۩***۩ ملکوت اخلاق ۩***۩

[عهد آسمانى]

67 - كار در خانه

پيامبر اكرم (صلى الله عليه و آله ) با وجود بر دوش داشتن مسئوليت هاى اجتماعى ، از پذيرش مسئوليت در خانواده نيز دريغ نمى ورزيد و با نشاط ويژه اى به امور خانوادگى همت مى گماشت . رسول الله (صلى الله عليه و آله ) به مردان مى فرمود: ((خدمت شما به همسرانتان صدقه به شمار مى آيد(569).)) ايشان در كلامى به حضرت على (عليه السلام) مى فرمايد:
اى على ! از من بشنو و من جز آنچه خدايم فرمان داده است ، نمى گويم . هر مردى كه همسرش را در (كار) خانه كمك كند، به تعداد موهاى اندامش ، يك سال عبادت برايش به شمار مى آورند؛ سالى كه روزهايش روزه بوده و شب هايش را به پاخاسته باشد. اى على ! كسى كه در خدمت خانواده اش در خانه باشد و خودخواهى نورزد، آفريدگار، نامش را در ديوان شهيدان مى نگارد و براى هر قدمش ، يك حج و يك عمره پاداش مى دهد. اى على ! ساعتى را در اختيار همسر بودن ، برتر است از هزار سال پرستش و هزار حج و هزار عمره و آزاد كردن هزار برده و شركت در هزار جهاد و عيادت هزار بيمار و حضور در هزار نماز جمعه و شركت در هزار تشييع جنازه و سير كردن هزار گرسنه و آزاد كردن هزار اسير. چنين كسى چشم از جهان فرو نخواهد بست ، جز آنكه جايگاهش را در بهشت خواهد ديد. اى على ! خدمت به همسر، كفاره گناهان بزرگ است و خشم پروردگار را فرو مى نشاند(570).
در سيره رسول الله (صلى الله عليه و آله )، كار مرد در خانه با ارزش تلقى شده است و خود ايشان در خانه به همسرانش كمك مى كرد. نقل شده است كه پيامبر اكرم (صلى الله عليه و آله ) در خانه كار مى كرد و بيشتر كارش ‍ دوزندگى بود. همچنين جامه خود را مى شست و گوسفندان را مى دوشيد و كارهاى شخصى اش را خود انجام مى داد(571).

[عهد آسمانى]

68 - احترام به زنان

در پرتو وحى الهى ، بسترهاى رشد و بالندگى در زندگى زنان گسترده شد و آنان از ذلت بى هويتى ، تحقير، محدوديت و بردگى نجات يافتند. زنان عصر رسول الله (صلى الله عليه و آله ) در عرصه هاى اجتماعى ، سياسى و حتى نظامى فرصت حضور پيدا كردند. در جنگ ها زنانى همراه سپاه اسلام بودند كه در امداد رسانى و حتى دفاع شركت مى كردند. رسول الله (صلى الله عليه و آله ) به زنان ، آزادى همراه با كرامت بخشيد و اين در حالى بود كه زنان پيش از بعثت ، ارزش و منزلتى در جامعه عرب نداشتند.
پيامبر اسلام همواره به اداى حقوق زنان و بزرگداشت شخصيت آنها سفارش مى كرد و در عمل نيز احترام خاصى براى بانوان قائل بود. سراسر زندگى آن حضرت حكايتگر اين واقعيت است . از جمله امام صادق (عليه السلام) مى فرمايد:
كان رسول الله (صلى الله عليه و آله ) يسلم على النساء و يردون عليه السلام و كان اميرالمؤمنين (عليه السلام) يسلم على النساء و كان يكره ان يسلم على الشابه منهن و يقول : اءخاف ان يعجبنى صوتها فيدخل على اكثر مما اطلب من الاءجر(572).
رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) به زنها سلام مى كرد. آنها نيز پاسخ سلامش را مى دادند. اميرالمؤمنين على (عليه السلام) به زن ها سلام مى كرد، ولى كراهت داشت به زن هاى جوان سلام كند و مى فرمود: مى ترسم آهنگ صداى آنها در من اثر كند. آن وقت ، زيان اين كار از پاداشى كه در نظر دارم ، بيشتر شود.
سلام گفتن رسول الله (صلى الله عليه و آله ) به زنان ، نشان دهنده ارزش و كرامت زنان پيش ايشان و توصيه پيروانش به چنين احترام گذاشتنى است . نمونه ديگر اقدام پيامبر اعظم (صلى الله عليه و آله ) به بانوان ، يارى رساندن به همسران خويش در محيط خانواده بود. پيامبر اكرم (صلى الله عليه و آله ) در خانه ، لباس خود را مى دوخت ، در را باز مى كرد و گوسفند و شتر را مى دوشيد. هر گاه خدمتكارش خسته مى شد، گندم يا جو دستاس مى كرد. گوشت را قطعه قطعه مى كرد و در گرفتارى هاى خانواده اش به آنان يارى مى رساند. به هنگام خواب ، آب وضوى خود را آماده مى ساخت (573). پيامبر اسلام در مورد احترام به زنان مى فرمود:
الا خيركم خيركم لنسائه (لاهله ) و انا خيركم لنسائى (لاهلى )(574).
آگاه باشد كه بهترين شما كسانى هستند كه با زنهاى خود مهربانتر باشند و من از اين نظر بهترين شمايم .

