حدیث تندرستی (بررسی آداب خوردن و آشامیدن در روایات معصومین (علیهم السلام)

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

3. قناعت به غذای خود

امام علی (علیه السلام) فرمود:
ما وضع احد یده فی طعام احد لا ذل له.(173)
هیچ کس دستش را در غذای دیگری وارد نکرد، مگر آنکه خود را ذلیل او ساخت.

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

4. مراعات انصاف

علی بن جعفر به نقل از برادرش امام کاظم (علیه السلام) نقل می کند:
سالته عن القرآن بین التین و التمر و سائر الفواکه؟ قال: نهی رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) عن القران فان کنت وحدک فکل کیف احببت و آن کنت مع قوم مسلمین فلا تقرن.(174)
از امام کاظم (علیه السلام) در مورد دوتایی (یا چندتایی) خوردن انجیر و خرما و بقیه میوه ها پرسیدم؟ آن حضرت فرمود: رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) دوتایی یا چندتایی خوردن را در میوه ها نهی فرمود. پس اگر تنها بودی، هر گونه خواستی بخور و اگر با گروهی از مسلمانان مشغول خوردن شدی، دوتایی یا چند تایی نخور.(175)
همان گونه که گذشت، رعایت انصاف، از آداب خوردن به همراه دیگران است، اما مراعات آن به هنگام خوردن با انسان نابینا از اهمیت بیشتری برخوردار است. زیرا در واقع غذای انسان نابینا، امانتی است که در اختیار همراهش قرار داده شده است. از این رو، رعایت انصاف در برابر او امری ضروری و عدم رعایت آن، خیانت در امانت بشمار می رود.
در حدیث شریفی از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) آمده است:
الا کل مع الضریر امانه.(176)
خوردن با انسان نابینا امانتداری است (پس در امانت خیانت نکرده، انصاف را رعایت کن).

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

5. غذا خوردن به میل خانواده

اگر چه دوست داشتن غذا و لذت بردن از خوردن آن امری مباح و مطلوب است، اما دوست داشتن همسر و فرزندان و گرم بودن کانون خانواده ایجاب می کند که پدر هنگام صرف غذا، تنها به فکر لذت بردن خویش نباشد؛ و خانواده و جلب رضایت آنها و نیز خوشرو و خوش اخلاق بودن با آنها برای او بیشتر از غذا اهمیت داشته باشد، بنابراین یک پدر خوب و میل خواست خانواده نیز اهمیت می دهد و از طریق اجازه می دهد تا خانواده او نیز از خوردن لذت ببرند. در مقابل، رفتار قهرآمیز و خشن و تندخویی با همسر و فرزند، به ویژه هنگام صرف غذا و توجه نکردن به خواست آنان تا اندازه متعارف و معقول، باعث می شود که اعضای خانواده بدان جهت که پدر غذا را دوست داشته و میل می کند، غذا بخورند. و حال آنکه این گونه رفتار از نظر دین مبین اسلام مردود بوده، به هیچ وجه پذیرفتنی نیست؛ انسان باایمان کسی است که پیش از آنکه به دنبال لذت بردن از غذا باشد، در پی تامین کسی است که پیش از آنکه به دنبال لذت بردن از غذا باشد، در پی تامین لذت خانواده برایش ملاک نیست. او به دنبال تامین لذت خود است و اعضای خانواده اش نیز ناچارند مطابق میل و رغبت او عمل کرده و غذا بخورند.
پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرماید:
المومن یاکل بشهوه اهله والمنافق یاکل اهله بشهوته.(177)
انسان باایمان با میل خانواده اش می خورد و منافق، خانواده اش با میل او می خورند.

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

6. شکر گذاری با صدای بلند

امام علی (علیه السلام) در یکی دیگر از سفارش های خود به کمیل فرمود:
من وصیته لکمیل بن زیاد: یا کمیل، اذا استوفیت طعامک فاحمدالله علی ما رزقک و ارفع بذالک صوتک یحمده سواک فیعظیم بذالک اجرک.(178)
ای کمیل هنگامی که غذایت را خوردی، خدا را بخاطر آنچه به تو روزی داده شکر کن، و در هنگام شکر گزاری صدایت را بلند نما تا دیگران نیز (با شنیدن صدای تو) خدا را حمد و سپاس گویند. و برای این کار، پاداشت بیشتر خواهد شد.
البته برشمردن شش عمل به عنوان آداب خوردن به صورت جمعی، بدان معنا نیست که آداب دیگری برای آن وجود ندارد؛ بلکه بیشتر آدابی که در فصل سوم گذشت مانند آدابی چون از مقابل خود خوردن و طولانی نشستن در کنار سفره از آداب خوردن به همراه دیگران نیز به شمار می آید؛ بنابراین، این آداب با آنچه در فصل سوم گذشت ضمیمه شده و رعایت همه آنها به هنگام خوردن به صورت جمعی، پسندیده و مطلوب خواهد بود.(179)

