انسان از تنگنای بدن تا فراخنای قرب الهی

[فاطمی*خادمه یوسف زهرا(س)*]

جایگاه انسان کامل در نظام هستی

یکی از مسایل مهم که در عرفان اسلامی کاملا مورد توجه بوده و امام خمینی«رضوان الله علیه» نیز درباره ی آن حقایق بلندی از خود به یادگار گذاشته اند است، جایگاه انسان کامل در نظام هستی است، که بعد از بیان ضرورت وجود انسان کامل در نظام هستی بحث می شود. زیرا انسان کامل به لحاظ برخورداری از جامعیت و گستردگیِ وجودی، نسخه ی جامع و کامل تمام نظام هستی است، به گونه ای که شناخت او موجب شناخت عالم و آدم خواهد شد.

ملاصدرا در این باره گفته است: انسان کامل نسخه ی مختصر از همه ی عوالم در نظام هستی است و اگر کسی بتواند او را به خوبی بشناسد، همه ی جهانِ آفرینش را شناخته است و اگر از معرفت و شناخت او بهره ای حاصل ننماید، از شناخت همه ی عوالم هستی محروم خواهد بود.(1)

[فاطمی*خادمه یوسف زهرا(س)*]

آیت الله حسن زاده«حفظه الله» می فرمایند: انسان کامل دارای مقام مشیةُ الله است، و اصلا مقام او مقام مشیةُ الله و او محل مشیة الله می باشد. و آیه ی کریمه ی «یَخْلُقُ مَا یَشَاء وَیَخْتَارُ» و دیگر آیات مشابه آن که در رابطه با مشیت آمده، همه بر او صادق است، و این مظهر مشیت و اختیار الهی، صاحب ولایت کلیه است که برخوردار از رقایق صفات حق تعالی بوده و

ص: 150

1- صدرالمتألهین، مفاتیح الغیب، ص 620.

[فاطمی*خادمه یوسف زهرا(س)*]

محل ظهور و تجلی جمیع اوصاف کمالیه ی الهی است. پس وجود انسان کامل ظرف همه ی حقایق و خزاین الهی و اعیان حقایق نوریه ی دار هستی است. لاجرم این مقام دارای ولایت تکوینی است که می تواند با اذن و مشیت الهی در کائنات تصرف کند، بلکه خود را در خارج از بدن خود ایجاد نماید و موجودات خارجی به منزله ی اعضای انسان کامل و او به مثابه جان آن هاست، لذا معجزات و کرامات و هرگونه خارق عادت انسان های کامل از این جهت است.(1)

آن گونه که در بیان فوق ملاحظه شد، انسان کامل که محل مشیة الله است، جانِ جهان بوده و کل جهان بدن او به حساب می آید، پس نقش و جایگاه انسان کامل در عالم، نقش و جایگاه روح در بدن است، لذا می تواند هر نوع تصرفی را با اذن الهی در عالم داشته باشد. در این باره بحث های فراوانی در ره آورد عرفانی - شهودی اهل معنا وجود دارد.

چون انسان کامل به منزله ی روح عالم و عالم جسد اوست، و آن طور که روح جسد را تدبیر کرده و به وسیله قوای روحانی و جسمانی که در اختیار دارد، می تواند هر گونه تصرفی در آن داشته باشد، انسان کامل نیز عالم را تدبیر کرده و می تواند در آن به واسطه ی اسمای الهی - که در وجود او به امانت گذاشته شده - در عالم تصرف کند، زیرا تمام حقایق نهفته در نهان انسان کامل، برزخی است بین جهت احدیت جمعی و حقیقت وجوب. بنابراین، حق در آینه ی دل انسان کامل که خلیفه ی اوست، تجلی کرده و عکسِ انوار تجلیات از آینه ی دل او بر عالم فایض می شود و تا

ص: 151

1- حسن زاده آملی، انسان کامل از دیدگاه نهج البلاغه، ص 220.