[عهد آسمانى]

69 - فرزند دارى

پيامبر گرامى اسلام مى فرمود: ((هر درختى ميوه اى دارد و ميوه دل ، فرزند است (575))). ((چون صبح مى شد، بر سر فرزندان و نوه هايش دست (مهر) مى كشيد. بوى فرزند را از بوى بهشت مى دانست و مى فرمود: فرزندانتان را زياد ببوسيد. روزى يكى از فرزندان را روى زانوى خود نشانده بود و مى بوسيد و به او محبت مى كرد. در اين هنگام ، مردى از اشراف خدمت حضرت رسيد و با ديدن اين صحنه به حضرت عرض كرد: من ده پسر دارم و تا به حال هيچكدامشان را براى يك بار نبوسيده ام . پيامبر از اين سخن چنان عصبانى شد كه رنگ صورتش برافروخته و سرخ شد. آنگاه فرمود: كسى كه به ديگران رحم نكند، خدا نيز به او رحم نخواهد كرد(576))).
آن حضرت مى فرمود: ((كودكان ، گل هاى خوشبوى خداوندند.)) به همين دليل ، آنها را در دامن خويش مى نشانيد و مى بوسيد. بسيار ديده مى شد كه بر دهانشان بوسه مى زد و مى فرمود: ((فرزندانتان را بسيار ببوسيد. براى هر بوسه تان در بهشت ، مقامى است . حتى فرشتگانى مى آيند و مرتبه هايى برايتان به تعداد بوسه هايتان مى نويسند.)) ايشان بوى بچه ها را بويى بهشتى مى دانست (577). مى فرمود:
كسى كه پسرش را شاد كند، گويا برده اى از تبار اسماعيل را آزاد كرده است و كسى كه (با كارى يا هديه اى ) پسرش را خوشحال كند، گويا از هراس ‍ خداوند گريسته است و هر گاه يكى از شما به پسرش وعده اى مى دهد، بايد آن را انجام بدهد(578).
همچنين مى فرمود:
بهترين فرزندان شما، دختران هستند(579). هيچ خانه اى نيست كه در آن دختران باشند، جز اينكه هر روز دوازده بركت و رحمت از آسمان بر آن فرود مى آيد و ديدار فرشتگان از خانه قطع نمى شود و هر روز و شب براى پدر آنان عبادت يك سال نوشته مى شود(580). دادن هديه بايد از دختران آغاز شود، همانا پروردگار والا مرتبه با دختران و زنان مهربان است و كسى كه با آنان مهربانتر باشد، بسان كسى است كه از بيم خداوند والا مرتبه گريسته است (581). كسى كه دخترى داشته باشد و او را نيازارد و تحقير نكند و پسرانش را بر او برترى ندهد، خداوند او را وارد بهشت مى كند(582). آن كس كه سه دختر داشته باشد و آنان را تربيت كند و شوهر دهد و با آنان به نيكى رفتار كند، پاداش وى بهشت است (583).
پيامبر اسلام به والدين سفارش مى كرد:
با فرزندانتان به عدالت رفتار كنيد، همان گونه كه دوست داريد با شما به نيكى و مهربانى و عدالت رفتار شود(584).
روزى مردى را ديد كه يكى از دو فرزندش را مى بوسد و ديگرى را نمى بوسد. فرمود: چرا با آنها به عدالت رفتار نمى كنى (585)؟ در حديثى مى فرمايد: ((زمانى كه به خردسالان وعده اى داديد، بدان وفا كنيد؛ چون آنان شما را روزى ده خود مى پندارند(586))).
عبدالله بن عامر مى گويد: من كودك بودم كه حضرت به خانه ما آمد. رفتم كه بازى كنم ، مادرم صدايم زد و گفت : عبدالله ، بيا تا چيزى به تو بدهم . پيامبر فرمود: چه مى خواهى به او بدهى ؟ مادرم گفت : خرما. رسول گرامى فرمود: اگر به او نمى دادى ، دروغگو به شمار مى آمدى (587).
ايشان مى فرمود: ((فردى كه كودك دارد، بايد با او كودكى كند(588).)) اصولا احترام و محبت به كوچكترها، عامل مهمى در جلوگيرى از آشفتگى روحى و عقده اى بار آمدن آنهاست . تجربه نشان داده است كودكانى كه در خانه و مدرسه و به طور كلى در محيط زندگى و جامعه مورد بى محبتى قرار مى گيرند، روح پاك و لطيفشان جريحه دار مى شود. در نتيجه ، وقتى بزرگ مى شوند، به انسانى بى تحرك و منحرف تبديل مى شوند. آن حضرت مى فرمود: اكرموا اولادكم و اءحسنوا آدابهم ؛ ((فرزندان خود را كرامت كنيد و با آداب نيكو با آنها معاشرت كنيد(589))).
پيامبر كرامت مى فرمايد:
اذا سميتم الولد فاءكرموه و اءوسعوا له فى المجالس و لا تقبحوا له وجها(590).
وقتى نام فرزندتان را مى بريد، او را گرامى داريد و جاى نشستن را براى او توسعه دهيد (احترامش كنيد) و نسبت به او ترش رو نباشيد.
در خبر ديگرى وارد شده است كه پيامبر اعظم (صلى الله عليه و آله ) مردم را به نماز دعوت كرد. حسن ، نوه خردسالش نيز با آن حضرت بود. پيامبر كودك را كنار خود نشاند و به نماز ايستاد. در ميانه نماز، يكى از سجده ها را خيلى طول داد. راوى حديث گويد: من سر از سجده برداشتم و ديدم كه حسن از جاى خود برخاسته و روى دوش پيامبر نشسته است . وقتى نماز تمام شد، مردم گفتند: اى رسول خدا! چنين سجده اى از شما نديده بوديم . گمان كرديم وحى به شما رسيده است . فرمود: وحى نرسيده بود. فرزندم حسن در حال سجده بر دوشم سوار شد. نخواستم شتاب كنم و كودك را بر زمين گذارم . آنقدر صبر كردم تا خود از شانه ام پايين آمد(591).
يعلى عامرى از محضر رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) خارج شد تا در مجلسى كه دعوت داشت ، شركت كند. جلو خانه ، حسين (عليه السلام) را ديد كه با كودكان سرگرم بازى است . چيزى نگذشت كه رسول اكرم (صلى الله عليه و آله ) نيز همراه اصحاب از خانه بيرون آمد. وقتى حسين را ديد، دست هايش را باز كرد و از ياران خود جدا شد. به طرف كودك رفت تا او را بگيرد. كودك ، خنده كنان از اين طرف به آن طرف مى گريخت و رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) از پى او روان بود. بچه را گرفت . دستى زير چانه كودك و دست دگرش پشت گردن او گذاشت ، لب بر لبش نهاد و او را بوسيد(592). پيشواى بزرگ اسلام در حضور مردم با فرزندش چنين برخورد مى كرد تا علاوه بر انجام وظيفه ، آنان را در راه تربيت فرزندان ، به شاد كردن كودكان و بازى با آنها توجه دهد.

