حدیث تندرستی (بررسی آداب خوردن و آشامیدن در روایات معصومین (علیهم السلام)

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

فصل هفتم

آنچه در خوردن حرام است

1. خوردن غذای حرام

پیش از ذکر احادیثی در مورد غذای حرام و آثار آن در روح و جان آدمی، لازم است مطالبی را با دو گروه در میان بگذاریم: گروه اول والدین، و گروه دوم دولتمردان و مسئولان جامعه اسلامی.

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

سخنی با والدین

همه می دانیم که مسئولیت تامین نیازهای اعظای خانواده و به ویژه غذای آنها، بر عهده پدران است. نیز در کنار این مسئولیت، وظیفه تربیت صحیح و آشنا ساختن فرزندان با ارزشهای انسانی و اخلاقی در خانه و جامعه نیز بر دوش پدران و مادران سنگینی کرده و به طور معمول، یکی از دغدغه های همیشگی آنان است. بنابراین، باید به این وظیفه که از مهمترین و اساسی ترین وظایف والدین است، اهتمام بیشتری داشت و این رسالت حیاتی را در تربیت فرزندان خود به درستی ایفا کرد، و در راه انجام آن تمام تلاش خود را به کار بست زیرا در صورت بی توجهی و عمل نکردن به آن مسئولیت، عواقب آن در درجه اول متوجه خود والدین بوده و بر دوش آنها سنگینی خواهد نمود.
شاید احساس همین مسئولیت مهم، باعث شده است تا آرزوی هر پدر و مادری، داشتن فرزندانی صالح، کامل، سالم و با استعداد باشد؛ چراکه داشتن فرزند نیک و صالح؛ عامل مهمی است که می تواند باعث افتخار و مباهات والدین شود و هر مسلمانی می داند، که چنین فرزندی، نه تنها در دنیا مایه مباهات اوست بلکه پس از مرگ نیز چنین فرزندی، خیرات و حسنات زیادی را به آنان می رساند. همچنین به استناد روایت پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) که فرموده است:
خمسه فی قبورهم و ثوابهم یجری الی دیوانهم... و من خلف ابنا صالحا.
پنج نفرند که وقتی در قبرهایشان هستند، نامه عملشان باز بوده و ثواب اعمالشان در آن نوشته می شود... (و از جمله آنها) کسی است که فرزندی صالح بر جای گذاشته باشد.
هر مسلمانی می داند که نامه عمل او تا زمانی که فرزند او در دنیا باقی است و کار نیک انجام می دهد، باز است و در ثواب اعمال نیک فرزند خود شریک خواهد بود.
به همین دلیل، همه پدران و مادران سعی خود را در تربیت فرزندان خود به کار می بندند تا مبادا فرزندانی نااهل و فاسد تحویل جامعه دهند و مایه شرمندگی و سرافکندگی خود را فراهم آورند. قرآن کریم در این خصوص می فرماید:
هنالک دعا زکریا ربه و قال رب هب لی من لدنک ذریه طیبه انک سمیع الدعاء.(145)
در آنجا زکریا پروردگارش را نداد داد و گفت: ای پروردگار من! مار از سوی خود فرزندی پاک عطا کن؛ که تو شنوایی دعایی.
نیز در آیه دیگری آمده است:
