حدیث تندرستی (بررسی آداب خوردن و آشامیدن در روایات معصومین (علیهم السلام)

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

فصل هشتم

خوردن با دیگران

در فصلهای گذشته، آداب غذا خوردن را از آن جهت که یکی از اعمال شخصی انسان است، بررسی کردیم. این به آن معناست که عمل کردن به این آداب، هنگام غذا خوردن مطلوب و پسندیده بوده و بین خوردن به صورت انفرادی با خوردن به صورت جمعی تفاوتی از این نظر ندارد.
در این فصل، ابتدا از دیدگاه اهل بیت (علیه السلام) به اهمیت و فضیلت خوردن به همراه دیگران و به صورت دستجمعی پرداخته، سپس آداب آن را برخواهیم شمرد.

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

الف - سفارش به جمعی خوردن غذا

یکی از زیباترین سنتهای پیامبران الهی، پرهیز از تنها خوری است.
در کتابهای تاریخ پیامبران، به ندرت می توان یافت که پیامبری از پیامبران خداوند، به تنهایی مشغول خوردن غذا بوده باشد. با مطالعه سرگذشت آن بزرگواران، آنچه بیشتر به آن بر می خوریم، اهتمام آنان به همراه کردن دیگران با خود به هنگام خوردن و نیز سفارش بسیار به پیروان و یاران خود از این باره است.
حضرت ابراهیم (علیه السلام) از پیامبرانی بود که به این سنت نیکو مقید بوده و هرگز به تنهایی و بدون میهمان غذا نمی خورده، تا آنجا که براساس برخی روایات، این ویژگی، یعنی میهمان دوستی و علاقه بسیار آن حضرت به همراه کردن دیگران با خود به هنگام خوردن غذا، باعث شد که خداوند او را به عنوان دوست خود برگزیند و لقب خلیل الله را به او عطا کند.
در میان سخنان پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) و اهل بیت، احادیث بسیاری در بیان فضیلت این عمل و نیز توصیه و تاکید در خصوص عمل به آن می توان مشاهده نمود.
پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
کلوا جمیعا و لا تفرقوا فان البرکه مع الجماعه.(161)
به صورت جمعی بخورید و پراکنده نشوید؛ زیرا خیر و برکت با جماعت است.
و نیز از آن حضرت نقل شده است که:
ان احب الطعام الی الله ما کثرت علیه الایدی.(162)
محبوب ترین غذاها نزد خدا، آن غذایی است که دستهای زیادی بر آن وارد شود.
همچنین ایشان درباره برکت غذای جمعی می فرماید:
الجماعه برکه و طعام الواحد یکفی الاثنین و طعام الاثنین یکفی الاربعه.(163)
جماعت، برکت است و غذای یک نفر، برای دو نفر کفایت می کند و غذای دو نفر برای چهار نفر کافی است.(164)
یاسر خادم امام رضا (علیه السلام) می گوید:
کان الرضا (علیه السلام) اذا خلا جمع حشمه کلهم عنده الضغیر و الکبیر، یتحدثهم ویانس بهم و یونسهم و کان (علیه السلام) اذا جلس علی المائده لایدع صغیرا و لاکبیرا حتی السائس و السائس و الحجام الا اقعده معه علی مائدته.(165)
امام رضا (علیه السلام) وقتی خلوت می کرد (و از کارهای خود فارغ می شد) تمام خدمتکاران خود را از کوچک به بزرگ جمع می کرد، با آنها سخن می گفت و با ایشان انس داشت و آنان نیز با آن حضرت انس داشتند. نیز وقتی آن حضرت بر سر سفره می نشست، همه افراد کوچک و بزرگ را با خود بر سر سفره خود می نشاند، حتی کارگر یا حجامت گر را.
پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرماید:
ایما مومنی یحب الاکل مع الاولاد ناداه ملک من تحت العرش: یا عبدالله استانف العمل فقد غفرالله لک الذنوب کلها.(166)
هر مومنی که خوردن با فرزندان (خود) را دوست داشته باشد، فرشته ای از زیر عرش او را صدا می زند که: ای بنده خدا! عمل از سرگیر؛(167) که خداوند همه گناهانت را آمرزید.
امام صادق (علیه السلام) از پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) نقل فرمود:
ما من رجل یجمع عیاله ویضع مائده بین یدیه و یسمی و یسمون فی اول الطعام و یحمدون الله عزوجل فی آخره فترتفع المائده حتی یغفر لهم.(168)
از پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) نقل فرمود: هیچ مردی نیست که همه اعضای خانواده خود را گرد آورده و سفره ای پهن کند و آن گاه بسم الله بگوید، و آن نیز بسم الله بگویند و در پایان غذا خدا را ستایش کرده شکر گویند و سفره را جمع کنند، مگر آنکه همگی آنها آمرزیده شوند.