[فاطمی*خادمه یوسف زهرا(س)*]

انسان کامل در عالم باقی است، از تجلیات ذاتی حق و رحمت رحمانی و رحیمی حق سبحانه استمداد می کند و عالم با این استمداد و فیضانِ تجلیات محفوظ می ماند. پس هیچ معنایی از معانی از باطن به ظاهر بیرون نمی آید، مگر به حکم انسان کامل، چه این که هیچ چیزی از ظاهر به باطن نمی آید مگر به دستور او.(1)

جایگاه انسان کامل در عالم هستی که در بیان عرفا مطرح شده، حقیقتی است که در کلمات ائمه ی معصومین علیهم السلام نیز، بدان اشاره شده است. امیرمؤمنان علی علیه السلام در کلامی نورانی که بیان گر بسیاری از این حقایق است فرموده اند: «فَإِنَّا صَنَائِعُ رَبِّنَا وَ النَّاسُ بَعْدُ صَنَائِعُ لَنَا»(2) ما امامان، ساخته و پرداخته ی پروردگارمان هستیم؛ و خلق، در مرتبه ی بعد، ساخته و پرداخته ی ما هستند. بیان نورانی امام علیه السلام همان حقیقتی را درباره ی انسان کامل مطرح می کند که عرفا از آن به محل مشیة الله و امثال آن تعبیر کرده اند. ابن ابی الحدید معتزلی - شارح نهج البلاغه - در ذیل این کلام حضرت می گوید: این سخن بسیار با عظمت است و بر همه ی کلمات برتری دارد و معنای آن فوق همه ی معانی، دو مفهوم دارد، یکی این که امام می فرماید بین ما و خداوند واسطه ای وجود ندارد و ما واسطه ی بین حق و خلق هستیم و مفهوم دیگر آن مربوط به ملکوت این کلام است ؛

ص: 152

1- حسن زاده آملی، انسان کامل از دیدگاه نهج البلاغه، ص 220.
2- نهج البلاغه، نامه 28.
یعنی: «اِنَّهُم عَبیدُاللّه وَ اَنَّ الناس عَبیدُهم»(1) اهل بیت علیهم السلام بندگان خدا و مردم همه بنده ی آن ها هستند.

[فاطمی*خادمه یوسف زهرا(س)*]

ظهور خلافت الهی در انسان کامل

یکی دیگر از حقایق بسیار ظریف درباره ی جایگاه انسان کامل در نظام هستی که در عرفان به طور مبسوط بحث شده و در آثار عرفانی امام خمینی«رضوان الله علیه» نیز به طور عمیق بدان توجه شده، مقام خلافت الهی است. در میان موجودات عالم هستی، تنها انسان کامل توانسته است به منزلتی نایل آید که بتواند به مقام خلافت الهی بار یابد. این مسئله یکی از پر برکت ترین مباحث کتاب های عرفانی بوده و بزرگان معرفت در این باره معارف بسیار عمیق و مبسوطی مطرح کرده اند، از جمله سخن آیت الله حسن زاده است که می فرمایند: خلافت، مرتبه ی جامع جمیع عالم هستی است، لاجرم آدم را آینه ای الهی گردانیده، تا قابل ظهور جمیع اسماء باشد و این مرتبه برای انسان کامل بالفعل و برای سایرین بالقوه وجود دارد، او قطب است و همه گرد او دور می زنند و بر حول او حرکت دوریّه دارند... و قطب در هر عصر و زمان بیش از یک شخص نیست و آن مقام در این زمان، قائم آل محمد عجل الله تعالی فرجه الشریف مهدی موعودِ منتَظر«روحی له الفداء» می باشد.(2)

یاد آوری می شود این که در بیان اهل معرفت، خلیفه ی الهی نقش قطب را در نظام آفرینش ایفا می کند، در کلمات نورانی امیرمؤمنان علیه السلام نیز

ص: 153

1- ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، نامه 28، ج 3، ص 459.
2- حسن زاده آملی، هزار و یک نکته، نکته 26.
جلوه گر است، آن جا که فرمودند: ِ«وَ إِنَّمَا أَنَا قُطْبُ الرَّحَی تَدُورُ عَلَیَّ وَ أَنَا بِمَکَانِی فَإِذَا فَارَقْتُهُ اسْتَحَارَ مَدَارُهَا وَ اضْطَرَبَ ثِفَالُهَا» (1) بدون تردید، من قطب آسیایی هستم که به محور من دور می زند و در جایگاهی قرار دارم که اگر از آن فاصله بگیرم مدار آن دچار لرزش گردیده و سنگ زیرین آن گرفتار اضطراب می شود.