والذین یقولون ربنا هی لنا من ازواجنا و ذریتنا قره اعین واجعلنا للمتقین اماما.(146)
و کسانی که می گویند پروردگارا! همسران و فرزندان ما را نور چشمان ما قرار بده و ما را پیشوای پرهیزگاران گردان.
همچنین در بین متون روایی می خوانیم:
امام علی (علیه السلام) فرموده است:
اشد المصائب سوء الخلف.(147)
امام علی (علیه السلام) فرمود: بدترین مصیبتها فرزند ناصالح و زشت کردار است.
و نیز از آن حضرت است که:
ولد السوء یهدم الشرف و یشین السلف.(148)
فرزند بد؛ شرافت را از بین می برد و گذشتگان خود را بدنام می کند.
اکنون باتوجه به آنچه گذشت و با توجه به احادیث این فصل، از هر پدر و مادری که نان آور خانواده بوده و مسئولیت تامین مخارج و نیازهای افراد تحت تکفل و به ویژه فرزندانش به عهده اوست، می پرسیم آیا می دانید که یکی از راه های بسیار مهم سلامت باطن فرزندان شما و پاک و شفاف ماندن فطرت آنها روزی خوردن از راه حلال است؟ به راستی چرا بعضی از والدین، دانسته یا ندانسته، از روی عمد با غفلت، در چگونگی تامین معاش خانواده خود دقت کافی نداشته و تنها تهیه نیازهای فرزندان خود، اعم از خوراک، پوشاک و... در نظر آنها مهم است، بی آنکه حلال یا حرام بودن آن چندان تفاوتی داشته باشد؟
آیا تاکنون از خود پرسیده ایم که چرا برخی انسانها، حتی در دوران جوانی که زمانی فوران شهوتها و تمایلات نفسانی نیز هست، میلی به انجام کارهای ناپسند، خلاف اخلاق و عفت و در یک کلام، تمایلی به انجام گناه ندارند و برای اینکه آنها به راه خلاف کشیده شوند، گاهی تلاش زیاد دوستان ناباب و نیز موثر نمی افتد؛ در حالی که برخی دیگر، بدون کمترین کششی، خود به سوی اعمال ناشایست روی آورده و از انجام کارهای ناپسند و گناهان کوچک و بزرگ هیچ ترسی به دل راه نمی دهند و شرم نمی کنند؟
آیا با توجه به آموزه های دینی، می توان به این نتیجه رسیده که لقمه حلال، در بروز هنجارها و لقمه حرام در بروز ناهنجاری های اخلاقی، اجتماعی و دینی نقش مستقیم داشته و یکی از راه های مهم درمان ناهنجاری های اجتماعی، پرهیز از لقمه های حرام و شبهه ناک است؟
آیا می دانیم اموالی که از راه کم فروشی، گران فروشی، کم کاری، رشوه خواری، ربا خواری، رانت خواری و... دست می آید، حرام بوده و باطنی خبیث و ناپاک دارد؟ پس چگونه انتظار داریم که خود و فرزندانمان، از این اموال ناپاک روزی بخوریم و با این حال در پاکی، صداقت و درستکاری، سر آمد روزگار خود بوده و نور ایمان همواره در قلبهایمان روزافزون شود.
به راستی در چنین حالتی، چه کسی در پیشگاه عدل الهی مسئول خواهد بود؟ آیا تاوان رفتار و کردار زشت فرزندان را، تنها خود آنها باید بدهند یا بخشی از گناه آنان، به والدین باز می گردد؟