[عهد آسمانى]

70 - رعايت عدالت ميان فرزندان

پيامبر عدالت به تمام معنا در تحقق اين ارزش اساسى مى كوشيد و آن را در گستره اجتماعى و خانوادگى پاس مى داشت . در گفتار و كردار پيامبر رحمت ، نشانه هاى فراوانى از اين پاسداشت ديده مى شود. ايشان حساسيت خاصى به رعايت عدالت ميان فرزندان نشان مى داد و تبعيض و نابرابرى را ويرانگر روح و روان فرزند مى دانست .
روزى مردى با دو فرزند خود به محضر رسول اكرم (صلى الله عليه و آله ) شرف ياب شد. پيامبر ديد كه آن مرد، يكى از فرزندان خود را بوسيد و به فرزند ديگر اعتنايى نكرد. حضرت وقتى اين رفتار نادرست را ديد، به او فرمود: چرا با فرزندان خود به طور مساوى برخورد نمى كنى ؟ و فرمود: بين فرزندان خود به عدالت رفتار كنيد، همان طور كه مايليد فرزندان شما و مردم ، بين شما به عدل و داد رفتار كنند(593).
نيز آورده اند كه زنى با دو فرزند كوچكش بر عايشه همسر رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) وارد شد. عايشه ، سه دانه خرما به زن داد. مادر به هر يك از بچه هايش ، يك دانه خرما داد و خرماى ديگر را نيز نصف كرد و باز به هر يك از بچه ها نيمى از آن را داد. وقتى پيامبر به خانه بازگشت ، عايشه جريان را براى آن حضرت تعريف كرد. پيامبر اكرم (صلى الله عليه و آله ) فرمود: آيا از عمل آن زن تعجب كردى ؟ خدا به خاطر رعايت عدالت و مساوات ، آن زن را به بهشت خواهد برد(594).
همچنين نعمان بن بشير مى گويد: روزى پدرم به من هديه اى داد و به ديگر برادران و خواهرانم چيزى نداد. مادرم ، عمره بن رواحه به پدرم گفت : من به اين تبعيض راضى نمى شوم ، مگر آنكه رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) درستى عمل تو را گواهى كند! پس پدرم به محضر پيامبر شرف ياب شد و عرض كرد: اى رسول خدا! من به فرزندم هديه اى داده ام و همسرم مرا واداشته است كه شما را بر صحت آن گواه گيرم . پيامبر پرسيد: آيا به همه فرزندانت چنين هديه اى داده اى ؟ گفت : نه . حضرت فرمود: پس از خدا بترسيد و بين فرزندانتان به عدالت رفتار كنيد. من بر كار ظالمانه گواهى نمى دهم (595).
امام صادق (عليه السلام) از پدران بزرگوارش روايت كرده است كه شبى رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) در حالى كه امام حسن و امام حسين (عليه السلام) با او بودند، به خانه فاطمه (عليها السلام ) وارد شد و به آنان فرمود: برخيزيد و با يكديگر كشتى بگيريد! آنان به كشتى گرفتن پرداختند. فاطمه زهرا (عليها السلام ) براى بعضى از كارهاى خود بيرون رفته بود. چون بازگشت ، شنيد كه پيامبر مى فرمود: جانم حسن ! حسين را سخت بگير و به زمين بزن ! فاطمه (عليها السلام ) عرض كرد: پدر جان ! عجيب است كه اين را بر آن جرئت مى دهى ، آيا بزرگتر را بر كوچكتر دلير مى كنى ؟ پيامبر فرمود: دخترم ! آيا راضى نيستى كه من به حسن ، چنين مى گويم و اين دوستم جبرئيل است كه مى گويد: جانم حسين ! حسن را محكم بگير و بر زمين بيفكن (يعنى من حسن را تشويق مى كنم و جبرئيل ، حسين را(596)).

