نزول قرآن و رؤياى هفت حرف

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

خطيب بغدادى نوشته است:

بخارى مى‏گويد: <چه بسا حديثى را در بصره شنيدم و آن را در شام نوشتم و چه بسا حديثى را در شام شنيدم و در بصره نوشتم.» به وى گفته شد آيا [باتغيير مكان و زمان‏] حديث را با تمام اجزا و كامل نوشته‏اى؟ در پاسخ سكوت نمود.(17)

با توجه به ظاهر روايت مذكور -كه نقل معنا در روايات امرى مجاز تلقى شده است- حوزه و ساحت آن تا كجاست؟ آيا با توجه به اين كه در قرن اول، تحديث و كتابت، از محدوديت و ممنوعيت شديدى برخوردار بوده است، زمينه نقل به معنا در حديث سبعة احرف در قرون بعدى بيشتر نشده است؟ تا هر راوى، مضمون حديثى را به پيامبر(ص) نسبت دهد؟
در مورد روايت سبعة احرف ظاهراً مى‏بايد پذيرفت كه از نقل به معنا مصون نمانده و در متن آن تغييراتى رخ داده است. براى بررسى و تبيين نقل به معنا در حديث سبعة احرف، به موارد ذيل بايد توجه كرد:

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

حديث ابى ‏هريره

حديث ابى‏هريره كه در شماره‏هاى 7 و 8 و 45 در تفسير طبرى ذكر شده و ظاهراً يك حديث بوده است، با تغييراتى در آن چنين روايت شده است:

1 . ابي‏هريرة: أن رسولَ اللَّه(ص) قال: أُنزل القرآنُ على‏ سبعةِ أحرُفٍ فالمراءُ فى القرآنِ كُفر ثلاثَ مرّاتٍ فما عرفْتُم منه فاعمَلُوا و ماجهلتُم منه فرُدّوه إلى‏عالمه.(18)
2 . ابي‏هريرة: قالَ رسولُ اللَّه(ص): أنزلَ القرآنُ على سبعةِ أحرفٍ عليم، حكيم غفور رحيم.(19)
3 . ابي‏هريرة: أن رسولَ اللَّه(ص) قال: إن هذا القرآنَ انزلَ على سبعةِ أحرفٍ فاقْرؤا و لاحرجَ ولكن لا تختموا ذكر رحمةٍ بعذابٍ و لا ذكرَ عذاب برحمةٍ(20).
در روايات فوق تعبير <نزول قرآن» به دو شكل آمده است: أنزل القرآن و إن هذا القرآن أنزل. اين تغيير الفاظ به جهت نقل به معنا در يك مورد آنهاست. در مقايسه با ديگر احاديث از راويان ديگر، مورد دوم، يعنى <إن هذا القرآن أنزل» نقل به معنا شده است. هم‏چنين در ذيل آنها، تعابيرى كه به پيامبر(ص) نسبت داده شده، با يكديگر متفاوت است و هر كدام مى‏تواند معناى خاصى را بيان نمايد. زيرا روايت دوم و سوم هر دو مربوط به جايگزينى و تبديل كلمات در پايان آيات است ولكن هر كدام از يكديگر متفاوت شده‏اند. در دومى، اشاره مى‏نمايد كه گذاردن <عليم حكيم» به‏جاى <غفور رحيم»، مجاز است و در سومى، سخن از جايگزينى آيه رحمت به مشابه آن و آيه عذاب به مشابه آن است. روايات مذكور مربوط به ابوهريره است كه از جمله علل تضعيف وى، نقل به معنا در حد غير مجاز مى‏باشد.

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

حديث اُبىّ بن كعب

حديث اُبىّ بن كعب در مورد بيان عجز امّت، در زمان پيامبر(ص) در شماره‏هاى 29 و 30 و 32 و 35 و 38 و 46 تفسير طبرى نقل شده است كه ظاهراً يك حديث است با تعابير متفاوت. در آنها پيامبر(ص) از عجز امت خويش گزارش مى‏دهد، تا براى تسهيل و توسعه، قرآن بر حروف بيشترى نازل شود:

1 . عن أبيّ: لقى رسول‏اللَّه(ص) جبريل عند أحجار المراء فقال: إنّى بُعثت إلى أمة أميّين منهم الغلام و الخادم و الشيخ العاسى و العجوز فقال جبرئيلُ: فليقرؤوا القرآنَ على سبعة أحرف.(21)
2 . عن أبيّ قال: كنتُ فى المسجد... فقال لي: يا أبيّ اُرسل إليّ أن أقرء القرآن على حرف فرددت عليه: أن هوّن على أمّتى فردَّ عليّ الثانية أن اقرءِ القرآنَ على حرف فرددت عليه أن هوّن على أمتى فردّ عليّ فى الثالثة: أن اقرأه على سبعةِ أحرفٍ.(22)
3 . عن أبيّ: قال: دخلتُ المسجدَ... فقال النبي: أتانى جبريلُ فقال: اقرءِ القرآنَ على‏ حرفٍ واحدٍ. فقلتُ. أن امّتى لا تستطيعُ حتى قال: سبع مرات فقال: لي: أقرء على سبعة أحرف.(23)
4 . عن أبيّ: إن النبيَ كان عند أضاءة بنى غفار قال: فأتاه جبريل فقال: إن اللَّه يأمرك أن تقرأ القرآن على حرف قال: أسال اللَّه معافاته و مغفرته و أن أمّتى لاتطيق ذلك. قال: ثم أتاه الثانية فقال: إن اللَّه يأمرك أن تقرئ أمّتك القرآن على حرفين. قال: أسأل اللَّه معافاته و مغفرته و إنّ اُمّتى لاتطيق ذلك ثم جاءه الثالثة فقال إنّ اللَّه يأمرك أن تقرئ أمّتك على ثلاثة أحرف قال: أسأل اللَّه معافاته و مغفرته و إنّ أمتى لاتطيق ذلك ثم جاءه الرابعة فقال: إن اللَّه يأمرك أن تقرئ امتك القرآن على سبعة أحرف فأيما حرف قرأوا فقد أصابوا.(24)
5 . عن أبيّ: سمعت رجلاً يقرأ ... يا أبيّ أتانى آتٍ من ربّى فقال: إنّ اللَّه يأمرك أن تقرأ القرآن على حرف واحد. فقلت: ربّ خفّف عنى ثم أتانى الثانية فقال: إن اللَّه يأمرك أن تقرأ القرآن على حرف واحد. فقلت: ربّ خفّف عن أمتّى ... ثم أتانى الرابعة فقال: إن اللَّه يأمرك أن تقرأ القرآن على سبعة أحرف.(25)
6 . عن أبيّ: قال... و هو باضاءة بنى غفار فقال: إن اللَّه يأمرك أن تقرئ أمتك القرآن على حرف واحد قال: فقال: أسأل اللَّه مغفرته و معافاته أو قال: معافاته و مغفرته. سل اللَّه لهم التخفيف فانهم لا يطيقون ذلك ... فانطلق ثم رجع. فقال: إن اللَّه يأمرك أن تقرى أمتك القرآن على سبعة أحرف.(26)
با مشاهده و مداقّه در متن احاديث مذكور مى‏توان گفت كه هر شش فقره، در مورد درخواست توسعه و تسهيل پيامبر(ص) از خداوند براى امت خود بوده است. ظاهراً اصل آن يك قضيه بيش نبوده است كه در نقل به معنا در چندين شكل نقل شده است. محورهاى ذيل در آنها قابل بررسى است:

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

الف) مكان برخورد پيامبر(ص) با أبىّ و درخواست از جبرئيل

در روايت چهار و شش پيامبر(ص) در چشمه بنى غفار بوده و در روايت دو و سه در مسجد بوده و در روايت يك نزد احجار مراء بوده است. در روايت پنج از بيان محل حادثه ساكت است. ظاهراً همه آنها در يك مكان بوده، ولى با تعابيّ‏ر متفاوت گزارش شده است.

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

ب) بيان عجز امّت

در روايات ابيّ، عجز امت پيامبر(ص) به شكل‏هاى ذيل بيان شده است:

روايت اوّل: أنى بعثت إلى أمة أمييّن منهم الغلام و الخادم و الشيخ العاسى و العجوز.
روايت دوم: أنْ هوّن على أمتي.
روايت سوم: إنّ أمّتى لا تستطيع.
روايت چهارم: إنّ أمتى لا تطيق ذلك -أسأل اللَّه معافاته و مغفرته.
روايت پنجم: ربّ خفّف عن أمتي- ربّ خفّف عنّي.
روايت ششم: أسأل اللَّه مغفرته و معافاته أو قال: أسأل اللَّه معافاته و مغفرته -فإنهم لا يطيقون ذلك

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

ج) ميزان مراجعه پيامبر(ص) به جبرئيل

ميزان مراجعه پيامبر(ص) به جبرئيل در روايات ابيّ به شكل‏هاى ذيل است:

روايت اوّل: يك مرتبه؛ روايت دوم: دو مرتبه؛ روايت سوم: هفت مرتبه؛ روايت چهارم و پنجم و ششم: چهار مرتبه.