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

سخنی با دولتمردان

سخن دیگر آنکه دولتمردان و مسئولان جامعه اسلامی، باید توجه داشته باشند که محافظت از ارزشهای اسلامی و روحیه معنوی جامعه و پاسداری از دینداری ملت، در گرو سلامت معاش آنان است. سلامت معاش نیز به آن معناست که افراد جامعه، درآمد خود را از راه پاک و حلال به دست آورده و از حرام بپرهیزند و این مهم با توجه به توصیه ها و سفارش های فراوانی که در متون دینی در این خصوص وارد شده غیر قابل انکار است. از این رو، توسعه اقتصادی، تنها زمانی جامعه اسلامی ما را به بیماریهای درمان ناپذیر و خطرناک باطنی مبتلا نمی سازد که با امنیت و سلامت اقتصادی، فرد فرد جامعه همراه باشد. بنابراین، باید پیش از رشد و توسه اقتصادی، به فکر سلامت اقتصادی جامعه بود؛ زیرا همان گونه که ((پرورش))بر ((آموزش)) مقدم است و ((ترتیب)) بر ((تعلیم)) مقدم است، ((سلامت اقتصادی)) نیز مقدم بر ((رشد اقتصادی)) است. مسئولان کشور اسلامی، باید آگاه باشند که رشد و توسعه اقتصادی، اگر با سوق دادن عموم جامعه به کسب در آمدهای نامشروع همراه باشد، دینداری و پای بندی ملت را به ارزشهای اسلامی به مخاطره انداخته و سلامت اقتصادی جامعه را که بسی مهم تر و ارزشمندتر است، در راه رشد اقتصادی آن قربانی کرده اند.
پس اگر در پی اصلاح این روش نباشد، دیر یا زود متوجه خواهند شد که کارهای روبنایی فرهنگی، افزود بر داشتن هزینه های سنگین، کمتر مؤثر افتاده و هر روز از علاقه جوانهای کشور اسلامی به مسایل دینی می کاهد و سرانجام روزی پی خواهند برد که گران بهاترین گوهر ملت مسلمان را به ثمن بخش فروخته اند و از خرده گیری آیندگان در امان نخواهند بود.
احادیث شریف اهل بیت عصمت و طهارت (علیه السلام)، به روشنی اهمیت ترک لقمه حرام را بیان کرده و آثار آن را آشکار ساخته و خطرات آن را خاطر نشان شده است:
رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
ترک لقمه حرام احب الی الله من صلاه الفی رکعه تطوعا.(149)
ترک یک لقمه حرام نزد خداوند، محبوب تر است از دو هزار رکعت نماز مستحبی است.
نیز آن حضرت می فرماید:
ان الله حرم الجنه أن یدخلها جسد غذی بحرام.(150)
خداوند بهشت را بر بدنی که با حرام تغذیه شده، حرام کرده است.
رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) حرامخوار را حتی از استشمام بوی بهشت نیز محروم دانسته و می فرماید:
لایشم ریح الجنه جسد نبت علی الحرام.(151)
جسمی که با حرام رشد کرده، بوی بهشت را استشمام نخواهد کرد.
همچنین از آن حضرت است که:
العباده من اکل الحرام کالبناء علی الرمل. (وقیل علی الماء)(152).
عبادت کردن با حرام خواری، مانند ساختن بناست بر روی ماسه و بنا بر نقلی دیگر، مانند ساختن بنایی است بر روی آب.
در وحی خدواند به امتهای پیشین نیز نقش مال مورد توجه قرار گرفته شده و چنین آمد است:
العمل مع اکل الحرام کالناقل الماء فی المنخل(153)
کار نیک همراه با خوردن مال حرام، همانند حمل آب است با آبکش.
پیامبر خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) در حدیث دیگری فرموده است:
و اما الملک الموکل بالمسجد الاقصی فینادی فی کل یوم: من کان طعمته حراما کان عمله مضروبا به وجهه(154)
اما فرشته ای که در مسجد الاقصی مامور است در هر روز ندا سر می دهد که:
هرکس غذایش از حرام است، عمل نیک او به صورتش زده می شود (و مورد قبول خدا قرار نمی گیرد).
نیز از آن حضرت روایت شده است:
من لم یبال من این یاتیه رزقه لم یبال الله من این ادخله النار(155).
هر کس توجه نکند که روزی او از چه راهی به دست آمده (و حرام بودن یا نبود آن برایش تفاوتی نکند) متوجه نمی شود برای خداوند مهم نیست که از کجا او را داخل جهنم کند (و به ناگاه خود را در داخل جهنم یافت).
و بالاخره امام حسین (علیه السلام) در قسمتی از سخنانش در روز عاشورا، خطاب به لشکر عمر بن سعد فرمود:
ویلکم ما علیکم آن تنصتوا الی فتسمعوا قولی وانما ادعوکم الی سبیل الرشاد فمن اطاعنی کان من المرشدین ومن عصانی کان من المهلکین و کلکم عاص لامری غیر مستمع لقولی قد انخزلت عطیاتکم من الحرام و ملئت بطونکم من الحرام فطبع الله علی قلوبکم.(156)
وای بر شما! چه شده است که شما را که به سخنانم گوش نمی دهید! من شما را به رشد و سعادت، دعوت می کنم پس هر کس از من پیروی کند، از هدایت یافتگان خواهد بود و هر کس با من مخالفت ورزد، از هلاک شدگان خواهد شد، و شما همه با کار من مخالفت می کنید و شنوای کلامم نیستید.
آری، در اثر هدایای حرامی که به دست شما رسیده و لقمه های حرام و غذاهای نامشروعی که شکمهایتان را پرکرده، خداوند بر دلهاتان مهر(غفلت) زده است.
به همین دلیل است که حق را از بطل تشخیص نمی دهید با تشخیص می دهید، ولی از ترس جان و به طمع مال دنیا، حسین بن علی نوه پیامبرتان و امام و پیشوای معصوم خود را تنها گذاشته و او را تشنه به شهادت می رسانید.