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

فصل نهم

دانستنیهای گوناگون

در انتهای بخش اول، مناسب است به ذکر احادیثی که به نکته های مهم و آموزنده ای اشاره دارد، بپردازیم و از آنجا که آموزه های این احادیث را نمی توان در یکی از فصلهای موضوعی گذشته گنجاند، آنها را جداگانه با عنوان دانستنیهای گوناگون از نظر شما خواننده محترم بگذرانیم.
امام علی (علیه السلام) فرمود:
الطعام یوکل علی ثلاثه اضرب، مع الاخوان بالسرور ومع الفقراء بالایثار و مع ابناء الدنیا بالمروه؛(180)
غذا در سه حالت خورده می شود؛ با برادران دینی به خوشحالی و شادی همراه فقیران با از خودگذشتگی و ایثار، و با دنیاطلبان و شکم پرستان و جوانمردی و گذشت.
نیز از ایشان است که:
لا تطلب الحیاه لتاکل، بل اطلب الاکل لتحیا؛(181)
زندگی را برای خوردن مخواه، بلکه خوردن را برای زیستن بخواه.
به جا آوردن نماز اول وقت، یکی از سفارشهای مهم معصومان (علیه السلام) بود و از مستحبات بسیار موکد و بافضیلت است. اما رعایت حرمت غذایی که آماده و بر سر سفره گذاشته شده نیز در نگاه حدیث اهل بیت بسیار مهم است؛ از این رو، آنان به پیروان خود سفارش می کنند که اگر در ابتدای وقت نماز، سفره غذا گسترده و غذا در آن گذاشته شده و آماده تناول بود، رعایت حرمت غذا پسندیده تر و به تاخیر انداختن نماز بهتر است.
سماعه بن مهران گوید:
سالک اباعبدالله (علیه السلام) عن الصلاه تحضرو قد الطعام؟ قال (علیه السلام): آن کان فی اول الوقت یبدا بالطعام و آن کان مضی شی ء من الوقت خاف تاخیر فلیبدا بالصلاه؛(182)
از امام صادق (علیه السلام) درباره هم زمانی وقت نماز و آماده خوردن شدن غذا سوال کردم؟ فرمود: اگر در آغاز وقت نماز است (و هنوز تا فوت شدن نماز وقت زیادی باقی است) غذا را مقدم کن؛ و اگر از وقت نماز گذشته و ترس از به تاخیر افتادن (غذا شدن نماز) وجود دارد، نماز را به غذا مقدم کن.
پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
ما من مائده وضعت و حضر علیها من اسمه احمد او محمد الا قدس ذلک المنزل فی کل یوم مرتین؛(183)
هیچ سفره ای نیست که گسترده شود و در کنار آن کسی که نامش احمد یا محمد است حاضر باشد، مگر آنکه آن خانه در هر روز دوبار تقدیس می شود.
یکی از توصیه های معصومان (علیه السلام) در خصوص انتخاب غذا آن است که در صورت امکان، از خوردن یک نوع در وعده های متوالی و پشت سر هم خودداری شود تا حد توان، نوع غذا را در نوبت های مختلف تغییر داده شود. بدیهی که تغییر نوع غذا، باعث اشتها و اشتیاق بیشتر به خوردن غذا، تقویت جسم، و نیز پیدایش انگیزه برای شکرگزاری بیشتر و تامین مواد غذایی مورد نیاز بدن، از قبیل انواع پروتئینها، ویتامینها، چربیها و قند خون می شود.
ادریس بن عبدالله می گوید:
کنت عبد الی عبدالله (علیه السلام)، فذکر اللحم، فقال: کل یوما بلحم و یوما بلبن و یوما بشی ء آخر؛(184)
در نزد امام صادق (علیه السلام) بودم که صحبت از گوشت به میان آمد، آن حضرت فرمود: یک روز گوشت بخور، روز دیگر شیر و روز بعد نیز غذای دیگر.
البته باید توجه داشت که تنوع غذایی چه مطلوب است، ولی توجه بیش از اندازه به آن و همچنین استفاده از غذاهای رنگارنگ در یک وعده غذایی، باعث پرخوری شده و عوارض ناخوشایندی همچون چاقی به دنبال خواهد داشت.
امام علی (علیه السلام) فرمود:
الالوان یعظمت البطن و یخدرن الالیتین؛(185)
غذاهای رنگارنگ شم را بزرگ و سرین را سست می کند.
یکی از راه های شکر گزاری از خداوند روزی بخش آن است که نعمتهای الهی را در حد معمول استفاده کرده و دیگران را نیز از آن بهرمند ساخت؛ چرا که خداوند نعمتهایش را به همین منظور به بندگانش بخشیده و از آنان انتظار دارد حق آن را ادا کنند. بنابراین، خسیس بودن در مصرف نعمتهای پروردگار و یا داشتن امکانات زندگی، اما همچنین مستمندان زیستن و همانند آنان خوردن، ذات مقدس پروردگار را ناخشنود ساخته و در نتیجه، نعمتهای آن انسان خسیس را در معرض زوال قرار می دهد.
پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
ان الله تعالی یحب آن یری اثر نعمته علی عبده فی ماکله و مشربه؛(186)
خداوند متعال دوست دارد که آثار نعمت های خود را که به بنده اش بخشیده، در خوراک و پوشاک او ببیند.
البته باید توجه داشت که زندگی کردن متناسب با نعمتهای الهی را نباید با اسراف و زاده روی اشتباه نمود؛ زیرا اسراف در هر زمینه و به هر میزان که باشد، مطرود و ناپسند بوده و به هیچ وجه پذیرفتنی نیست.
امام صادق (علیه السلام) فرمود:
دخل رسول الله علی عائشه فرای کسره کاد آن یطاها فاخذها فاکلها ثم قال: یا حمیراء اکرمی جوار نعم الله عزوجل علیک فانها لم تنفر من قوم فکادت تعود الیهم؛(187)
پیامبر خدا نزد عائشه و در آنجا تکه نانی را روی زمین دید که نزدیک بود عایشه آن را پایمال کند. حضرت آن را برداشت و خورد و به عائشه فرمود: ای! حمیرا نعمتهایی را که خداوند عزوجل به تو بخشیده گرامی بدار؛ زیرا هیچ نعمتی از نعمتهای خداوند از ملتی گرفته نمی شود مگر آنکه به واسطه قدردانی و شکرگزاری آن ملت دوباره به سوی آنها باز گردانده خواهد شد.(188)

