نزول قرآن و رؤياى هفت حرف

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

2 . عن أبيّ طلحة، عن أبيه، عن جده قال: قرأ رجل عند عمر بن الخطّاب رضي‏اللَّه عنه. فغيّر عليه فقال: لقد قرأت على رسول‏اللَّه(ص) فلم يُغيّر عليّ. قال: فاختصما عند النبي(ص) فقال: يا رسول‏اللَّه ألم تقرئنى آية كذا و كذا و قال: بلى. قال: فوقع فى صدر عمر شي‏ء فعرف النبى ذلك فى وجهه قال: فضرب صدره و قال: أبعد شيطاناً -قالها ثلاثاً- ثم قال: يا عمر إنّ القرآن كلّه صواب ما لم تجعل رحمة عذاباً أو عذاباً رحمة.(28)

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

3 . عن ابن عمر قال: سمع عمر بن الخطاب رجلاً يقرأ القرآن فسمع آية غيرما سمع من النبي(ص) فأتى به عمر إلى النبى فقال: يا رسول‏اللَّه(ص) أنّ هذا قرأ آية كذا و كذا فقال رسول‏اللَّه(ص): أنزل القرآن على سبعة أحرف كلّها شاف كافٍ.(29)

در تفسير طبرى كه اهتمام او، ذكر احاديث سبعة احرف است، از عمربن خطاب سه روايت آمده كه مربوط به قضيه واحدى و آن اختلاف عمر با هشام‏بن حكيم است. در اصل گزارش كه نام مخاطب عمر، چه كسى بود و در كجا بود و چطور نزد پيامبر(ص) آمدند و...، بسيار متفاوت نقل شده است، كه البته اهميت چندانى ندارد. اما سخنان پيامبر(ص) در حل اين اختلاف بسيار مهم است.

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

در روايت نخست، پيامبر(ص) پس از اين كه هر دو نفر قرائت خود را خواندند، فرمود: هكذا أنزلتْ و أنزلَ القرآنُ على سبعةِ أحرفٍ فاقْرؤا ما تيسَّر مِنه. در روايت دوم كه سؤال از اجازه قرائت است، پيامبر(ص) فرمود: بلى و إنّ القرآنَ كلَّه صوابٌ ما لمْ‏تجعلْ رحمةً عذاباً او عذاباً رحمة، كه با متن اول بسيار متفاوت است. در سومين روايت پيامبر(ص) فرمود: أنزلَ القرآنُ على‏ سبعةِ أحرفٍ كلُّها شافٍ كافٍ، كه با صدر روايت نخستين، مشابه است، و قسمت پايانى آن كاملاً متفاوت است. در اولين روايت، امر به قرائت در حد توان شده است و در روايت سوم، بيان مى‏كند كه همه آنها شافى و كافى است.

در روايت دوم اساساً بحثى از اجازه قرائت يا تصريح به نزول قرآن بر هفت حرف نيست. در حالى كه روايت اول و سوم به نزول بر هفت حرف تصريح دارد. اين همه تفاوت در روايت واحد، حكايت از نقل به معنا مى‏نمايد، كه در آن، ضمن تغيير الفاظ، حوزه هر كدام، از يكديگر جدا شده و از معناى اصلى -درصورت صحت- دور افتاده است.

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

حديث عبداللَّه بن مسعود

از عبداللَّه بن مسعود نيز رواياتى در اين باره نقل شده است. در تفسير طبرى، احاديث شماره 10 و 43 و 67 و 70 بدين قرار است:

1 . عن عبداللَّه بن مسعود: قال رسول‏اللَّه(ص): أُنزل القرآن على سبعة أحرف. لكلّ حرف منها ظهر و بطن و لكلّ حرف حدّ و لكلّ حدّ مطلع.(30)

2 . عن عبداللَّه بن مسعود: أن رسول‏اللَّه(ص) قال: أُمرت أن اُقرأ القرآن على سبعة أحرف كل كاف شاف.(31)

3 . فروى عن ابن مسعود عن النبي(ص): أنه قال: كان الكتاب الأول نزل من باب واحد و على حرف واحد و نزل القرآن على سبعة أبواب و على سبعة أحرف: زاجر و آمر و حلال و حرام و محكم و متشابه و أمثال، فأحلّوا حلاله و حرّموا حرامه و افعلوا ما أمرتم به.(32)

