تاریخ فلسفه

[ملکوت* گامی تارهایی *]

کلام شیعه امامیّه

طرز تفکر شیعه از ابتدا، استدلالی و تعقلی بوده است، آن هم نه به صورت جدلی بلکه برهانی. و لذا اکثریت قریب به اتفاق فلاسفه اسلامی، شیعه بوده اند. حیات فلسفی اسلامی را فقط شیعه به پیروی از پیشوایان خود، حفظ کرده است.(224)
از امیرالمؤمنین و بقیه ائمه علیهم السلام که بگذریم، اولین فردی که در شیعه در مورد عقاید، کتاب تألیف کرده است، «علی بن اسماعیل بن میثم تمار» است که معاصر عمرو بن عبید و ابوالهذیل علاف از متکلمان معروف نیمه اول قرن دوم است. هشام بن حکم، هشام بن سالم، حمران بن اعین، مؤمن الطاق و... از اصحاب امام صادق علیه السلام و فضل بن شاذان از اصحاب امام رضا و امام جواد و امام هادی علیهم السلام ، خاندان نوبخت از فضل بن ابی سهل بن ابی نوبخت که در زمان هارون در کتابخانه معروف «بیت الحکمه» بود و از مترجمین معروف فارسی به عربی به شمار می رود، تا اسحاق بن ابی سهل بن نوبخت و پسرش اسماعیل بن اسحاق بن ابی سهل بن نوبخت و پسر دیگرش علی بن اسحاق و نواده اش ابوسهل اسماعیل بن علی بن اسحاق ابن ابی سهل بن نوبخت که او را شیخ المتکلمین در شیعه لقب داده اند و حسن بن موسی نوبختی خواهرزاده اسماعیل بن علی و عده ای دیگر از این خاندان، همه از متکلمان شیعه اند.

[ملکوت* گامی تارهایی *]

«ابن قبه رازی» در قرن سوم و ابو علی مسکویه حکیم و طبیب معروف اسلامی، صاحب کتاب «طهارة الاعراق» نیز از متکلمان شیعه در اوایل قرن پنجم است.
خواجه نصیر الدین طوسی، فیلسوف و ریاضیدان معروف، صاحب کتاب «تجریدالاعتقاد» و علامه حلّی، شارح آن، از متکلمان معروف قرن هفتم می باشند. فلاسفه شیعی، متأخر از خواجه طوسی مسایل لازم کلامی را در فلسفه مطرح کردند و با روش فلسفی به آنها پرداختند و آنان از فلاسفه شیعه به شمار می آیند(225) که بعداً نام برخی از آنان را ذکر خواهیم کرد.

[ملکوت* گامی تارهایی *]

مشخصات کلام شیعه

اصولی که در مجموع، مشخص کننده دید خاص شیعه است و آن را از مذاهب دیگر کلامی، متمایز می سازد، عبارتند از:
1 - توحید صفاتی؛ به این معنا که صفات باری تعالی عین ذات اوست.
2 - توحید افعالی؛ به این معنا که در عین اینکه نظام علل و معلولات اصالت دارد، فاعلیت حقیقی از آن خداوند است و همه چیز قائم به ذات اوست. و فاعلیّت خداوند و ماسوا در طول یکدیگرند و نه در عرض یکدیگر.
براساس همین توحید افعالی، انسان در عین اینکه مختار است و فاعل کارهای خویش است، خود و تمام شؤوناتش قائم به ذات باری تعالی است و فاعلیت او در طول فاعلیت خداوند است.
3 - فعل خدا دارای هدف است؛ یعنی خدا گرچه برای خود هدفی ندارد که بخواهد به آن برسد؛ زیرا او کمال مطلق و مستغنی از هر چیز است، ولی برای افعالش، هدف دارد، هدفی که عاید خود مخلوق می گردد.
4 - خدا عادل است؛ یعنی خدا فیض و رحمت تکوینی و تشریعی و پاداش و کیفر را براساس استحقاقهای ذاتی و یا اکتسابی، اعطا می کند.

