بهشت وصال : بررسی آثار تربیتی، اجتماعی و فرهنگی نماز

[طهورا*کنیز فاطمه زهرا(س)*]

قضیه ابوحمزه ثمالی را هنگام مشاهده امام سجاد علیه السلام را پیش تر آوردیم. در مورد امام سجاد علیه السلام و احوال او در نماز، داستان های بسیاری نقل شده است که آن حضرت چون وقت نماز می شد، رنگش زرد می شد و چون بید می لرزید و زمانی که به نماز می ایستاد، گویی که ساقه درختی بود. چیزی از او حرکت نمی کرد مگر آنچه که باد از او حرکت می داد.(2)
ابو ایوب می گوید:
امام صادق و امام باقر علیهماالسلام هنگامی که به نماز می ایستادند، رنگ رخسارشان گاهی سرخ و گاهی زرد می شد، گویی که آنان با چیزی که او را می بینند صحبت می کنند.(3)
شرح حال عبادت امام موسی و امام رضا و امام حسن عسکری علیه السلام در زندان از زبان زندانبانان، حکایت از سیره عملی آن بزرگان دین در اهتمام به نماز و ادای حق بندگی دارد.

---

1- آداب الصلاة، ص 112.
2- بحارالانوار، ج 81، ص 381.
3- بحارالانوار، ج 81، ص 381.
ص:119

[طهورا*کنیز فاطمه زهرا(س)*]

فصل هفتم: نماز از نگاه اندیشمندان

1. نماز از نگاه امام خمینی رحمه الله
اگر بروید سراغ نماز، احیا کنید این سنت سیاسی اسلام را... ترس از فانتوم ها نداشته باشید، ترس از امریکا و شوروی نداشته باشید.(1)
در اسلام از نماز هیچ فریضه ای بالاتر نیست.(2)
نماز خوب فحشا و منکر را از یک امت بیرون می کند.(3)
ما با ذکر خدا و با اسم خدا پیش بردیم و نماز بالاترین ذکر خداست.(4)
نماز بخوانید، از همه فریادها بالاتر است.(5)
شیطان ها از نماز می ترسند، از مسجد می ترسند.(6)

---

1- صحیفه نور، ج 12، ص 234.
2- صحیفه نور، ج 12، صص 147 و 148.
3- صحیفه نور، ج 12، صص 147 و 148.
4- صحیفه نور، ج 12، صص 147 و 148.
5- کلمات قصار (پند و حکمت های، امام خمینی رحمه الله )، ص 51 .
6- کلمات قصار (پند و حکمت های، امام خمینی رحمه الله )، ص 51 .
ص:120
براق سیر و رفرف عروج اهل معرفت، نماز است و هرکس از اهل سیر و سلوک الی اللّه را به نمازی مختص به خود او و حظ و نصیبی است از آن حسب مقام خود.(1)

[طهورا*کنیز فاطمه زهرا(س)*]

2. نماز از دیدگاه رهبر انقلاب اسلامی حضرت آیت اللّه خامنه ای
انسان همیشه به نماز محتاج است و در عرصه های خطر محتاج تر.(2)
هیچ وسیله ای محکم تر و دائمی تر از نماز برای ارتباط میان انسان با خدا نیست. مبتدی ترین انسان ها رابطه خود را با خدا به وسیله نماز آغاز می کنند، برجسته ترین اولیای خدا نیز بهشت خلوت انس خود با محبوب را در نماز می جویند.(3)
نماز، این حقیقت مقدس و گوهر درخشان را که عطیه الهی به محمد صلی الله علیه و آله است، قدر بشناسید.(4)
نماز برترین چیزی است که می تواند همه افراد جامعه مسلمانان را به تهذیب اخلاقی و تعالی روحی و معنوی برساند.(5)
سه خصوصیت عمده در نماز هست که نقش برتر آن را در تهذیب اخلاقی و تهذیب نفس و پرورش روانی انسان ها پدید می آورد: فراخوانی به ترک گناه، احیای روح پرستش، اهدای آرامش به جان.(6)
نماز... مظهر کامل پرستش و نیایش و رازگویی و نیازجویی و عشق و ایمان به محبوب فطری