[فاطمی*خادمه یوسف زهرا(س)*]

معیّت و احاطه ی علمی انسان کامل

موضوع دیگری که درباره ی جایگاه و نقش انسان کامل در نظام هستی قابل بررسی است و در ره آورد فکری امام خمینی نیز توجه عمیقی به آن شده این است که انسان کامل به دلیل برخورداری از خلافت و ولایت الهی، با عالم و آدم، معیّت دارد، زیرا احاطه ی قیّومی به حقایق عالَم، از خواص و آثار ولایت است. پس جهان هستی با معیّت قیّومیِ انسان کامل قائم و دائم است، زیرا انسان کامل مظهر معیّت قیّومیِ حق سبحانه است، بدین بیان که یکی از خواصِ وحدت ذاتی، معیّت قیّومی با کثرات است و از باب حضور همه چیز در نزد او و احاطه ی قیّومی وی بر همه ی اشیاء، هیچ چیزی از دیدگاه او پنهان نیست. نه تنها علم او به هستی تعلق می گیرد، بلکه تمام مراتب و مشاهد وجودی، درجات علم اویند. به همین دلیل، کلیه ی اشیاء مراتب سمع و بصر و اراده و قدرت او هستند.(2)

انسان کامل نیز از این که مظهر همه ی اسماء و صفات حق سبحانه است،

ص: 154

1- نهج البلاغه، خطبه 119، نسخه معجم مفهرس،تحقیق محمد دشتی.
2- جوادی آملی، مقدمه ی تمهید القواعد ابن ترکه، ص 69.
می تواند مظهر معیت قیّومی خدای متعال با همه چیز و همه کس باشد. از این رو، امام خمینی«رضوان الله علیه» در این باره می گویند: این که امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: «کُنْتُ مَعَ اَلانْبِیَاءِ بَاطِنَاً وَ مَعَ رَسُول الله ظَاهِراً» از آن جهت است که حضرت مولا علی علیه السلام صاحب ولایت مطلقه ی کلیه است و ولایت، باطن خلافت و ولایت مطلقه ی کلیه، باطن خلافت مطلقه ی کلیه است. از این رو، حضرت به لحاظ برخورداری از مقام ولایت کلیه، در باطن با همه ی افراد همراه بوده و شاهد اعمال همگان است، بلکه با همه چیز معیت دارد و معیت قیّومی او جلوه ای از معیت قیومی حق سبحانه می باشد. اما این که روایت معیّت را به انبیاء اختصاص داده، به این دلیل است که ولایت در انبیاء بیش تر است.(1)

[فاطمی*خادمه یوسف زهرا(س)*]

هماهنگی انسان کامل و قرآن کریم به گونه ای است که می توان قرآن را صورت مکتوب، انسان کامل و وجود کتبی او دانست.

امام خمینی«رضوان الله تعالی علیه» می فرمایند: هر چیزی که تجلی حق در آینه ی ذات او تمام تر باشد، دلالتش بر عالم غیب بیش تر خواهد بود. بنابر این، از آن جا که عالم ِ عقولِ مجرده و نفوس اسفهبد یه از ظلمت ماده منّزه و از کدورت هیولا مقدس و از غبار تعیّنِ ماهیت خالص است از این رو کلمات تامّات الهیه هستند، ولی چون هریک از آن ها آینه ی یک صفت یا یک اسم الهی است، کلمه ی ناقص است، چنان که فرمود: بعضی از فرشتگان و روحانیون همواره در رکوعند و به سجده نمی روند و برخی از آنان همیشه در سجده اند و به رکوع نمی روند، ولی انسان کامل از آن جا

ص: 155

1- مصباح الهدایة الی الخلافة و الولایة، ص 196.
که کون جامع و آینه ی تمام نمای همه ی اسماء و صفات الهیه است، از این رو تمام ترین کلمات الهیه است، بلکه او همان کتاب الهی است که همه ی کتاب های الهی در آن است.(1)

هم چنین در جای دیگر می فرمایند: انسان کامل مَثَل اعلای الهی و آیت کبرای او و نبأ عظیم است و اوست که بر صورت حق آفریده شده و کلید معرفت خداوند است. هر کس او را بشناسد، در حقیقت خدای سبحان را شناخته است، زیرا انسان کامل با هر یک از اوصاف و جلوه های وجودی خود آیتی از آیات الهی است.(2)

[فاطمی*خادمه یوسف زهرا(س)*]

یکی از مقامات انسان کامل آن است که او مظهر ولایت الهی است. امیر مؤ منان علیه السلام در مقام و منزلت اهل بیت علیهم السلام فرموده است: «وَ لَهُمْ خَصَائِصُ حَقِّ الْوِلَایَةِ»(3) از خصایص اهل بیت آن است که از حق ولایت الهی برخوردارند. و حکیم سبزواری درباره ی آن گفته است: «ولیّ» از اسماء خدا است و همیشه مظهر می خواهد، پس انقطاع ولایت جایز نیست و اولیای خدا همیشه در عالم هستند.(4)

برای تبیین این ویژگی اشاره به دو مطلب لازم است:

[فاطمی*خادمه یوسف زهرا(س)*]

