نزول قرآن و رؤياى هفت حرف

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

علماى شيعه هم همواره قرآن موجود را كه بر اساس همان ترتيب زمان عثمان است، مورد تأييد قرار داده‏اند و قرائت آن را همان قرائت واحد متعارف بين مسلمين مى‏دانند و معتقدند كه عثمان، مردم را از قرائت‏هاى ديگر كه بر اساس احرف سبعه بود، بازداشت. آيةاللَّه خوئى در مورد مصحف عثمان مى‏نگارد:

عثمان مسلمين را بر قرائت واحد واداشت و آن، قرائت متعارف بين مسلمين بود كه به تواتر از پيامبر دريافت شده بود. او مردم را از قراآت ديگرى كه مبتنى بر احاديث نزول قرآن بر هفت حرف بود، بازداشت و عمل وى مورد انتقاد احدى از مسلمان‏ها قرار نگرفت. زيرا اختلاف در قرائت، به اختلاف در بين مسلمين منجر مى‏شد ... بلكه به تكفير يكديگر مى‏انجاميد.(5)

حضرت على(ع) حتى در زمان خلافت و حكومت 5 ساله خود، با قرآن عثمان، مخالفتى نورزيد و مصحف موجود را پذيرفت.(6) مصاحف عثمانى داراى 114 سوره و عارى از هر گونه علايم نگارش اعم از اِعراب و نقطه گذارى بود. خط آن، شكلِ بسيار ساده و ابتدايى داشت و چون عرب باديه نشين، فصيح سخن مى‏گفت، كمتر دچار لغزش مى‏شد و نياز به اِعراب گذارى و نقطه نبود. ولى با گسترش فتوحات و ايجاد معاشرت اَعراب با ملت‏هاى بيگانه و تغيير لهجه‏ها، ضرورت اِعراب و نقطه‏گذارى، روشن گشت.

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

به دستور حضرت على(ع) قواعد زبان عربى با تلاش ابوالاسود دوئلى (م‏69ه'.ق) شكل گرفت و نخستين بار توسط ابوالاسود، قرآن با رنگى متفاوت از متن آن نشانه‏گذارى شد. سپس توسط دو شاگرد وى، نصر و يحيى، نشانه گذارى تكميل‏گرديد. نقطه و اِعراب گذارى قرآن گرچه در ابتدا امرى ناخوشايند بود ولى‏بعدها به‏لحاظ صيانت نص قرآن از هر گونه قرائت نامناسب، امرى پسنديده و مجاز گرديد.
جمع‏آورى قرآن بر كدام حرف بود؟

از جمله مباحث مطرح در جمع‏آورى قرآن اين است كه اگر قرآن -بر اساس آن‏چه گفته شده- بر هفت حرف نازل شده باشد، آيا جمع‏آورى قرآن توسط عثمان بر كدام حرف بوده است؟ آيا بر همه حروف سبعه بوده يا بر حرف واحد بوده است؟ اگر بر يك حرف بوده است، آيا حروف ديگر نسخ شده اند و از بين رفته‏اند؟ يا قرآن بر اساس تمامى حروف جمع‏آورى شده است؟ چگونه و چرا؟

از جمله ابهام‏هايى كه دامن‏گير دانشمندان اهل سنت شده، همين موضوع است كه رابطه مصحف عثمان با احرف سبعه در چيست؟ و چگونه مصحف عثمان جمع‏آورى شد؟ لذا براى آنها معركه آرا شده و هر كدام ديدگاهى را بيان داشته‏اند. جمعى كه برداشتشان از روايت سبعة احرف، هفت معنا و هفت بطن بوده است، پاسخ‏داده‏اند كه قرآن عثمان مشتمل بر هفت حرف بوده و هست. ولى آنان كه معتقدبه هفت لغت يا لهجه يا قرائت يا كلمات مترادف و... باشند، چه پاسخى درمورد قرآن كنونى كه منطبق بر قرآن عثمانى است، دارند؟ آيا براساس يك لهجه و يك قرائت و يك حرف است، يا بيشتر؟

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

اگر بر اساس يك لهجه و يك قرائت و يك‏حرف است، بقيّه حروف چه شده‏اند؟ در بررسى اين‏كه مصحف عثمان بر كدام حرف بوده است در ميان دانشمندان اهل سنت، سه ديدگاه وجود دارد؛ كه به اختصار، بررسى مى‏شود:

1 . مصاحف عثمانى مشتمل بر يك حرفند.