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

د) تعبير جبرئيل براى پيامبر(ص)

تعبيرى كه جبرئيل براى پيامبر بيان نموده است، بسيار متفاوت ذكر شده است:

روايت اوّل: فليقرؤا القرآن على سبعة أحرف.

روايت دوم: ان أقرأه على سبعة أحرف.
روايت سوم: أقرأ على سبعة أحرف.

روايت چهارم: اِنّ اللَّه يأمرك أن تقرى‏ء امتك القرآن على سبعة أحرف.

روايت پنجم: اِنّ اللَّه يأمرك أن تقرى‏ء القرآن على سبعة أحرف.
روايت ششم: اِنّ اللَّه يأمرك أن تقرى‏ء امتك القرآن على سبعة أحرف.

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

در تعابير جبرئيل كه اصل و عمده روايت نيز مى‏باشد، الفاظ روايت متفاوت آمده است. در نخستين تعبير باساختار <فليقرؤا»، در دومين تعبير با <اقرأه» و در سومين تعبير <اقرء» و در چهارمين و پنجمين و ششمين روايت با تعبير <تقرى‏ء» آمده است. لفظ قرآن گاهى به صورت ظاهر و گاهى به صورت ضمير و در يك مورد، اصلا بدان اشاره نشده است. در مواردى كه به آن تصريح شده، گاهى در ابتداى جمله و گاهى در پايان جمله آمده است. در تمام تعابير مذكور، واژه نزول به كار نرفته است. در حالى كه اساس سخن در سبعة احرف، بحث <نزول قرآن بر هفت حرف» است، نه اجازه بر قرائت هفت حرف.
اين همه دگرگونى در الفاظ روايت اُبىّ بن كعب، آن هم در يك كتاب حديثى (تفسير طبرى) حكايت از چه دارد؟ گرچه مواردى از نقل به معناها بر اصل روايت خدشه وارد نمى‏سازد -براى مثال ميزان مراجعه پيامبر(ص) به جبرئيل، و يا تعابير پيامبر(ص) در توصيف عجز امت خويش- ليكن گسترش نقل به معنا و فراوانى آن، اصل روايت را با اين پرسش مواجه مى‏كند كه آيا حديث ابىّ در ساختار اصلى آن -درصورت صحّت- چه بوده است؟ و آيا پيامبر(ص) چه تعبيرى را براى هفت حرف به‏كار برده است؟ آيا در جوامع حديثى ديگر حديث اُبىّ با چه تغييرات ديگرى آمده‏است؟

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

حديث عمر بن خطّاب

حديث عمر بن خطاب كه پيش‏تر گذشت- يكى از مهم‏ترين احاديث سبعةاحرف مى‏باشد. در آن روايت آمده است، عمر و هشام بن حكيم در قرائت آيه‏اى اختلاف داشتند. نزد پيامبر(ص) رفتند و پيامبر در آن‏جا نزول قرآن را بر هفت حرف اعلام فرمودند. بررسى آن تنها در كتاب تفسير طبرى حكايت از تفاوت گزارش‏ها و نقل‏معنا در آن است. بررسى آن در ديگر جوامع حديثى هم شاهد بر نقل به‏معناى بيشترى در آن مى‏باشد. در تفسير طبرى در ذيل روايات 15 و 16 و 17 آمده است:

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

1 . أخبرنى عروة بن الزبير ان المسور بن مخرمة و عبدالرحمن بن عبدالقارى أخبراه أنهما سمعا عمر بن الخطاب يقول: سمعت هشام بن حكيم يقرأ سورة الفرقان فى حياة رسول‏اللَّه(ص) فاستمعت لقراءته فإذا هو يقرؤها على حروف كثيرة لم يُقرئنيها رسول‏اللَّه(ص): فانطلقت به أقوده إلى رسول‏اللَّه(ص) فقلت: يا رسول‏اللَّه(ص) إنى سمعت هذا يقرأ سورة الفرقان على حروف لم تقرئنيها و أنت أقرأتنى سورة الفرقان قال: فقال رسول‏اللَّه(ص): ارسله يا عمر. اقرء يا هشام. فقرأ عليه القراءة التى سمعته يقرأها فقال رسول‏اللَّه(ص): هكذا أنزلت، ثم قال رسول‏اللَّه(ص): اقرأ يا عمر. فقرأت القراءة التى أقرأنى رسول‏اللَّه(ص)فقال رسول‏اللَّه(ص): هكذا أنزلت، ثم قال: إنّ هذا القرآن أنزل على سبعة أحرف فاقرؤوا ما تيسّر منها.(27)