[عهد آسمانى]

فصل سوم : اخلاق اجتماعى

روابط اجتماعى در پرتو اخلاق اسلامى معنا و مفهومى ديگر مى يابد. هم زيستى يكى از ويژگى هاى پسنديده اخلاقى است كه روابط جوامع بشرى را مستحكم مى كند و زندگى را براى همه انسان ها دلنشين و رضايت بخش مى سازد. پيامبر گرامى اسلام نيز آن را يكى از عوامل خوشبختى و بهزيستى همه انسانها مى دانست . در پرتو احساس مسئوليت در برابر جامعه ، رعايت حقوق ديگران معنا مى يابد. انسان ، آزاد نيست كه هر گونه بخواهد زندگى كند و هر رفتارى را انجام دهد. در اين ميان ، سيره اجتماعى پيامبر اعظم (صلى الله عليه و آله ) الگوى مناسبى براى همگان است . منش رسول الله (صلى الله عليه و آله ) در ارتباط اجتماعى با مردم نكته هاى بسيار آموزنده دارد كه به پاره اى از آنان اشاره خواهد شد.

[عهد آسمانى]

71 - احترام به ديگران

پيامبر گرامى اسلام به حفظ حرمت و شخصيت افراد، بى نهايت توجه داشت . براى نمونه ، در روايات آمد است كه :
ما قعد الى رسول الله (صلى الله عليه و آله ) رجل قط فقام حتى يقوم (597).
اگر مردى وارد مى شد و در خدمت پيامبر مى نشست ، هرگز حضرت از مجلس بلند نمى شد تا وقتى كه خود آن شخص بلند مى شد.
همچنين در روايتى ديگر نقل است :
پيامبر براى احترام به شخصيت اصحاب و به دست آوردن دلهايشان ، آنان را به كنيه صدا مى زد و كسانى كه كنيه نداشتند، برايشان كنيه قرار مى داد و مردم نيز به همان كنيه صدايشان مى كردند و براى زنان اولاددار و بى اولاد و حتى بچه ها كنيه تعيين مى كرد(598).
نوع نشست و برخاست رسول الله (صلى الله عليه و آله ) در برابر ديگران ، از منظر امام على (عليه السلام) چنين ترسيم شده است : ((ديده نشد كه پيامبر خدا پيش روى كسى پايش را دراز كند(599))).
رسول الله (صلى الله عليه و آله ) در تمام ابعاد زندگى ، اسوه و الگوى ديگران است . وارد شده است كه خداى سبحان ، نيكوترين ادب ها را به رسول و نبى خود آموخته است : ان الله عزوجل ادب نبيه فاءحسن اءدبه ؛ ((خداى سبحان ، پيامبرش را نيكو ادب كرده است (600))).
او با انسانها يكسان برخورد مى كرد و خارج از معيارها و ارزش ها تفاوت ايجاد نمى كرد. ميان تهى دستان و ثروتمندان فرق نمى گذاشت : يصافح الفقير و الغنى (601). پيامبر اسلام حتى با خدمت گزار خويش نيز به ادب و احترام رفتار مى كرد. از انس بن مالك نقل است :
به آن خدايى كه او را به حق مبعوث كرد، هيچگاه نشد كارى كه خوشايند آن جناب نبود، به من فرموده باشد كه چرا چنين كردى و هر گاه زنان آن حضرت ، مرا ملامت مى كردند، مى فرمود: ((كارى نداشته باشيد، مقدر چنين بوده است (602))).
حضرت وقتى با كسى دست مى داد، دست خود را نمى كشيد تا آن طرف دستش را بكشد(603). ايشان احترام فوق العاده اى به ميهمان مى گذاشت ، به گونه اى كه مشايعت ميهمان تا دم خانه از سنت پيامبر بود. همچنين هنگامى كه براى رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) ميهمان مى رسيد، حضرت با او غذا ميل مى فرمود و تا ميهمان از غذا خوردن دست نمى كشيد، رسول الله (صلى الله عليه و آله ) همچنان به خوردن ادامه مى داد(604). اگر كسى خدمت پيامبر مى رسيد و آن حضرت مشغول نماز بود، نمازش را مختصر مى كرد و به پايان مى رسانيد. پس از نماز، درخواست آن شخص را مى پرسيد و پس از برآوردن خواسته او، بار ديگر به نماز مى ايستاد(605).
پيامبر هر كس را مى ديد، نخست سلام مى كرد. هنگام دست دادن با اصحاب خويش ، نخست دست خود را پيش مى آورد. هر كس كه نزد پيامبر مى آمد، مورد احترام پيامبر قرار مى گرفت . چه بسا عباى خويش را براى او مى گسترد و تشكچه مخصوص خود را براى او پهن مى كرد و اگر آن شخص ‍ نمى پذيرفت ، با اصرار او را بر آن مى نشانيد(606).
روزى شخصى وارد مسجد شد. پيامبر نيز تنها در مسجد نشسته بود. وقتى متوجه شد شخصى تازه وارد به سوى او مى آيد، از جاى خود حركت كرد و اندكى جاى خود را تغيير داد. آن مرد عرض كرد: در جايى به اين بزرگى ، چرا جاى خود را عوض كرديد؟ پيامبر فرمود: حق هر مسلمانى بر مسلمانان ديگر آن است كه هر وقت ببيند شخصى مى خواهد نزد او بنشيند، به احترام او جاى خود را به او بدهد و كمى آن طرف تر برود(607).

