جناب ثقة الاسلام کلینی در کتاب شریف اصول کافی از امام صادق علیه السلام روایت فرموده است که: شخصی همراه حضرت عیسی علیه السلام بود تا به دریا رسیدند و با حضرت بر روی آب راه می رفتند و از دریا می گذشتند. این جانی است که بر آب تصرف می کند، این همان جا است که مرده را زنده می کند، و ابراء اکمه و ابرص می نماید، و جان های مرده را زنده می کند و حیات می دهد، و هر کسی که به تعلیم معارف حقه، نفوس را احیاء می کند عیسوی مشرب است.
آن شخص دید که بر روی آب مثل زمین هموار عبور می کنند، در عین عبور به این فکر افتاد که حضرت چه می گوید و چه می کند که بر روی دریا این گونه راه می روند، دید حضرت می گوید: بسم الله، از روی عجب به این گمان افتاد، که اگر خودش از تبعیت کامل بیرون آید و مستقلاً بسم الله بگوید، مانند حضرت می تواند بر آب بگذرد، از کامل، بریدن همان و غرق شدن همان، استغاثه به حضرت، روح الله نمود آن جناب نجاتش داد. (276)

270- قرآن، عرفان، برهان

الهی! قرآن و انسان و عرفان و برهان یکی اند و از هم جدایی ندارند، حسن را تأحد جمعی ده! (277)

[اشک مهتاب*خادمه فاطمه زهرا(س)تا ابدالدهر*]

271- قسی القلب

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:
جز به ذکر خدا، زیاده مگویید؛ چه سخن بسیار که در آن ذکر خداوند نباشد، قلب را قساوت بخشد و دورترین مردم از خداوند، شخص قسی القلب است.



272- قرائت قرآن با لحن عربی

باید سعی شود که قرآن کریم و ادعیه اعم از مأثور و غیر مأثور صحیح قرائت شود فی الکافی عبدالله علیه السلام قال: أعرب القرآن فأنه عربی .
امام صادق علیه السلام فرمود: قرآن را با لحن عربی، بدون غلط قرائت کنید؛ زیرا که قرآن عربی است. (278)



273- داناترین مردم به توحید

هشام بن سالم روایت شده است که: نزد امام صادق علیه السلام رفتم، به من فرمود: آیا می توانی خدا را وصف کنی؟
گفتم: آری!
فرمود: وصف کن!
گفتم: او شنوا و بیناست.
فرمود: این صفتی است که مخلوقات نیز در آن شریک اند.
گفتم: چگونه او را وصف کنم؟
فرمود: او نور بدون ظلمت و حیات بدون مرگ و علم بدون جهل و حق بدون باطل است. پس از نزد آن حضرت بیرون آمدم در حالی که داناترین مردم به توحید بودم. (279)