---

1- اسرار نماز، ص 6 .
2- نماز؛ گنجینه رمز و راز، مرکز تحقیقات اسلامی سپاه، ص 14.
3- نماز؛ گنجینه رمز و راز، مرکز تحقیقات اسلامی سپاه، صص 12 و 13.
4- نماز؛ گنجینه رمز و راز، مرکز تحقیقات اسلامی سپاه، صص 21 و 22.
5- نماز؛ گنجینه رمز و راز، مرکز تحقیقات اسلامی سپاه، ص 32.
6- نماز؛ گنجینه رمز و راز، مرکز تحقیقات اسلامی سپاه، صص 32 و 33.
ص:121
عالم وجود است.(1)

[طهورا*کنیز فاطمه زهرا(س)*]

حقیقت آن است که نماز با نقش عظیم تربیتی، با تأثیر شگرف در ایجاد آرامش و سکینه قلبی مؤمنان و با دمیدن روح توکل و تقوا و اخلاص در نمازگزار و نیز با ایجاد فضای تقدس و معنویت در پیرامون نمازگزار که موجب دوری او و دیگران از گناه است و با درس های معرفتی گوناگون که در الفاظ و اذکار آن نهفته است، بسی بیش از صرفاً یک وظیفه شخصی و در واقع نقش کلیدی در اداره فرد و جامعه است.(2)
به حق باید نماز را برترین اعمال دانست. نماز مایه های لازم ایثار و گذشت و توکل و تعبد را که پشتوانه حتمی واجبات پرخطر و دشواری همچون جهاد و نهی از منکر و زکات است، در روح آدمی پدید می آورد و او را شجاعانه به آن میدان ها گسیل می دارد.(3)
نماز، آدمی را از حصارهای ظلمانی می رهاند و شهوت و غضب او را به سوی حقیقت متعالی و خیر همگانی، هدایت می کند.(4)

[طهورا*کنیز فاطمه زهرا(س)*]

3. نماز از دیدگاه آیت اللّه العظمی بهجت

اگر بدانیم اصلاح امور انسان به اصلاح عبادت و در رأس آنها نماز است که به واسطه خضوع و خشوع و آن هم به اعراض از لغو، محقق می شود، کار تمام است.
نماز به منزله کعبه و تکبیره الاحرام، پشت سر انداختن همه چیز غیرِ خدا و داخل شدن در حرم الهی است و قیام به منزله صحبت دو دوست و رکوع، خم شدن عبد در مقابل آقاست و سجده، نهایت خضوع و خاک شدن و عدم شدن در مقابل اوست. وقتی که عبد در آخر نماز از پیشگاه مقدس الهی باز می گردد، اولین چیزی را که سوغات می آورد، سلامتی از ناحیه اوست.(5)

---

1- نماز؛ گنجینه رمز و راز، مرکز تحقیقات اسلامی سپاه، ص 37.
2- نماز؛ گنجینه رمز و راز، مرکز تحقیقات اسلامی سپاه، صص 43 و 44، پیام هفتم، 7/7/1376.
3- نماز؛ گنجینه رمز و راز، مرکز تحقیقات اسلامی سپاه، ص 44.
4- نماز؛ گنجینه رمز و راز، مرکز تحقیقات اسلامی سپاه، ص 50.
5- برگی از دفتر آفتاب.
ص:122

[طهورا*کنیز فاطمه زهرا(س)*]