2 . مصاحف عثمانى مشتمل بر هفت حرفند.

3 . مصاحف عثمانى مشتمل بر عرضه اخير است.
اشتمال مصاحف عثمانى بر يك حرف

نخستين دانشمندى كه معتقد شده،مصاحف عثمانى بر يك حرف نوشته شده، طبرى است. وى در معناى روايت سبعة احرف، معتقد به لغات هفت‏گانه بود. او بر اين باور است كه عثمان در هنگام جمع‏آورى مصاحف و نشر مصحف واحد، آنها را بر حرف واحد نگارش و جمع‏آورى نمود. هدف عثمان، نجات امت از اختلاف در قراآتى بود كه امت اسلامى به آن دچار شده بود و لذا امر نمود تا مصاحف، يك‏سان و بر يك حرف باشند تا اختلافى در آينده در ميان مسلمين رخ ندهد.

از ديگر اهداف عثمان از نظر طبرى، جلوگيرى از تكذيب در برخى از حروف سبعه و جدال در آنها بود كه مورد نهى پيامبر(ص) بود. زيرا در حديث نبوى آمده است كه: أُنزِل القرآنُ على سبعةِ أحرفٍ فالمراء فى القرآن كفرٌ؛ قرآن بر هفت حرف نازل شده ومراء و جدال در آن كفر است (پس در آن جدال نكنيد).(7)

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

بر اين اساس عثمان، امت اسلامى را بر مصحف واحد و بر حرف واحد، استوار داشت و خواستار از بين رفتن بقيّه مصاحف شد و اين كار را به صلاح مسلمين و موجب هدايت مسلمانان مى‏دانست. لذا آنها را از قرائت بر احرف ستّه ديگر، بازداشت؛ تا آن كه اين حروف نزد امت اسلامى مندرس شد. طبرى مى‏گويد:

عثمان، امام مسلمين و اميرالمؤمنين، مسلمين را به جهت نظر لطف و محبتى كه نسبت به آنها داشت، بر حرف واحد متفق نمود... آنان را بر مصحف واحد و حرف واحد جمع نمود و بقيه مصاحف را از بين برد... و اين كار را سبب رشد و موجب هدايت مسلمين مى‏دانست. لذا قراآت با حروف ستّه ديگر كه امام مسلمين مصمّم بر ترك آنها بود، نزد مسلمين ترك شدند، تا آن كه از شناخت آنها نزد امت خبرى نبود و آثار آنها محوشد.(8)

طبرى در پاسخ به اين سؤال كه امت به چه مجوّزى، قراآتى كه پيامبر(ص) آنها را قرائت نموده بود، رها كردند؟ مى‏گويد: امر پيامبر(ص) بر آن حروف سته ديگر، امر ايجابيّ نبود، بلكه امرى مباح بود كه حكايت از رخصت آنها داشت. در تفسير او آمده است كه:

امر پيامبر(ص) بر آنها (حروف سته ترك شده)، امر وجوبى نبود؛ بلكه امر مباح بود.(9)

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

طبرى در پاسخ به اين سؤال كه آيا آنها نسخ شده‏اند؟ مى‏گويد:

آنها نسخ نشده‏اند؛ بلكه به آسمان رفته‏اند و امتى كه مأمور حفظ آن بوده آن را ضايع نساخته است. امت به حفظ قرآن فرمان داده شده و در قرائت و حفظ آن به يكى از آن حروف هفت گانه مخيّر شده است.(10)

امام ابوعبداللَّه حارث محاسبى (متوفى 243ه'.ق) كه خود از رجال صوفيه است، نيز معتقد به همين مطلب است كه عثمان قرآن را بر يك حرف جمع نمود و مى‏گويد:

عثمان مردم را بر يك قرائت و بر وجه واحد ملتزم نمود؛ قرائتى كه بين او و بين جمعى از حاضران مهاجر و انصار مورد اتفاق بود و اين كار او به جهت ترس از فتنه توسعه اختلاف بين عراق و شام در حروف قرائت و قرآن بود. ليكن قبل از آن مصاحف بر وجوهى از قراآتى كه بر اساس حروف سبعه نازل شده بود، شكل گرفته بودند.(11)

اما آن‏چه تأمل برانگيز است اين است كه مى‏بايد از طبرى و حارث محاسبى و ... پرسيد كه آيا حروف ديگر، قرآن بوده‏اند يا نه؟ اگر قرآن بوده‏اند، كوتاهى در حفظ آنها، گناهى نابخشودنى است كه صحابه مرتكب آن شده‏اند. حال آن كه شأن صحابه اجلّ از ارتكاب چنين گناهى است. پس يا قرآن عثمانى موجود بر همه حروف است، و يا نزول قرآن بر هفت حروف، سخنى بى اساس است! طبرى بر اساس چه دليل و مجوزى مى‏گويد: <امت اسلامى بر حفظ آن حروف ملزم نبوده و مخيّر بر حفظ يك حرف بوده‏اند.» آيا عدم حفظ حروف‏ستّه ديگر موجب تحريف در قرآنيت قرآن نيست و حال آن كه هيچ مسلمانى تحريف قرآن را نمى‏پذيرد. پس نزول قرآن بر سبعة احرف، سخنى بى‏اساس است.

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

اشتمال مصاحف عثمانى بر همه حروف

گروه ديگرى از دانشمندان اهل سنت براى گريز از اشكال‏هاى سخن پيشين، معتقد شده‏اند كه قرآن عثمانى مشتمل بر همه حروف سبعه است. ابن جزرى مى‏گويد:

جماعاتى از فقها و قرا و متكلمان معتقد شده‏اند كه مصاحف عثمانى مشتمل بر همه حروف سبعه است. زيرا بر امت رخصت داده نشده بود تا در نقل چيزى از حروف سبعه -كه قرآن بر آنها نازل شده است- كوتاهى نمايد.(12)

اين سخن را جمع بيشترى پذيرفته و گفته‏اند: بر امت پيامبر(ص) جايز نبود كه در حفظ وحى كوتاهى نمايد، بلكه مى‏بايد حريص بر حفظ وحى و ابلاغ آن به طور كامل باشد. دكتر عتر به نقل از باقلانى در ردّ اين اتهام شيعه كه عثمان حروف سبعه را ترك‏نموده و آنها را سوزانده است، مى‏گويد:

امر آن چنان كه شما [شيعيان‏] ترسيم نموده‏ايد، نيست. زيرا قوم در حروف مشهور (حروف سبعه) اختلافى نداشتند بر اين كه آنها از پيامبر(ص) روايت شده و قبل از ارتحال ايشان، ثابت گرديده كه از دين او هست... و همانا اختلاف در قرائت و وجوهى بود كه ثبوت آنها نسبت به پيامبر(ص) قطعى نبود.(13)

دكتر عتر و باقلانى، ظاهراً به مبناى شيعه در سبعة احرف، واقف نيستند. اساساً دانشمندان معروف و بزرگ شيعه، مانند شيخ طوسى و طبرسى در اصل سبعة احرف و نزول قرآن بر آن، ترديد مى‏نمايند و آن‏چه را درباره عثمان مى‏گويند، به جمع‏آورى مصاحف و تحريق مصاحف ديگر مربوط مى‏شود. قاضى ابى‏بكر هم معتقد شده كه قرآن عثمان مشتمل بر هفت حرف است. زركشى در اين مورد مى‏گويد:

شهاب الدين أبو شامه مى‏گويد: آيا مصحف موجود، مشتمل بر أحرف سبعه است كه قراآت بر آنها استوار است؟ يا بر حرف واحد است؟ ميل و رأى قاضى ابى‏بكر بر اين است كه مصحف موجود (مصحف عثمان) مشتمل بر همه حروف سبعه است. ليكن طبرى و غالب دانشمندان پس از او معتقد شده‏اند كه بر حرف واحد است. شيخ شاطبى در مورد جمع‏آورى قرآن توسط ابوبكر و مصحف او معتقد است كه بر همه حروف سبعه بوده است. ولى در مورد مصحف عثمان، قول طبرى را برگزيده‏اند؛ يعنى بر حرف واحد بوده است.(14)

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

اشتمال مصاحف عثمانى بر عرضه اخيره

گروه ديگرى (غالب دانشمندان اهل سنت) نه نظريه اول (اشتمال بر حرف واحد) را و نه نظريه دوم (اشتمال بر همه حروف) را پسنديده‏اند. اينان نظريه سومى را ارائه نمودند كه در آن گريزى نيز از اشكال‏هاى قول اول و دوم هست و معتقد شده اند كه قرآن عثمانى مشتمل بر عرضه اخيره از نزول است؛ يعنى قرآن در چندين مرحله (ياچندين عرضه) بر پيامبر(ص) نازل مى‏شد، و قرآن عثمانى بر اساس آخرين عرضه كه كل قرآن بر پيامبر(ص) مجدداً نازل شده، تنظيم شده است و اين عرضه اخير خود، حروف سبعه را داراست. اين ديدگاه -گرچه برخى از اشكال‏هاى نظريه اول و دوم را پاسخ مى‏دهد- خود نظريه مبهم، مجمل و نيازمند دليل مى‏باشد. افزون بر همه اينها اشكال‏هاى ديگرى نيز به آن وارد مى‏شود. ابن‏جزرى مى‏گويد:

جمهور علما از قبل و بعد و ائمه مسلمين معتقد شده‏اند كه مصاحف عثمانى مشتمل بر شكلى است كه همه احرف سبعه را فرا مى‏گيرد و آن، جامع عرضه اخيرى است كه جبرئيل بر پيامبر(ص) عرضه داشته است كه فراگير همه حروف سبعه مى‏باشد و چيزى از آنها ترك نشده است. اين قول، ديدگاه صحيح و درستى است؛ زيرا احاديث صحيح و آثار مستفيضه بر آن دلالت دارد.(15)

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

بر اساس اين رأى، مصاحف عثمانى مشتمل بر آخرين عرضه نزول قرآن بر پيامبر(ص) هستند كه فراگير تمام حروف سبعه است؛ يعنى از حروف قرآن چيزى كاسته نشده و صحابه در حفظ آن كوتاهى نكرده‏اند. لذا مصاحف عثمان به گونه‏اى سامان يافته است كه قرائت بر حروف سبعه را بر مى‏تابد.
اين ديدگاه خود داراى ابهاماتى است كه اثبات آن مشكل و نيازمند دليل است. زيرانخست بايد پرسيد: جمع حروف سبعه در يك عرضه كه همه حروف را فراگيرد، چگونه ممكن است؟ اگر منظور از سبعة احرف لغات است، چگونه قابل جمع در يك‏عرضه هست؟ و اگر منظور از سبعة احرف، لهجات باشد، باز هم چگونه قابل‏جمع در يك عرضه خواهد بود؟ و اگر منظور، معانى متقارب كلمات، در درون‏آيه يا پايان آيات و يا تغيير اعراب و صورت اداى كلمات و شكل ظاهرى آيات باشد، چگونه ممكن است مصحف واحدى، متضمن همه آنها باشد؟ به ويژه آن كه قرآن بعدها اِعراب و نقطه گذارى شده است، كدام حرف و كدام قرائت ثابت مانده‏است؟