[عهد آسمانى]

72 - همسايه دارى

از رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) روايت شده است :
كسى كه ايمان به خدا و روز قيامت دارد، همسايه اش را آزار نمى دهد(608). همسايه خوب آن نيست كه همسايه اش را آزار ندهد، بلكه همسايه خوب آن است كه آزار همسايه را هم تحمل كند(609).
شخصى به محضر پيامبر اعظم (صلى الله عليه و آله ) آمد و از همسايه مردم آزار خود شكايت كرد. پيامبر به او فرمود: صبور و شكيبا باش . او رفت و پس از مدتى دوباره نزد پيامبر آمد و شكايت خود را تكرار كرد. پيامبر نيز همان پاسخ را داد. او براى بار سوم نزد پيامبر آمد و از همسايه اش شكايت كرد. اين بار پيامبر به او فرمود: روز جمعه كه مردم براى نماز جمعه حركت مى كنند، اثاث خانه ات را بر سر راه مردم بگذار. مردم از تو مى پرسند، چرا وسايل خانه ات را بيرون ريخته اى ؟ تو ماجراى آزار همسايه را به آنها بگو. آن مرد دستور پيامبر را اجرا كرد. همسايه اش براى حفظ آبروى خود، از او خواهش كرد: اثاث هايت را به خانه ات بازگردان و من با خدا عهد مى كنم كه ديگر به تو آزار نرسانم (610).
مولاى متقيان ، على (عليه السلام) نيز در آخرين لحظه هاى عمر، فرزندان را به رعايت حقوق همسايگان سفارش فرمود:
الله الله فى جيرانكم فانه وصيه نبيكم (611).
خدا را خدا را در مورد همسايگانتان (در نظر داشته باشيد و به آنها نيكى كنيد)؛ كه اين سفارش پيامبرتان است .
حضرت صادق (عليه السلام) فرمود:
مردى از انصار خدمت پيامبر اعظم (صلى الله عليه و آله ) آمد و عرض كرد: من خانه اى در فلان محله خريده ام . نزديك ترين همسايه ام كسى است كه نه از شر او ايمنم و نه به نيكى او اميدوارم . پيامبر به على (عليه السلام) و سلمان و اباذر (راوى مى گويد چهارمى را فراموش كرده ام گمان مى كنم مقداد باشد) دستور داد در ميان مسجد با صداى بلند بگويند: لا ايمان لمن لم ياءمن جاره بوائقه ؛ ايمان ندارد كسى كه همسايه خويش را ايمن نگرداند از آزار و شر خود.)) پس از آن فرمود: ((اعلام كنيد تا چهل خانه از چهار طرف چپ و راست ، جلو و عقب ، همسايه به شمار مى روند(612))).
رسول اكرم (صلى الله عليه و آله ) در تفسير آيه و يمنعون الماعون (ماعون : 4) مى فرمايد:
كسى كه همسايه اش را از ماعون (يعنى نيازهاى ضرورى زندگى ) منع كند، خداوند در قيامت او را از خير خود منع مى كند و او را به خودش ‍ وامى گذارد و كسى كه خدا او را به حال خود واگذار كند، در بدترين حالت خواهد بود(613).
حضرت رسول الله (صلى الله عليه و آله ) مى فرمود:
همواره جبرئيل درباره همسايه سفارش مى كرد، تا بدان جا كه گمان كردم همسايه به زودى ميراث بر خواهد شد. كسى كه به پروردگار و روز رستاخيز باور دارد، همسايه اش را نيازارد.
ايشان نيازردن همسايه را تا بدان جا گسترش داد كه فرمود: ((اگر سگ همسايه ات را بزنى ، همسايه ات را آزرده اى (614))). در نبرد تبوك نيز فرمود: كسى كه همسايه اش را مى آزارد، همراه ما نيايد. به ايشان گفتند: فلان زن روزها روزه مى گيرد و شب ها عبادت مى كند و در راه خدا انفاق مى كند، ولى همسايه اش را با زبانش مى آزارد. فرمود: خيرى در او نيست و از دوزخيان است . گفتند: بانوى ديگرى است كه تنها نمازهاى واجبش را مى خواند و تنها ماه مبارك رمضان روزه مى گيرد، ولى همسايه اش را نمى آزارد. حضرت فرمود: او از بهشتيان است (615).
پيامبر اعظم (صلى الله عليه و آله ) مى فرمود:
حق همسايه بر آدمى اين است : اگر همسايه اش از او پول طلبيد، به او وام دهد. اگر به همسايه اش نيكى رسيد، به او تبريك بگويد. اگر به همسايه اش ‍ گزندى رسد، دلدارى اش دهد، اگر ميوه اى مى خرد، به او هديه دهد. اگر به رايگان چيزى نمى بخشد، پس آن را پنهانى به خانه خويش برد. خانه اش را چنان بلند نسازد كه مانع عبور باد و نسيم شود، مگر با اجازه او. به فرزندش ‍ چيزى ندهد كه بچه هاى همسايه خشمگين شوند.
همسايه ها سه دسته اند: دسته اول سه حق دارند: حق مسلمان بودن ؛ حق همسايگى و حق خويشاوندى . دسته دوم دو حق دارد: حق اسلامى و حق همسايگى . گروه سوم نيز همسايگان كافرند كه تنها از حق همسايگى برخوردارند(616).