​
4. نماز از دیدگاه دانشمندان غربی
در میان دانشمندان غربی، تعداد زیادی افراد معتقد به خدا و اهل ایمان هستند که در مورد عبادت و تأثیر آن نظرهایی داده اند و بیشتر به جنبه های تأثیر روانی نماز توجه کرده اند.
الف) الکسیس کارل در کتاب نیایش در مورد دعا و نماز می گوید:
دعا و نماز کوششی است در آدمی برای رسیدن به خدا و صحبت کردن با موجودی نادیدنی که آفریننده همه چیز و حکمت اعلی است. (1)
دعا و نماز، عملی است که آدمی را در حضور خدا قرار می دهد .(2)
وی در مورد تأثیر نیایش می گوید:
نیایش، به آدمی نیروی تحمل غم ها و مصائب را می بخشد و هنگامی که کلمات منطقی برای امیدواری نمی توان یافت، انسان را امیدوار می کند و قدرت ایستادگی در برابر حوادث بزرگ را به او می دهد.(3)
نیایش علاوه بر اینکه آرامش به وجود می آورد، به طور کامل و صحیحی در فعالیت های مغزی انسان یک نوع شگفتی و انبساط باطنی و گاه قهرمانی و دلاوری را تحریک می کند.(4)
ب) دیل کارنگی، روان شناس معروف می گوید:
چرا همه روزه، نیروهای خود را با نماز، حمد و دعا تقویت نمی کنیم و تجدید سازمان

---

1- رحیم کارگر، نماز از دیدگاه دانشمندان و متفکران، صص 11 و 12؛ به نقل از الکسیس کارل، نیایش صص 11 و 12؛ دیل کارنگی، آیین زندگی، ص 347.
2- رحیم کارگر، نماز از دیدگاه دانشمندان و متفکران، ص 11، نیایش، ص 7.
3- رحیم کارگر، نماز از دیدگاه دانشمندان و متفکران، ص 10؛ راه و رسم زندگی، ص 137.
4- رحیم کارگر، نماز از دیدگاه دانشمندان و متفکران، ص 12، نیایش، صص 11 و 12، آیین زندگی، ص 247.
ص:123
نمی دهیم؟! ... پزشکان روحی دریافته اند که دعا و نماز و داشتن یک ایمان محکم به دین، نگرانی و [تشویش] و ترس را که موجب اکثر ناخوشی های ماست، برطرف می سازد.(1)
ج) مارسل بوازا، اسلام شناس معاصر سوئیسی و یکی از مشهورترین پژوهندگان اروپایی می گوید:
نماز یادآوری مستمر یگانگی و عظمت خداوند و ابراز اشتیاق برای راه یافتن در مقام قرب الهی است. این تغییر حالت دائمی باعث آن می گردد که امور مادی زندگی، آدمی را در خود غرق نکند.(2)
د) نورمن وینست گریسی
دعا و نماز بزرگ ترین نیرویی است که برای مبارزه با دشواری های زندگی روزانه و به دست آوردن آرامش روحی شناخته شده است.(3)
ه) روژه گارودی فیلسوف و دانشمند معروف فرانسوی می گوید:
در نماز، انسان به خود باز می گردد و همه هستی را در وجود خویش احساس می کند و نماز، انسان با ایمان را به ستایش خدا وامی دارد.(4)
و) کنث.و. مورگان، دانشمند امریکایی می گوید:
عبادت روزانه در واقع فریضه ای است که بشر در قبال رحمت بیکران الهی انجام می دهد و با ادای این فریضه از خالق متعال مدد می جوید تا در میدان حیات و صحنه تنازع بقا پیروز گردد.(5)

---

1- رحیم کارگر، نماز از دیدگاه دانشمندان و متفکران، صص 15 _ 17؛ آیین زندگی، صص 241 و 242.
2- رحیم کارگر، نماز از دیدگاه دانشمندان و متفکران، ص 54؛ مارسل بوازار، اسلام و حقوق بشر، ترجمه مؤیدی، ص 94.
3- رحیم کارگر، نماز از دیدگاه دانشمندان و متفکران، ص 38؛ کلیدهای خوشبختی، ترجمه: احمد آرام، صص 386 _ 88.
4- نماز از دیدگاه دانشمندان و متفکران، ص 36، روژه گارودی، هشدار به زندگانی، ترجمه: کسمائی، ص 259.
5- نماز از دیدگاه دانشمندان و متفکران، ص 35.
ص:124
ز) ویلیام جیمز معتقد است:
اگر نیرویی برای تحمل و پیش آمدها لازم باشد، در اثر دعا و نماز به دست می آید.(1)
ح) دکتر توماس هایس اوپ می گوید:
مهم ترین مطلبی که من در طول چند سال تجربه و آزمایش به دست آورده ام، این است که بهترین وسیله برای درمان بی خوابی نماز است، با این قید که من پزشکم و این سخن را می گویم که نماز بهترین وسیله ای است که تاکنون برای توسعه اطمینان و تسکین اعصاب و آسایش و نشاط شناخته شده است که زمینه بی خوابی را برطرف می گرداند. به عبارت دقیق تر، مهم ترین وسیله ایجاد آرامش در روان و اعصاب انسان نماز است.(2)
ط) سیرل برت، روان شناس انگلیسی با تأکید بر نظر ویلیام جیمز می گوید:
ما به واسطه نماز می توانیم وارد انبار بزرگی از نشاط عقلانی شویم که در شرایط عادی یارای رسیدن به آن را نداریم.(3)