[ملکوت* گامی تارهایی *]

5 - «بدا» در فعل خدا جایز است؛ یعنی ممکن است خداوند مطلبی را از روی علم در شرایطی بر زبان پیامبر یا امام و ولیّ، اظهار و در شرایطی دیگر محو می کند.(226) در واقع «بدا» می گوید که برخی از دستورات یا برنامه ها مربوط به تاریخ معیّنی بوده و پس از انقضای اجل آنها، پایان آنها با ظهور دستور یا برنامه دیگر، اعلام گشته است.
6 - رؤیت خداوند با چشم، نه در دنیا و نه در آخرت، ممکن نیست ولی با چشم دل می توان او را یافت.
7 - مغفرت الهی و شفاعت شافعان، مجاری رحمت الهی است و دارای نظام و قانون مربوط به خود است و ایمان(227) و اذن پروردگار(228) و مورد رضایت خدا بودن(229)، از شرایط اساسی و لازم آن است.
8 - امامت و خلافت پیامبر، انتصابی از ناحیه خدا و پیامبر است و امام مانند پیامبر دارای عصمت می باشد، و از هرگونه گناه کبیره و صغیره ای درطول عمر مصون است. و در امامت نایب معصوم هم، عدالت و فقاهت و... شرط است.
9 - مرتکب کبیره کافر نیست، بلکه مؤمن فاسق است.
10 - عقل در درک حقایق و حسن و قبح برخی از افعال، استقلال داردو پیامبری است باطنی و درونی همچنانکه پیامبر عقل ظاهری و بیرونی است.

[ملکوت* گامی تارهایی *]

درک حسن و قبح، بدیهی و یقینی است؛ یعنی عقل مستقلاً با تحلیل فعل فاعل مختار، سازگاری یا عدم سازگاری آن را با طبیعت ملکوتی و روحانی انسان و خواسته های فطری و طبیعی او به دست می آورد و مصالح و مفاسد(230)، کمال و نقص(231) و قصد فاعل(232) را نیز مورد توجه قرار می دهد و مفهوم حسن و قبح را انتزاع می کند. البته عقل بشر فی الجمله این توان را دارد، نه بالجمله؛ زیرا بر همه مصالح و مفاسد و کمال و نقص مربوط به انسان احاطه کامل ندارد و از این رو است که به وحی و راهنمایی انبیا نیازمند است.

[ملکوت* گامی تارهایی *]

بر اساس حسن و قبح عقلی، عقل به لزوم معرفت خدا از طریق حسن شکر منعم (زیرا که شکر منعم بدون شناخت او امکان ندارد) و لزوم دفع ضرر محتمل (به این صورت که لااقل محتمل است خدایی باشد و امر و نهیی داشته باشد و بر موافقت و مخالفت بااوامر و نواهی خود و پاداش و کیفر مترتب نماید، بنابراین، تحقیق برای تحصیل شناخت، امری ضروری است) پی می برد و خدا را به عدل و حکمت توصیف می کند و آفرینش را هدفدار می شناسد و فراهم ساختن زمینه نیل به آن هدف را ضروری می داند؛ مثلاً بعثت انبیا را لازم می داند.
و نیز می فهمد که خدا قدرت اعجاز را به مدعی کاذب پیامبری نمی دهد تا شناخت پیامبران صادق ممکن باشد(233) و همچنین عقل می یابد که خدا کسی را به ضلالت نمی کشاند و غیر مکلفان مثل کودکان و دیوانگان را به خاطر اعمال ناشایست آنان، معذب نمی سازد و تکلیف به مالایطاق نمی کند و بدون بیان و اتمام حجت از مکلفان انتظار عمل ندارد و آنها راکیفر نمی دهد.
و نیز بر اساس حسن و قبح عقلی، قوانین ثابت و لا یتغیر اخلاقی در مورد افعال انسان اثبات می شود و به جاودانه بودن احکام کلی دین، پی برده می شود و بطلان این حرف که احکام در شرایط خاصی صادر شده و در شرایط دیگر کارایی ندارد، آشکار می گردد.
همچنین حسن و قبح عقلی، پایه استنباط بسیاری از احکام تازه و جدید الهی است که براساس اجتهاد به دست می آید.

[ملکوت* گامی تارهایی *]

تفقه عقلی و زدودن تردید و انکار

این بود اشاره ای به آرای گوناگون کلامی. لازم به توجه است که در برابر متکلمانی که صرفاً به شیوه و آرای خود تکیه می کردند و نسبت به اندیشه هایی که به نام «فلسفه» مطرح می شد، شک و تردید و حتی انکار روا می داشتند؛ بسیاری از اندیشمندان مسلمان با تکیه بر تفقه عقلی و برهان، اندیشه های فلسفی، اعتقادی را تبیین می کردند و با ردّ شبهات و یا تجدید نظر در مفاهیم فلسفی ارائه شده، تلاش می کردند که زمینه های شک و تردید و انکار را از بین ببرند.
کوشش عقلی آنان باعث شد که بد بینی نسبت به فلسفه از بین برود و حتی از ترجمه آثار فلسفی به عربی، استقبال شود و فلسفه و کلام با هم آشتی کنند و مسایل آن دو، به تعبیر «ابن خلدون»(238)، به نحوی مخلوط شوند که هیچ یک از آن دو قابل تمیز از دیگری نباشند.