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

ب - آداب خوردن در میان جمع

تاکنون فضیلت خوردن به همراه دیگران و به صورت جمعی از نظر خواننده محترم گذشت. اما اگر همراه شدن با دیگران در صرف غذا پسندیده تر است و خوردن به تنهایی چندان مطلوب نیست، آدابی نیز پیش بینی شده تا انسانهایی که باهم مشغول خوردند، با رعایت آن، هر چه بیشتر بر زیبایی این کار بیفزایند؛ چرا که اگر به آداب خوردن در جمع آگاه نباشند و آن را رعایت نکنند، گلایه ها و ناهنجاری هایی همچون پایمال شدن حقوق همراهان در هنگام خوردن بروز خواهند کرد. بدیهی است در آن صورت، نه تنها این عمل نیک، زیبا و انسانی، زیبایی های خود را از دست می دهد، بلکه به عملی زشت و دور از شان آدمی تبدیل خواهد شد.
در این قسمت از کتاب به ذکر آداب غذا خوردن به همراه دیگران می پردازیم.

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

1. چشم ندوختن به لقمه دیگران

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
لابتبعن احدکم بصره لقمه اخیه.(169)
هیچ یک از شما نباید با چشمش لقمه برادرش را دنبال کند به لقمه برادرش چشم بدوزد.

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

2. طولانی کردن زمان خوردن

همانگونه پیش از این نیز اشاره شد طولانی کردن زمان نشستن بر سر سفره و شتاب نداشتن به هنگام خوردن غذا و نیز لذت بیشتر از آن می شود. این مسئله آنگاه که آنگاه دیگران در کنار سفره حاضر و مشغول خوردن غذا هستند اهمیت و ضرورت بیشتری می یابد. زیرا به آنها اجازه می دهد تا بتوانند به آرامی غذای خود را میل کنند و به یک میزان فرصت بهرمندی از غذا را داشته باشند و قبل از سیر شدن مجبور به کنارگیری از سفره نشوند. توجه به این مسئله ظریف باعث شده است تا پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) در حدیثی بفرماید:
اذا وضعت المائده فلا یقوم رجل حتی ترفع المائده ولا یرفع یده و آن شبع حتی یفرغ القوم ولیعذر فان الرجل یخجل جلسه فیقبض یده و عسی آن یکون له فی الطعام حاجه.(170)
هرگاه سفره انداخته شد، هیچ کس از کنار آن برنخیزد تا هنگامی که سفره غذا برچیده شود و هیچ کس اگرچه سیره شده است، دست از غذا نکشد تا زمانی که بقیه همراهان نیز دست از غذا خوردن بکشند و سیر شوند؛ زیرا ممکن است شخصی از بغل دستی خود خجالت کشیده و در حالی که هنوز گرسنه است، از خوردن دست بردارد.
امام علی (علیه السلام) نیز در یکی از سفارشاتش به کمیل فرموده است:
من وصیته لکمیل بن زیاد: اذا الکت فطول اکلت لیستوفی من معک و یرزق منه غیرک.(171)
هنگامی که غذا می خوردی، خوردنت را طولانی کن، تا آن که با تو مشغول خوردن است نیز بتوانند از غذا بخورد و غیر تو نیز روزی برسد.(172)

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

3. قناعت به غذای خود

امام علی (علیه السلام) فرمود:
ما وضع احد یده فی طعام احد لا ذل له.(173)
هیچ کس دستش را در غذای دیگری وارد نکرد، مگر آنکه خود را ذلیل او ساخت.