4 . عن عبداللَّه بن مسعود قال: إن اللَّه أنزل القرآن على خمسة أحرف حلال و حرام و محكم ومتشابه و أمثال، فأحل الحلال و حرّم الحرام و اعمل بالمحكم.(33)

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

حديث عبداللَّه بن مسعود نيز حتى در عباراتى كه طبرى آورده است، به لحاظ نقل به معنا، متفاوت است. زيرا در روايت اول و دوم و سوم، تعبير <سبعة احرف» آمده است و در روايت چهارم، تعبير <خمسة احرف». در روايت اول و سوم و چهارم، تعبير أنزل القرآن و نزل القرآن آمده است ولى در روايت دوم تعبير به اقرء القرآن آمده است. معلوم نيست <قرائت بر هفت حرف» و به معناى نزول بر هفت حرف هم باشد.

در بيان هفت حرف در روايت اول، اشاره به محتوا و بطن دارد كه هر حرفى ظهرى و بطنى و ... دارد. ولى در روايت سوم، هفت مورد از اقسام احكام و خصوصيات قرآن را يادآور مى‏شود. در روايت سوم، در ميان اقسام احكام قرآن، زاجر و آمر از هم مجزا نشده‏اند و بقيه موارد آن، همان موارد روايت چهارم است. در روايت سوم تعابير به شكل جمع آمده است؛ مانند: فأحلّوا حلاله. بر خلاف روايت چهارم كه تعبير آن مفرد است.

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

مطالعه و بررسى سبعة احرف تنها در روايات أبى‏هريره، اُبىّ‏بن عب، عمربن خطاب و عبداللَّه بن مسعود، آن هم فقط در تفسير طبرى روشن مى‏سازد كه نقل به معنا در حد فراوان در آنها وجود دارد. به ويژه در جملاتى كه از پيامبر(ص) در مورد سبعة احرف نقل شده، اضطراب در متن حديث ديده مى‏شود.

آيا اين همه تفاوت در عبارات از پيامبر(ص) است يا راويان آن در طبقه صحابه و يا در طبقات بعدى، افزوده‏اند يا كاسته‏اند و يا تغيير داده‏اند؟ افزايش و كاستن و تغيير دادن و نقل معنا در جملات پيامبر(ص) در حدى كه محتوا را دگرگون ساخته است، اصل روايت سبعة احرف را مضطرب نموده است.(34) در اين كه چرا در قرن اول، نقل به معنا رواج داشته و حديث سبعة احرف هم از آن -در صورت صحت -مصون نمانده است، مى‏بايد مرورى بر تاريخ تدوين حديث و نهى از كتابت و روايت آن داشت كه در بخش بعدى به اختصار به آن پرداخته خواهد شد.

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

سبعة احرف و نهى از كتابت حديث

از جمله مباحثى كه در اعتبار و عدم اعتبار احاديث منسوب به پيامبر(ص) قابل بررسى است، ماجراى كتابت و تدوين حديث در قرن اول مى‏باشد؛ زيرا ديدگاه شيعه و اهل سنت، در تدوين حديث از اين جهت متفاوت است. شيعه معتقد است، حديث از زمان حيات پيامبر(ص) تدوين شده است و در كتابت و روايت و تدوين آن نظارت پيامبر(ص) و ائمه معصومين(ع) در طول سه قرن وجود داشته است. از همين‏رو احاديث شيعه از مصونيت نسبى بيشترى از جهت عدم جعل و عدم نقل به معنا و ... برخوردار است.