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

بخش دوم



فصل اول


آداب آشامیدن

آشامیدن نیز همچون، خوردن آدابی دارد که برخی از آنها با آداب خوردن مشترک و برخی دیگر ویژه نوشیدن است. آن آداب عبارت است از:


1. با میل نوشیدن

امام صادق (علیه السلام) فرمود:
لایشرب احدکم الماء حتی یشتهیه فاذا اشتهاه فلیقل منه؛(189)
هیچ یک از شما آب ننوشد، مگر به آن میل و اشتها داشته باشد و زمانی که به آن میل داشت، به مقدار کم آن بسنده کند.

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

2. با دست راست نوشیدن

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) درباره با دست راست نوشیدن می فرماید:
لیاکل احدکم بیمینه و لیشرب بیمینه و لیاخذ بیمینه، ولیعط بیمینه فان الشیطان یاکل بشماله و یشرب بشماله و یعطی بشماله و یاخذ بشماله؛(190)
هر یک از شما باید با دست راستش بخورد، با دست راستش بیاشامد و با دست راستش بگیرد و با دست راستش عطا کند؛ زیرا شیطان با دست چپش می خورد و با دست چپ می آشامد، و با دست چپش می دهد و با دست چپ می گیرد.
همچنین از آن حضرت است که: من شرب بشماله شرب معه الشیطان؛(191)
هرکس با دست چپ بنوشد، شیطان با او می آشامید.

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

3. بسم الله گفتن

امام صادق (علیه السلام) فرمود:
ان الرجل منکم لیشرب الشربه من الماء فیوجب الله له بها الجنه، ثم قال: انه لیاخذ الاناء فیضعه علی فیه فیسمی؛(192)
کسی از شما آب می نوشد و خداوند به خاطر آن آشامیدن، بهشت را بر او واجب می کند. سپس (در بیان علت واجب شدن بهشت بر او) فرمود: زیرا او ظرف آب را می گیرد و نزدیک دهانش می برد بسم الله می گوید (و سپس می نوشد).

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

4. مکیدن آب

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
مصوا الماء مصا فانه اهنا و امرا و ابرا؛(193)
آب را مک بزنید؛ زیرا این گونه نوشیدن، گواراتر و لذت بخش تر و از اصابت هر خطری(194) دورتر است.
امام حسین (علیه السلام) نیز می فرماید:
قال لی رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): اشرب الماء مصا یمرءک اکلک؛(195)
پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) به من فرمود: آب را با مکیدن بنوش تا غذایت را هضم کند.

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

5. در سه مرحله نوشیدن

تغییر ناگهانی دمای بدن و نیز خطراتی همچون جهیدن آب در نای و حنجره، از جمله عوارض ناشی از یک جا سرکشیدن آب است. می توان این عوارض را با مکیدن آن و با طمانینه و در سه مرحله نوشیدن آن، بر طرف نمود. البته با رعایت این نکات مهم؛ افزون بر در امان ماندن از این خطرات، از نوشیدن مایعات نیز لذت بیشتری خواهیم برد.
پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
اذا شرب احدکم الماء و تنفس ثلاث کان آمنا؛(196)
هرگاه یکی از شما آب بنوشد و سه بار نفس بکشد در امان خواند ماند.