---

1- نماز از دیدگاه دانشمندان و متفکران، ص 23.
2- نماز از دیدگاه دانشمندان و متفکران، ص 24 دیل کارنگی، آیین زندگی، ص 249؛ قرآن و روان شناسی، ص 357.
3- نماز از دیدگاه دانشمندان و متفکران، ص 31؛ قرآن و روان شناسی، ص 362؛ علم النفس دینی، ص 31.
ص:125



فصل هشتم: نکته ها و ناگفته هایی درباره نماز

خیر دین
در سال هایی که مسلمانان به پیروزی هایی چشم گیر رسیده بودند، بزرگان قبیله های عرب، از جمله چند نفر از سران بنی ثقیف که در طائف سکونت داشتند، به مدینه آمدند و خدمت رسول اللّه مشرف شدند و عرض کردند: ما به چند شرط مسلمان می شویم: یکی اینکه بت «لات» در بین ما باقی بماند. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نپذیرفت. دیگر اینکه بت ها را با دست خود نشکنند. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: اشکالی ندارد، ما کسانی می فرستیم که تمامی بت ها را بشکنند. سوم اینکه ما را از نماز خواندن معاف بدار. حضرت فرمود:
«اَمَّا الصَّلاةَ فَلا خَیْرَ فی دینٍ لا صَلاة فیه؛ بدون نماز، خیری در دین نیست».(1)

[طهورا*کنیز فاطمه زهرا(س)*]

4. نماز از دیدگاه دانشمندان غربی

در میان دانشمندان غربی، تعداد زیادی افراد معتقد به خدا و اهل ایمان هستند که در مورد عبادت و تأثیر آن نظرهایی داده اند و بیشتر به جنبه های تأثیر روانی نماز توجه کرده اند.
الف) الکسیس کارل در کتاب نیایش در مورد دعا و نماز می گوید:
دعا و نماز کوششی است در آدمی برای رسیدن به خدا و صحبت کردن با موجودی نادیدنی که آفریننده همه چیز و حکمت اعلی است. (1)
دعا و نماز، عملی است که آدمی را در حضور خدا قرار می دهد .(2)
وی در مورد تأثیر نیایش می گوید:
نیایش، به آدمی نیروی تحمل غم ها و مصائب را می بخشد و هنگامی که کلمات منطقی برای امیدواری نمی توان یافت، انسان را امیدوار می کند و قدرت ایستادگی در برابر حوادث بزرگ را به او می دهد.(3)
نیایش علاوه بر اینکه آرامش به وجود می آورد، به طور کامل و صحیحی در فعالیت های مغزی انسان یک نوع شگفتی و انبساط باطنی و گاه قهرمانی و دلاوری را تحریک می کند.(4)

[طهورا*کنیز فاطمه زهرا(س)*]

ب) دیل کارنگی، روان شناس معروف می گوید:
چرا همه روزه، نیروهای خود را با نماز، حمد و دعا تقویت نمی کنیم و تجدید سازمان