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

2.اسراف

اسراف، مفهوم عامی داشته، در هر موضوعی می توان برای آن مصداق هایی یافت. این موضوع در خوردن غذا نیز دارای مصداق است و آیات و روایات بسیاری آدمی را از اسراف باز داشته و به تعال دعوت نموده است.
خداوند متعال در قرآن کریم می فرماید:
یبنی ءادم خذوا زینتکم عند کل مسجد وکلوا واشربوا ولاتسرفوا انه لایحب المسرفین.(157)
ای فرزندان آدم! به هنگام رفتن به مسجد، زینتهای خود را برگیرید و بخورید و بیاشامید، ولی اسراف نکنید؛ زیرا خداوند اسراف گران را دوست ندارد.
پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) فرموده:
ان من الاسراف آن تاکل کل ما اشتهیت.(158)
یکی از موارد اسراف آن است که به هر چه میل پیدا کردی بخوری.
یاسر خدمتکاری امام رضا (علیه السلام) می گوید:
اکل الغلمان یوما فاکهه ولم یستقصوا اکلها ورموا بها، فقال لهم ابوالحسن (علیه السلام): سبحان آن کنتم استغنیتم فان اناسالم یستغنوا، اطعموه من یحتاج الیه.(159)
روزی چند پسر میوه ای خوردند و آن را نیم خورده دور انداختند. در این هنگام امام رضا (علیه السلام) (با ناراحتی) فرمود: سبحان الله! اگر شما از آن بی نیاز شدید، هنوز افرادی هستند که به آن نیازمند باشند. پس آن را به کسی که احتیاج دارد بدهید (و از اسراف نعمت خداوند بپرهیزید).

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

3. نشستن در سفره ای که بر آن شراب آشامیده می شود

حضور در جایی که در آنجا یکی از محرمات الهی انجام می شود اگر همواره با مخالفت نباشد نوعی تایید و مشارکت در آن گناه به شمار می رود. به همین دلیل است که در مجلس غیبت می نشیند با غیبت کننده تفاوتی نداشته و در گناه او شریک است. همچنین است کسی که بر سر سفره ای می نشیند که در کنار آن شراب آشامیده می شود.
امام صادق (علیه السلام) از پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) نقل می کند که:
من کان یومن بالله و الیوم الاخره فلا یاکل علی مائده یشرب علیها الخمر.(160)
هر کس به خداوند و رستاخیز ایمان دارد، نباید از سفره ای که در آن شراب نوشیده می شود، غذا بخورد.