الف) ولیّ از اسمای الهی است

ص: 156

1- شرح دعای سحر، امام خمینی، ص 137.
2- همان، ص 125.
3- نهج البلاغه، خطبه ی 2، نسخه ی المعجم المفهرس، تحقیق محمد دشتی.
4- ملا هادی سبزواری، شرح مثنوی، ص 182.
چنان که در قرآن مجید فرمود: «وَ یَنْشُرُ رَحْمَتَهُ وَ هُوَ الْوَلِیُّ الْحَمیدُ»(1) اوست خدایی که رحمتش را می گستراند و تنها او وَلیِّ ستودنی است. همان طور که اسمای الهی باقی و دائم اند و مظهر می طلبند، اسم شریف «ولیّ» نیز مظهر می طلبد. مظهر اتمّ و اکمل این اسم شریف انسان کامل است که صاحب ولایت کلی است و به لحاظ این که «ولیّ» اسم خداوند است - و نبیّ و رسول از اسماء الله نیستند - ولایت انقطاع ناپذیر است، اما رسالت و نبوت منقطع می شود. به عبارت دیگر، به لحاظ این که ولیّ اسم واجب بالذات است، مظهر اسم ولیّ نیز واجب است. از این رو، هیچ گاه جامعه انسانی از وجود انسان کامل خالی نیست، خواه آن انسان کامل رسول باشد، خواه نبی یا وصی و یا ولیّ که رسالت، نبوت و تشریعی ندارند و چون وجود انسان کامل واجب است، ائمه ی معصومین علیهم السلام فرمودند: «لولا الحجة لَسَاخَتِ الْأَرْضُ بِأَهْلِهَا».(2) اگر حجّت الهی در عالم موجود نباشد زمین بر اهلش ویران می شود.

[فاطمی*خادمه یوسف زهرا(س)*]

ب) تجلی ولایت در نبوت و امامت

یکی دیگر از مباحث علمی و اعتقادی ولایت از دیدگاه اهل معرفت آن است که ولایت از صفات الهی و از شئون ذاتی خداوند است که نه تنها اقتضای ظهور دارد، بلکه از صفاتی است که عمومیت داشته و همه ی امور هستی را از همه ی جهات تحت پوشش قرار داده است و تمام عالمِ امکان را در بر می گیرد. بدیهی است تنها عین ثابته ای که چنین گستردگی

ص: 157

1- سوره ی شوری، آیه ی 28.
2- حسن زاده آملی، ممدالهمم فی شرح فصوص الحکم، ص 340.
را دارا است عین ثابت محمدی است. ولایت، باطن حقیقت محمدی است و از آن جایی که حقیقت محمدی صورت و ظاهر ولایت و الهیت است و ظاهر و باطن از نظر وجود، عین هم هستند و در تحلیل عقلی از یکدیگر تمایز پیدا می کنند، پس حقیقت محمدی عبارت است از ولایت مطلقه الهی که با اوصاف و کمالات نبوت همراهِ با شریعتِ جامع، ظهور کرده است. بنابراین، ولایت در ابتدا در پوشش نبوت مستور می شود و سپس همین ولایتِ مطلقه ی الهی محمدی با وصف ولایت و سرپرستی ظاهر شده و خلیفة الله و خلیفه ی رسول الله می شود. سپس بر اساس «کُلَّ یَوْمٍ هُوَ فی شَأْنٍ»(1) در مظاهر متعدد با اوصاف خاصی پدیدار می گردد. از این رو، حجج و خلفای الهی هرکدام در زمان خاصی ظهور می کنند، به گونه ای که همه ی آن ها شأن یک نور و یک حقیقت اند و تفاوت آن ها فقط در ظهور اوصافی است که همان اوصاف ولایت مطلقه ی الهی هستند، حتی عین ثابت شان در علم الهی یکی بیش نیست. پس عین ثابت محمدی همان اعیان ثابته اوصیا و خلفای آن حضرت است، وقتی ولایت و عین ثابت یکی باشند، تفاوت آن ها تنها در ظهور اوصاف ذاتی است. با این بیان، حقیقت این حدیث نورانی که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمودند: «أَوَّلُنَا مُحَمَّدٌ وَ أَوْسَطُنَا مُحَمَّدٌ وَ آخِرُنَا مُحَمَّدٌ کُلّنَا مُحَمَّدٌ»(2) آشکار خواهد شد. مراد حضرت از این سخن تنها بیان وحدت اسمی نیست، خصوصا با توجه به این که فرمود: همه ی ما محمد هستیم.

ص: 158

1- سوره ی الرحمن، آیه ی 29.
2- محمد رضا قمشه ای، رسالة الولایة، ص 5.