[ملکوت* گامی تارهایی *]

ترجمه آثار فلسفی به عربی

مسلمانان در نمیه دوّم قرن اوّل، ترجمه آثار فلسفی را از سریانی، قبطی، یونانی، پارسی، به عربی آغاز کردند و در قرن سوّم در زمان خلافتهای منصور، هارون و مأمون به اوج خود رسید و حتی مأمون از پادشاه روم خواست تا آثار افلاطون، ارسطو، بقراط، جالینوس و... را به طور کامل برایش فرستادند. او هم دستور داد تا آنها را ترجمه کنند.(239)
«ویل دورانت» می نویسد:«مأمون در سال 214 هجری (830 م) در بغداد یک مجمع علمی و یک رصدخانه فلکی نیز تأسیس کرد و یک کتابخانه عمومی به وجود آورد که در ایجاد آن، دویست هزار دینار(240) خرج کرد. و برای مترجمان، از بیت المال، مقرری معین کرد».
وی سپس اضافه می کند، تا سال 234 ه (850م) بیشتر کتابهای یونانی قدیم در علوم مختلف به عربی ترجمه شد.(241)

[ملکوت* گامی تارهایی *]

و نیز گفته شده که اکثر منابع مهم فلسفی از سریانی، یونانی، پهلوی و سانسکریت(242)، به عربی ترجمه گردید.(243)
می توان مترجمان مباحث فلسفی آن روز را به دو دسته تقسیم کرد:
دسته اوّل: آنانکه از سریانی و یونانی به عربی ترجمه می کردند؛ مانند: حُنین بن اسحاق و فرزند او اسحاق بن حنین، جبیش بن حسن، خاندان ماسویه، بختیشوع، یحیی بن البطریق، عبدالمسیح بن ناعمة الحمصی، ابویوسف یعقوب ابن اسحاق کندی، ابو بشر بن یونس القنایی، یحیی بن عدی و قسط ابن لوقا.
دسته دوّم: آنانکه از پهلوی یا سانسکریت به عربی ترجمه می کردند که اینها اغلب ایرانی بودند؛ مانند: ابن مقفع، آل نوبخت، عمر بن فرخان طبری، محمد بن موسی خوارزمی(244)، خالد مرورودی، وحبش مروزی، احمد فرغانی(245) ابو معشر بلخی(246) ابوالحسن علی بن زیاد تمیمی، محمد بن ابراهیم فزاری، ثابت بن قرة و پسرش ابوسعید و سنان بن ثابت.(247)

[ملکوت* گامی تارهایی *]

کندی و نقش اساسی وی

با ترجمه آثار علمی و فلسفی و ورود افکار مختلف به محیط اسلامی و پژوهشهای محققانه مسلمانان، چهره های درخشانی در فلسفه و علوم مختلف ظاهر شدند. و از همان زمان، تألیفات فلسفی و علمی نیز آغاز گردید. اولین فردی که به عنوان فیلسوف مباحثی از فلسفه (و برخی علوم دیگر) را به رشته تحریر درآورد ابویوسف یعقوب بن اسحاق الکندی (متولد185 و متوفای 246(248) یا 252 یا 260 هجری) بود.(249)
«کندی» در کوفه به دنیا آمد و در سه شهر متمدن آن روز، یعنی «کوفه، بصره و بغداد» که در دو قرن دوّم و سوّم هجری، محل مطالعات علوم عقلی و مرکز نهضتهای فکری(250) بوده، دوران زندگیش را سپری کرده است.(251)
کندی(252)، در شمار فلاسفه شیعی ذکر گردیده است «سید بن طاووس» در جزء پنجم از کتاب «فرج المهموم» می نویسد: «از کسانی که شهرت به علم دارد و گفته شده است که از علمای شیعه اند، شیخ فاضل کندی و...است».
علامه تهرانی در الذریعه ضمن نقل برخی از تألیفات کندی، او را از مؤلفان شیعه دانسته است، از شواهدی که شیعه بودن کندی را تأیید می کند این است که اولاً او در کوفه که مهد تشیّع بوده، تولد یافته است و سالهای زیادی از عمرش را در آنجا گذرانده است.