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

فصل هشتم

خوردن با دیگران

در فصلهای گذشته، آداب غذا خوردن را از آن جهت که یکی از اعمال شخصی انسان است، بررسی کردیم. این به آن معناست که عمل کردن به این آداب، هنگام غذا خوردن مطلوب و پسندیده بوده و بین خوردن به صورت انفرادی با خوردن به صورت جمعی تفاوتی از این نظر ندارد.
در این فصل، ابتدا از دیدگاه اهل بیت (علیه السلام) به اهمیت و فضیلت خوردن به همراه دیگران و به صورت دستجمعی پرداخته، سپس آداب آن را برخواهیم شمرد.

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

الف - سفارش به جمعی خوردن غذا

یکی از زیباترین سنتهای پیامبران الهی، پرهیز از تنها خوری است.
در کتابهای تاریخ پیامبران، به ندرت می توان یافت که پیامبری از پیامبران خداوند، به تنهایی مشغول خوردن غذا بوده باشد. با مطالعه سرگذشت آن بزرگواران، آنچه بیشتر به آن بر می خوریم، اهتمام آنان به همراه کردن دیگران با خود به هنگام خوردن و نیز سفارش بسیار به پیروان و یاران خود از این باره است.
حضرت ابراهیم (علیه السلام) از پیامبرانی بود که به این سنت نیکو مقید بوده و هرگز به تنهایی و بدون میهمان غذا نمی خورده، تا آنجا که براساس برخی روایات، این ویژگی، یعنی میهمان دوستی و علاقه بسیار آن حضرت به همراه کردن دیگران با خود به هنگام خوردن غذا، باعث شد که خداوند او را به عنوان دوست خود برگزیند و لقب خلیل الله را به او عطا کند.
در میان سخنان پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) و اهل بیت، احادیث بسیاری در بیان فضیلت این عمل و نیز توصیه و تاکید در خصوص عمل به آن می توان مشاهده نمود.
پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
کلوا جمیعا و لا تفرقوا فان البرکه مع الجماعه.(161)
به صورت جمعی بخورید و پراکنده نشوید؛ زیرا خیر و برکت با جماعت است.
و نیز از آن حضرت نقل شده است که:
ان احب الطعام الی الله ما کثرت علیه الایدی.(162)
محبوب ترین غذاها نزد خدا، آن غذایی است که دستهای زیادی بر آن وارد شود.
همچنین ایشان درباره برکت غذای جمعی می فرماید:
الجماعه برکه و طعام الواحد یکفی الاثنین و طعام الاثنین یکفی الاربعه.(163)
جماعت، برکت است و غذای یک نفر، برای دو نفر کفایت می کند و غذای دو نفر برای چهار نفر کافی است.(164)
یاسر خادم امام رضا (علیه السلام) می گوید:
کان الرضا (علیه السلام) اذا خلا جمع حشمه کلهم عنده الضغیر و الکبیر، یتحدثهم ویانس بهم و یونسهم و کان (علیه السلام) اذا جلس علی المائده لایدع صغیرا و لاکبیرا حتی السائس و السائس و الحجام الا اقعده معه علی مائدته.(165)
امام رضا (علیه السلام) وقتی خلوت می کرد (و از کارهای خود فارغ می شد) تمام خدمتکاران خود را از کوچک به بزرگ جمع می کرد، با آنها سخن می گفت و با ایشان انس داشت و آنان نیز با آن حضرت انس داشتند. نیز وقتی آن حضرت بر سر سفره می نشست، همه افراد کوچک و بزرگ را با خود بر سر سفره خود می نشاند، حتی کارگر یا حجامت گر را.
پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرماید:
ایما مومنی یحب الاکل مع الاولاد ناداه ملک من تحت العرش: یا عبدالله استانف العمل فقد غفرالله لک الذنوب کلها.(166)
هر مومنی که خوردن با فرزندان (خود) را دوست داشته باشد، فرشته ای از زیر عرش او را صدا می زند که: ای بنده خدا! عمل از سرگیر؛(167) که خداوند همه گناهانت را آمرزید.
امام صادق (علیه السلام) از پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) نقل فرمود:
ما من رجل یجمع عیاله ویضع مائده بین یدیه و یسمی و یسمون فی اول الطعام و یحمدون الله عزوجل فی آخره فترتفع المائده حتی یغفر لهم.(168)
از پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) نقل فرمود: هیچ مردی نیست که همه اعضای خانواده خود را گرد آورده و سفره ای پهن کند و آن گاه بسم الله بگوید، و آن نیز بسم الله بگویند و در پایان غذا خدا را ستایش کرده شکر گویند و سفره را جمع کنند، مگر آنکه همگی آنها آمرزیده شوند.