[عهد آسمانى]

73 - رفتار با كودكان

رسول الله (صلى الله عليه و آله ) با شخصيت و كرامتى كه داشت ، در برابر كودكان ، خود را همسان آنان قرار مى داد. با آنها بازى مى كرد، انس مى گرفت و به ديگران هم سفارش مى كرد: ((كسى كه كودك نزد وى است ، بايد كودكانه رفتار كند(617))).
رسول الله (صلى الله عليه و آله ) مى كوشيد با بازى كردن و هديه دادن به كودكان ، آنان را خوشحال كند. پس در اين باره سفارش مى كرد:
كسى كه دختربچه خويش را خوشحال كند، مانند اين است كه برده اى از فرزندان اسماعيل (عليه السلام) را آزاد كرده باشد و كسى كه پسربچه خود را خوشحال كند، همانند اين است كه از خوف خدا، اشك ريخته باشد(618).
حضرت محمد (صلى الله عليه و آله ) بر آن بود تا كودكان آزرده خاطر نشوند. ايشان براى رشد و شكوفايى كودك به آنان شخصيت مى داد و به ديگران سفارش مى كرد كه به كودكان خود احترام بگذارند(619). خود ايشان با همه عظمتى كه داشت ، در كوچه و بازار به كودكان سلام مى كرد و مى فرمود: اين كار را مى كنم تا پس از من نيز سنت گردد(620). بايد توجه داشت همان گونه كه شخصيت دادن به كودكان سبب عزتمندى آنان مى گردد، تخريب شخصيت ، آنان را سست و زبون بار مى آورد.
در اهميت دادن رسول الله (صلى الله عليه و آله ) به كودكان موارد زير شنيدنى است :
1. پيامبر اكرم (صلى الله عليه و آله ) چون در نماز مى شنيد كه كودكى گريه مى كند، نمازش را طول نمى داد تا مادرش به او رسيدگى كند(621).
2. رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) چون كودكان انصار را مى ديد، دست بر سر ايشان مى كشيد و به آنها سلام مى داد و بر ايشان دعا مى كرد(622).
3. چون حضرت رسول الله (صلى الله عليه و آله ) از سفر برمى گشت ، كودكان به استقبال وى مى آمدند. پيامبر مى ايستاد و مى فرمود تا آنها را با خود سوار كنند. خود، بعضى را بر پيش چهارپا مى نشاند و بعضى را در پس ‍ و بعضى را مى فرمود تا اصحاب سوار كنند(623).
4. چون نوزاد كوچكى را براى دعا يا نامگذارى به حضور پيامبر اكرم (صلى الله عليه و آله ) مى آوردند، حضرت براى احترام صاحبش ، او را در دامن خود مى گذارد. گاهى اتفاق مى افتاد كه كودكى در دامن پيامبر ادرار مى كرد. كسى كه بول كردن كودك را مى ديد، بر سر او فرياد مى كشيد، ولى نبى اكرم (صلى الله عليه و آله ) مى فرمود: با تندى ، از ادرار كودك جلوگيرى نكنيد تا اينكه ادرارش تمام شود. هنگامى كه دعا يا نامگذارى تمام مى شد، والدين كودك با خوشحالى ، كودك خويش را مى گرفتند و آزردگى و ملالت خاطرى در پيامبر احساس نمى كردند. هنگامى كه آنان مى رفتند، حضرت ، لباس خود را تطهير مى كرد(624).