---

1- رحیم کارگر، نماز از دیدگاه دانشمندان و متفکران، صص 11 و 12؛ به نقل از الکسیس کارل، نیایش صص 11 و 12؛ دیل کارنگی، آیین زندگی، ص 347.
2- رحیم کارگر، نماز از دیدگاه دانشمندان و متفکران، ص 11، نیایش، ص 7.
3- رحیم کارگر، نماز از دیدگاه دانشمندان و متفکران، ص 10؛ راه و رسم زندگی، ص 137.
4- رحیم کارگر، نماز از دیدگاه دانشمندان و متفکران، ص 12، نیایش، صص 11 و 12، آیین زندگی، ص 247.
ص:123
نمی دهیم؟! ... پزشکان روحی دریافته اند که دعا و نماز و داشتن یک ایمان محکم به دین، نگرانی و [تشویش] و ترس را که موجب اکثر ناخوشی های ماست، برطرف می سازد.(1)
ج) مارسل بوازا، اسلام شناس معاصر سوئیسی و یکی از مشهورترین پژوهندگان اروپایی می گوید:
نماز یادآوری مستمر یگانگی و عظمت خداوند و ابراز اشتیاق برای راه یافتن در مقام قرب الهی است. این تغییر حالت دائمی باعث آن می گردد که امور مادی زندگی، آدمی را در خود غرق نکند.(2)

[طهورا*کنیز فاطمه زهرا(س)*]

​
د) نورمن وینست گریسی
​
دعا و نماز بزرگ ترین نیرویی است که برای مبارزه با دشواری های زندگی روزانه و به دست آوردن آرامش روحی شناخته شده است.(3)
ه) روژه گارودی فیلسوف و دانشمند معروف فرانسوی می گوید:
در نماز، انسان به خود باز می گردد و همه هستی را در وجود خویش احساس می کند و نماز، انسان با ایمان را به ستایش خدا وامی دارد.(4)
و) کنث.و. مورگان، دانشمند امریکایی می گوید:
عبادت روزانه در واقع فریضه ای است که بشر در قبال رحمت بیکران الهی انجام می دهد و با ادای این فریضه از خالق متعال مدد می جوید تا در میدان حیات و صحنه تنازع بقا پیروز گردد.(5)

---

1- رحیم کارگر، نماز از دیدگاه دانشمندان و متفکران، صص 15 _ 17؛ آیین زندگی، صص 241 و 242.
2- رحیم کارگر، نماز از دیدگاه دانشمندان و متفکران، ص 54؛ مارسل بوازار، اسلام و حقوق بشر، ترجمه مؤیدی، ص 94.
3- رحیم کارگر، نماز از دیدگاه دانشمندان و متفکران، ص 38؛ کلیدهای خوشبختی، ترجمه: احمد آرام، صص 386 _ 88.
4- نماز از دیدگاه دانشمندان و متفکران، ص 36، روژه گارودی، هشدار به زندگانی، ترجمه: کسمائی، ص 259.
5- نماز از دیدگاه دانشمندان و متفکران، ص 35.
ص:124

[طهورا*کنیز فاطمه زهرا(س)*]

​
ز) ویلیام جیمز معتقد است:
اگر نیرویی برای تحمل و پیش آمدها لازم باشد، در اثر دعا و نماز به دست می آید.(1)
ح) دکتر توماس هایس اوپ می گوید:
مهم ترین مطلبی که من در طول چند سال تجربه و آزمایش به دست آورده ام، این است که بهترین وسیله برای درمان بی خوابی نماز است، با این قید که من پزشکم و این سخن را می گویم که نماز بهترین وسیله ای است که تاکنون برای توسعه اطمینان و تسکین اعصاب و آسایش و نشاط شناخته شده است که زمینه بی خوابی را برطرف می گرداند. به عبارت دقیق تر، مهم ترین وسیله ایجاد آرامش در روان و اعصاب انسان نماز است.(2)
ط) سیرل برت، روان شناس انگلیسی با تأکید بر نظر ویلیام جیمز می گوید:
ما به واسطه نماز می توانیم وارد انبار بزرگی از نشاط عقلانی شویم که در شرایط عادی یارای رسیدن به آن را نداریم.(3)

---

1- نماز از دیدگاه دانشمندان و متفکران، ص 23.
2- نماز از دیدگاه دانشمندان و متفکران، ص 24 دیل کارنگی، آیین زندگی، ص 249؛ قرآن و روان شناسی، ص 357.
3- نماز از دیدگاه دانشمندان و متفکران، ص 31؛ قرآن و روان شناسی، ص 362؛ علم النفس دینی، ص 31.
ص:125