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

ب - آداب خوردن در میان جمع

تاکنون فضیلت خوردن به همراه دیگران و به صورت جمعی از نظر خواننده محترم گذشت. اما اگر همراه شدن با دیگران در صرف غذا پسندیده تر است و خوردن به تنهایی چندان مطلوب نیست، آدابی نیز پیش بینی شده تا انسانهایی که باهم مشغول خوردند، با رعایت آن، هر چه بیشتر بر زیبایی این کار بیفزایند؛ چرا که اگر به آداب خوردن در جمع آگاه نباشند و آن را رعایت نکنند، گلایه ها و ناهنجاری هایی همچون پایمال شدن حقوق همراهان در هنگام خوردن بروز خواهند کرد. بدیهی است در آن صورت، نه تنها این عمل نیک، زیبا و انسانی، زیبایی های خود را از دست می دهد، بلکه به عملی زشت و دور از شان آدمی تبدیل خواهد شد.
در این قسمت از کتاب به ذکر آداب غذا خوردن به همراه دیگران می پردازیم.

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

1. چشم ندوختن به لقمه دیگران

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
لابتبعن احدکم بصره لقمه اخیه.(169)
هیچ یک از شما نباید با چشمش لقمه برادرش را دنبال کند به لقمه برادرش چشم بدوزد.

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

2. طولانی کردن زمان خوردن

همانگونه پیش از این نیز اشاره شد طولانی کردن زمان نشستن بر سر سفره و شتاب نداشتن به هنگام خوردن غذا و نیز لذت بیشتر از آن می شود. این مسئله آنگاه که آنگاه دیگران در کنار سفره حاضر و مشغول خوردن غذا هستند اهمیت و ضرورت بیشتری می یابد. زیرا به آنها اجازه می دهد تا بتوانند به آرامی غذای خود را میل کنند و به یک میزان فرصت بهرمندی از غذا را داشته باشند و قبل از سیر شدن مجبور به کنارگیری از سفره نشوند. توجه به این مسئله ظریف باعث شده است تا پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) در حدیثی بفرماید:
اذا وضعت المائده فلا یقوم رجل حتی ترفع المائده ولا یرفع یده و آن شبع حتی یفرغ القوم ولیعذر فان الرجل یخجل جلسه فیقبض یده و عسی آن یکون له فی الطعام حاجه.(170)
هرگاه سفره انداخته شد، هیچ کس از کنار آن برنخیزد تا هنگامی که سفره غذا برچیده شود و هیچ کس اگرچه سیره شده است، دست از غذا نکشد تا زمانی که بقیه همراهان نیز دست از غذا خوردن بکشند و سیر شوند؛ زیرا ممکن است شخصی از بغل دستی خود خجالت کشیده و در حالی که هنوز گرسنه است، از خوردن دست بردارد.
امام علی (علیه السلام) نیز در یکی از سفارشاتش به کمیل فرموده است:
من وصیته لکمیل بن زیاد: اذا الکت فطول اکلت لیستوفی من معک و یرزق منه غیرک.(171)
هنگامی که غذا می خوردی، خوردنت را طولانی کن، تا آن که با تو مشغول خوردن است نیز بتوانند از غذا بخورد و غیر تو نیز روزی برسد.(172)