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

اگر منظور از سبعة احرف، قرائت باشد كه نظر غالب است، كدام قرائت را، از حروف سبعه، در مصحف موجود مى‏توان خواند؟ بيان نزول قرآن بر عرضه اخير، خود مشكلى را حل نكرده است. زيرا آيا عرضه اخير، خود عرضه جديدى است و حروف سبعه به حروف ثمانيه رسيده است و در موارد نزول قرآن بر هفت حرف -كل‏قرآن يا برخى از آيات- عرضه اخير، خود نزول جديدى است تا مجّزا از آنها بشود يا برخى از آنهاست؟ عرضه‏هاى قبلى كدام بوده است؟ و معيار تقسيم عرضه‏هاى نزول به اخير و قبلى چيست؟

چه دليلى بر نزول قرآن بر عرضه اخير هست؟ چه دليلى بر اشتمال احرف سبعه در عرضه اخير است؟ آيا در عرضه‏هاى قبلى نقصى وجود داشته است، كه در عرضه اخير كامل شده است؟ يا عرضه اخير در صورت اثبات، تكرار و نزول مجدّد است؟ اگر چنين است، آيا هر نزول مجدّد، خود بر هفت حرف بوده است؟ معناى عرضه‏هاى قرآن بر پيامبر(ص) چيست؟ اگر جبرئيل در هر سال يك مرتبه يا بيشتر بر پيامبر(ص)فرود مى‏آمد و كل قرآن را بر او نازل مى‏كرد، آيا آنها نزول‏هاى جديدى بودند؟ آيا در هر عرضه يك نزول متفاوت با ديگر نزول‏ها را بيان مى‏داشت، تا در عرضه هفتم نزول هفتم محقق شد؟

آيا مگر چه مقدار از آيات قرآن، نزول‏هاى هفت‏گانه را دارا بوده است؟ چه دليلى وجود دارد كه جبرئيل در هر عرضه، يك نزول را مى‏آورده است؟ دليل و معناى سخن ابوعمر بن عبداللَّه چيست كه مى‏گويد: <جبرئيل در هر عرضه حرف واحدى را بر پيامبر(ص) وارد مى‏نمود، تا اين‏كه به هفت حرف رسيده است»؟(16)
در هر حال گرچه با بيان كلى عرضه أخير، مشكلات نظريه اول و دوم تا حدودى بر طرف مى‏شود، ليكن تبيين آن خود مشكل جديد و مهم‏ترى پيش مى‏آورد. آيا سزاوار نيست كه بر وهن ديدگاه نزول قرآن بر هفت حرف معترف شد و خويش را از اين همه ابهامات نجات داد؟ چه مانعى دارد كه معتقد شويم قرآن اساساً بر يك حرف نازل شده و قرآن موجود نيز بر همان حرف واحد است؟

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

سبعة احرف و نقل به معنا

از جمله، نكات مربوط به حديث سبعة احرف، موضوع نقل به معناست. نخست مى‏بايد بررسى شود كه آيا نقل به معنا در روايت نبوى مجاز هست يا نه؟ و اگر مجاز هست در چه حوزه و ساحتى و از سوى چه كسانى مى‏تواند انجام گيرد؟ و اگر مجاز نيست، آيا حديث سبعة احرف در صورت صحت، نقل به معنا نشده است؟ اگر نقل به معنا شده است، چه زيان‏هايى به اصل معنا وارد كرده است؟

آيا عبارات و تعابير متفاوت نزول يا قرائت بر سبعة احرف، حكايت از نقل به معنا در آن نمى‏كند؟ آيا عبارات دالّ بر درخواست پيامبر(ص) بر تسهيل و تيسير از زبان پيامبر(ص) دلالت بر نقل معنا در آن نمى‏كند؟ آيا حديث ابى‏هريره در سبعة احرف كه با تعابير متفاوت نقل شده، حاكى از نقل معنا در آن نيست؟
اساساً نقل به معنا در نقل روايات، تا چه حدّى رواج داشته است؟ آيا ناقلان ضابط و حافظ توانسته‏اند حديثى را،كامل و بدون كم و زياد نقل نمايند؟ آيا در صورت صحت نقل از طبقه اول و دوم، صاحبان جوامع حديثى در ضبط حديث و كتابت آن، دچار نقل به معنا نشده‏اند؟ آيا مثلاً كتاب صحيح بخارى از نقل به معنا به دور مانده است؟