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

4. مراعات انصاف

علی بن جعفر به نقل از برادرش امام کاظم (علیه السلام) نقل می کند:
سالته عن القرآن بین التین و التمر و سائر الفواکه؟ قال: نهی رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) عن القران فان کنت وحدک فکل کیف احببت و آن کنت مع قوم مسلمین فلا تقرن.(174)
از امام کاظم (علیه السلام) در مورد دوتایی (یا چندتایی) خوردن انجیر و خرما و بقیه میوه ها پرسیدم؟ آن حضرت فرمود: رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) دوتایی یا چندتایی خوردن را در میوه ها نهی فرمود. پس اگر تنها بودی، هر گونه خواستی بخور و اگر با گروهی از مسلمانان مشغول خوردن شدی، دوتایی یا چند تایی نخور.(175)
همان گونه که گذشت، رعایت انصاف، از آداب خوردن به همراه دیگران است، اما مراعات آن به هنگام خوردن با انسان نابینا از اهمیت بیشتری برخوردار است. زیرا در واقع غذای انسان نابینا، امانتی است که در اختیار همراهش قرار داده شده است. از این رو، رعایت انصاف در برابر او امری ضروری و عدم رعایت آن، خیانت در امانت بشمار می رود.
در حدیث شریفی از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) آمده است:
الا کل مع الضریر امانه.(176)
خوردن با انسان نابینا امانتداری است (پس در امانت خیانت نکرده، انصاف را رعایت کن).

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

5. غذا خوردن به میل خانواده

اگر چه دوست داشتن غذا و لذت بردن از خوردن آن امری مباح و مطلوب است، اما دوست داشتن همسر و فرزندان و گرم بودن کانون خانواده ایجاب می کند که پدر هنگام صرف غذا، تنها به فکر لذت بردن خویش نباشد؛ و خانواده و جلب رضایت آنها و نیز خوشرو و خوش اخلاق بودن با آنها برای او بیشتر از غذا اهمیت داشته باشد، بنابراین یک پدر خوب و میل خواست خانواده نیز اهمیت می دهد و از طریق اجازه می دهد تا خانواده او نیز از خوردن لذت ببرند. در مقابل، رفتار قهرآمیز و خشن و تندخویی با همسر و فرزند، به ویژه هنگام صرف غذا و توجه نکردن به خواست آنان تا اندازه متعارف و معقول، باعث می شود که اعضای خانواده بدان جهت که پدر غذا را دوست داشته و میل می کند، غذا بخورند. و حال آنکه این گونه رفتار از نظر دین مبین اسلام مردود بوده، به هیچ وجه پذیرفتنی نیست؛ انسان باایمان کسی است که پیش از آنکه به دنبال لذت بردن از غذا باشد، در پی تامین کسی است که پیش از آنکه به دنبال لذت بردن از غذا باشد، در پی تامین لذت خانواده برایش ملاک نیست. او به دنبال تامین لذت خود است و اعضای خانواده اش نیز ناچارند مطابق میل و رغبت او عمل کرده و غذا بخورند.
پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرماید:
المومن یاکل بشهوه اهله والمنافق یاکل اهله بشهوته.(177)
انسان باایمان با میل خانواده اش می خورد و منافق، خانواده اش با میل او می خورند.

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

6. شکر گذاری با صدای بلند

امام علی (علیه السلام) در یکی دیگر از سفارش های خود به کمیل فرمود:
من وصیته لکمیل بن زیاد: یا کمیل، اذا استوفیت طعامک فاحمدالله علی ما رزقک و ارفع بذالک صوتک یحمده سواک فیعظیم بذالک اجرک.(178)
ای کمیل هنگامی که غذایت را خوردی، خدا را بخاطر آنچه به تو روزی داده شکر کن، و در هنگام شکر گزاری صدایت را بلند نما تا دیگران نیز (با شنیدن صدای تو) خدا را حمد و سپاس گویند. و برای این کار، پاداشت بیشتر خواهد شد.
البته برشمردن شش عمل به عنوان آداب خوردن به صورت جمعی، بدان معنا نیست که آداب دیگری برای آن وجود ندارد؛ بلکه بیشتر آدابی که در فصل سوم گذشت مانند آدابی چون از مقابل خود خوردن و طولانی نشستن در کنار سفره از آداب خوردن به همراه دیگران نیز به شمار می آید؛ بنابراین، این آداب با آنچه در فصل سوم گذشت ضمیمه شده و رعایت همه آنها به هنگام خوردن به صورت جمعی، پسندیده و مطلوب خواهد بود.(179)

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

7. گرسنگی در قیامت

و بالاخره پرخوری در قیامت چیزی جز گرسنگی و عذاب الهی نصیب صاحبش نمی کند.
پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
اطولکم جشاء فی الدنیا الطولکم جوعا الاخره او قال یوم القیامه.(143)
از میان شما کسی که در دنیا طولانی تر آروغ می زند، در آخرت، با فرمود: (روز قیامت) گرسنگی اش از همه طولانی تر خواهد بود.(144)