[عهد آسمانى]

74 - درك جوانان

رسول گرامى اسلام ، جوانان را قدر مى نهاد و به خواسته هاى آنان توجه داشت . ايشان به آرمان خواهى و خواسته هاى دوران جوانى ، به ويژه به تمايل جنسى آنان توجه مى كرد. و براى تاءمين اين خواسته ها مى كوشيد. در جامعه مورد نظر رسول الله (صلى الله عليه و آله )، پيوند ازدواج ، ساده ترين و بى آلايش ترين و در عين حال ، استوارترين پيوندها بود كه به سادگى انجام مى گرفت . اين جامعه گرفتار چشم و هم چشمى ها، سخت گيرى ها و انتظارهاى بى جا از همسران نبود.
رسول الله (صلى الله عليه و آله ) با درك صحيح موقعيت ، احساسات ، عواطف و تمايلات جوانان ، به عزتمندى اين قشر آينده ساز توجه داشت و در ابعاد گوناگون بر آموزش جوانان تاءكيد مى كرد: علموا اءولادكم السباحه و الرمايه ؛ ((به فرزندان خويش تيراندازى و شنا بياموزيد(625).)) رسول گرامى حتى مسئوليت هاى بزرگ را به جوانان واگذار مى كرد. اين برخوردها چنان جوانان حجاز را مجذوب ايشان ساخت كه دست از خانه و كاشانه كشيدند و در سخت ترين شرايط در كنار ايشان ماندند. رسول الله (صلى الله عليه و آله )، مسئوليت هاى بزرگ فرهنگى ، اجتماعى و نظامى را به جوانان واگذار مى كرد. پيش از هجرت حضرت به مدينه ، مصعب بن عمير را كه نوجوانى بيش نبود، براى انجام رسالت فرهنگى و تبليغى به مدينه فرستاد. وى در جنگ هاى بدر و احد، فرمانده و پرچمدار سپاه حق بود كه با حماسه آفرينى در جنگ احد به شهادت رسيد.
پس از فتح مكه نيز عتاب بن اسيد را به عنوان والى مكه برگزيد، در حالى كه بيست و يك سال بيشتر نداشت و افراد بزرگتر از وى در بين صحابه هم فراوان بود. وقتى به اين كار حضرت اعتراض كردند، حضرت با متانت پاسخ داد كه بزرگى سن ، ملاك مسئوليت نيست . ملاك ، شايستگى و فضيلت است و شايستگى و فضيلت به سن و سال نيست . به تعبير ديگر، سن سبب بزرگى نيست . فضيلت و شايستگى مايه بزرگى است : فليس ‍ الاكبر هو الافضل بل الاءفضل هو الاكبر(626).
همين مطالب در مورد معاذ بن جبل كه 26 سال داشت ، مطرح شد. پيامبر، ايشان را به عنوان مبلغ دينى در مكه منصوب كرده بود(627). همچنين اسامه بن زيد را در سمت فرماندهى لشكرى به جنگ روميان فرستاد، در حالى كه تنها 18 سال داشت . پيامبر در پاسخ معترضان فرمود: اسامه همانند پدرش زيد شايسته اين مقام است (628).
فراهم آوردن وسيله ارتباطى جوانان با خداوند و خدامحورى در كارها، در سيره پيامبر اكرم (صلى الله عليه و آله ) جايگاهى بس رفيع داشت ، به گونه اى كه حضرت محمد (صلى الله عليه و آله ) در توصيه اى به يكى از جوانان عصر خويش مى فرمايد:
اى جوان ! كلماتى به تو مى آموزم : حق خداوند متعال را رعايت كن ؛ خداوند نيز تو را حفظ مى كند. حق خداوند را رعايت كن كه آن را فراروى خويش ‍ مى يابى . هر گاه چيزى بخواهى ، از خداوند بخواه . هر گاه يارى جستى ، از خداوند يارى جوى . بدان اگر همه مردمان گرد آيند تا بهره اى به تو رسانند، نخواهند توانست نفعى به تو برسانند، مگر آنچه خداوند متعال براى تو مقرر كرده است و اگر گرد آيند تا زيانى به تو برسانند، نخواهند توانست زيانى به تو برسانند، مگر آنچه خداوند به زيان تو مقرر كرده است (629).
باز ايشان در كلام زيبايى مى فرمايد:
من احب ان يعلم ما له عند الله فليعلم ما لله عنده (630).
هر كه دوست دارد بداند نزد خدا چه دارد، بايد بداند خدا نزد او چه دارد.
به فرموده ايشان ، اگر ياد خدا فزونى يابد، محبت خدا هم فراهم مى آيد:
من اكثر ذكر الله احبه ؛ هر كس بسيار خدا را ياد كند، خدا هم او را دوست خواهد داشت (631))).
مشورت ، از نگاه پيامبر اكرم (صلى الله عليه و آله ) جايگاه ويژه اى داشت تا جايى كه مى فرمود: لا مظاهره اوثق من المشاوره ؛ ((هيچ پشتيبانى قابل اعتمادتر از مشورت نيست (632))).
ايشان پيوسته ياران و پيروان خويش را به مشاوره توصيه مى فرمود(633). رسول اكرم (صلى الله عليه و آله ) هفت سال سوم زندگى را دوران مشورت و وزارت جوان دانسته است (634). او به جوانان اهميت مى داد و در صحنه هاى مختلف ، ديدگاه هاى آنان را جويا مى شد.
در سال سوم هجرت كه قريش با سه هزار مرد جنگى با مسلمانان وارد جنگ شد و زمينه نبرد احد را فراهم آورد، پيامبر اكرم (صلى الله عليه و آله ) پس از آگاهى از تصميم قريش ، در پى مقابله با هجوم مشركان برآمد. ايشان خوش نداشت كه جنگجويان مسلمان در بيرون شهر مدينه با دشمن روبرو شوند، بلكه برخورد با مشركان را در مدينه ترجيح مى داد(635).
از اين رو، نظر خود را با اصحاب در ميان گذاشت و آنان را به مشورت فراخواند. بزرگان مهاجر و انصار نيز ديدگاه پيامبر را پسنديدند و با ايشان هم عقيده شدند، ولى جوانان كه بسيارى از آنان به دليل كوچكى ، در نبرد بدر شركت نكرده بودند، به شوق شهادت ، با اين راءى مخالفت كردند و گفتند: اى رسول خدا! ما را بر سر دشمن ببر تا گمان نكنند كه ترسيده ايم و از ناتوانى و زبونى در شهر مانده ايم (636).
در نتيجه اصرار آنان ، رسول خدا (صلى الله عليه و آله )، نظر جوانان را مقدم داشت و تصميم به حركت گرفت . پس به خانه رفت ، سلاح پوشيد و آماده حركت شد. ايشان در پاسخ به ياران جوانش كه در پى توبيخ صحابى بزرگ سعد بن معاذ و اسيد بن حضير، از اصرار خويش معذرت خواستند، فرمود: پيامبرى را سزاوار نيست كه لباس جنگ بپوشد و بى آنكه جنگ كند، آن را از تن در آورد. اكنون بنگريد به آنچه انجام مى دهيد و به نام خدا رهسپار شويد كه اگر شكيبا باشيد، پيروز خواهيد شد(637).
نيكويى مشاوره و شخصيت دادن به ياران جوان ، نزول اين آيات را به همراه داشت :
فبما رحمه من الله لنت لهم ولو كنت فظا غليظ القلب لا نفضوا من حولك فاعف عنهم و استغفر لهم و شاورهم فى الامر فاذا عزمت فتوكل على الله ان الله يحب المتوكلين .(آل عمران : 159)
به (بركت ) رحمت الهى ، در برابر آنان نرم (و مهربان ) شدى و اگر خشن و سنگدل بودى ، از اطراف تو پراكنده مى شدند. پس آنها را ببخش و براى آنها آمرزش بطلب و در كارها با آنان مشورت كن ، ولى هنگامى كه تصميم گرفتى (قاطع باشى )، بر خدا توكل كن ؛ زيرا خداوند، متوكلان را دوست دارد.
نگاه مهربان پيامبر اكرم (صلى الله عليه و آله ) به جوانان ، همراه با بزرگداشت شخصيت و تكريم احساسات آنان ، بسيار ارزشمند است . ايشان به ديگران نيز توصيه مى فرمايد:
اءوصيكم بالشبان خيرا فانهم ارق اءفئده (638).
شما را سفارش مى كنم كه با جوانان به خوبى و نيكى رفتار كنيد؛ چون آنان نازك دل ترند.