از نظر اهل سنت، حديث پيامبر(ص) در قرن اول تدوين نشد و كتابت و حتى روايت آن ممنوع بود. حافظ ذهبى، تدوين حديث را به سال‏هاى بعد از انقراض بنى‏اميه نسبت مى‏دهد و شروع آن را در نيمه اول قرن دوم مى‏داند. وى حوادث سال‏143ه'.ق را چنين بيان مى‏دارد:

در اين عصر (143ه'. ق) علماى اسلام به تدوين حديث و فقه و تفسير پرداختند.(35)

البته سيوطى شروع تدوين حديث را از ابتداى قرن دوم دانسته مى‏گويد:

ابتداى تدوين حديث در پايان قرن اول و آغاز قرن دوم واقع شده كه در خلافت عمر بن عبدالعزيز و به امر او بوده است.(36)

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

در صحيح بخارى نيز آمده است:

عمر بن عبدالعزيز به ابى‏بكر بن حزم نوشت كه تمام احاديث پيامبر(ص) را بنويس؛ زيرا من نگران از بين رفتن علم و علما هستم.(37)

محمود ابوريه هم مى‏گويد:

از آن‏چه گذشت، روشن شد كه احاديث رسول‏اللَّه(ص) در حيات حضرت و در دوران صحابه و بزرگان از تابعين تدوين نشد، بلكه تدوين حديث در قرن دوم هجرى در اواخر دوران بنى اميه آغاز شد.(38)

براساس آن‏چه گذشت، احاديث پيامبر(ص) در نزد اهل سنت در زمان صحابه و تابعين، تدوين نشده و نقل حديث از سوى آنان -در صورت اجازه- در برخى از مراحل، شفاهى بوده است. خلفا هر كدام تدوين و كتابت حديث را منع كردند و حتى از روايت آن نيز جلوگيرى نمودند. ذهبى مورخ معروف در مورد ابابكر مى‏گويد:

از مراسيل ابى‏بكر است كه وى مردم را پس از وفات عده‏اى از ايشان جمع نمود و گفت: شما از پيامبر(ص) احاديثى را روايت مى‏نماييد كه در آن اختلاف داريد و مردم بعد از شما دچار اختلاف بيشترى مى‏شوند. پس از پيامبر(ص) حديث نكنيد و هر كس از شما حديثى پرسيد، بگوييد: بين ما و بين شما، كتاب خدا وجود دارد (و نيازى به حديث نيست).(39)

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

بدين‏سان در سه سال خلافت و حكومت خليفه اول، نقل و كتابت حديث ممنوع بود. در زمان خليفه دوم هم آمده است كه گرچه تصميم به كتابت حديث گرفت ولى پشيمان شد و از آن خوددارى نمود. ابن سعد در طبقات مى‏گويد:

عمر بن خطاب تصميم گرفت كه سنن (احاديث پيامبر(ص)) رامكتوب نمايد. در طول يك ماه طلب خير و مشورت نمود. سپس مصمّم شد (كه‏ننويسد) و گفت: به ياد قومى افتادم كه كتابى را نوشتند و بر آن روى‏آوردند و در نتيجه، كتاب خدا را فراموش نمودند.(40)

سختگيرى عمر آن قدر زياد بود كه ابوهريره و كعب الاحبار را تهديد به تبعيد نمود و ابن مسعود و أبا الدرداء را مدتى در نزد خود حبس كرد. همين روش در زمان خليفه سوم هم رايج بود.

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

منع تدوين و كتابت حديث از نظر اهل سنت، مستند به روايات ناهيه مى‏باشد. گرچه علل ديگرى مانند نگرانى از نشر احاديث غير معتبر، و يا اختلاط حديث با قرآن، و كثرت اختلاف، و اشتغال به غير قرآن و قلّت ابزار كتابت و ... ذكر شده است، امّا اساسى‏ترين علت منع را، روايت ناهيه دانسته‏اند. مطابق اين روايت، پيامبر(ص)فرموده است:

عن أبي‏سعيد الخدري: أن النبى قال: لا تكتبوا عنّى و من كتب عنّى غير القرآن فليمحه؛

پيامبر(ص) فرمود: از من چيزى را ننويسيد و هر كس از من چيزى را غير از قرآن بنويسد، مى‏بايد آن را محو نمايد.(41)

به نقل ديگرى حضرت فرمود:

لا تكتبوا عنّى شيئاً غير القرآن فمن كتب عنّى شيئاً غير القرآن فليمحه؛

از من چيزى غير از قرآن را ننويسيد و هر كس از من چيزى (حديث) غير از قرآن را نوشت، آن را نابود سازد.(42)