[عهد آسمانى]

75 - پاسداشت كهن سالان

پيامبر اسلام مى فرمود: ((احترام به پيرمرد [و پيرزن ] مسلمان ، بزرگداشت خداوند است (639).)) جوانان را به احترام نهادن به كهن سالان تشويق مى كرد و مى فرمود:
هيچ جوانى ، كهن سالى را به خاطر پيرى اش گرامى نمى دارد، جز آنكه هنگام پيرى خودش ، خداوند كسى را برايش فراهم مى كند كه احترامش ‍ گذارد(640).
امام صادق (عليه السلام) فرمود: ((روزى دو مرد نزد حضرت آمدند. يكى پير و ديگرى جوان . مرد جوان پيش از همراه كهن سالش لب به سخن گشود. پيامبر فرمود: (ابتدا) بزرگ (تر) و بزرگ (تر)(641))).
رسول رحمت همواره خانواده ها را به احترام پيران فرا مى خواند و مى فرمود:
كهن سال در ميان خاندانش بسان پيامبر در ميان امتش است (642). از ما نيست كسى كه كهن سالان ما را احترام نكند(643)؛ (زيرا) بركت با بزرگان شماست (644).
عبدالرحمان بن عبدالله مى گويد: از پدرم شنيدم كه مى گفت پدرم ، بديل بن ورقاء برايم تعريف كرد وقتى مكه فتح شد، عباس عموى پيامبر، مرا در برابر رسول الله (صلى الله عليه و آله ) متوقف ساخت و عرضه كرد: اى رسول خدا! امروز، روزى است كه هر قومى (از مسلمانان ) به شرافت كارى دست يافتند. در مورد دايى خودتان ، بديل بن ورقاء كه از ريش سفيدان قبيله خود بوده و اكنون خانه نشين شده و كارى به او سپرده نشده است ، فكرى كنيد!
پيامبر به بديل فرمود: ابروان خود را كنار بزن . بديل ابروانش را بالا زد و نقاب از صورت برگرفت و محاسن سياهش پيدا شد. پيامبر پرسيد: چند سال دارى ؟ او در پاسخ گفت : اى رسول خدا، من نود و هفت سال دارم . پيامبر لبخندى زد و فرمود: خداوند بر جمال و سياهى (ريش ) تو بيفزايد و تو و فرزندانت را از مواهبش بهره مند سازد.