نقش مادران در تربیت دینی فرزندان

[خادمه زینب کبری(س)]

1. حفظ پیوند عاطفی میان مادر و فرزند

رابطه مادر و فرزند، رابطه ای است عمیق و ناگسستنی، به گونه ای که فراز و نشیب های زندگی نمی تواند چندان اثری بر آن بگذارد و آن را تضعیف کند. شاید هیچ پیوندی در دنیا به اندازه پیوند مادر و فرزندی محکم و استوار نباشد. با این حال، ممکن است رابطه مادر و فرزند نسبت به دوران های مختلف زندگی، شدت و ضعف یابد و در برخی دوره ها این رابطه، عاطفی تر از دیگر دوره ها باشد. بی تردید، تعلق خاطر و احساس عاطفی مادر به کودک خود، بیش از علاقه مندی وی به فرزندی است که در دوران نوجوانی یا جوانی به سر می برد. با این حال، این پیوند هیچ گاه بریده
ص: 101

---

1- محمدتقی فلسفی، گفتار فلسفی جوان، تهران، هیئت نشر معارف اسلامی، 1344، ج 1، ص 235.
نمی شود، بلکه در هر شرایط و سنی به قوّت خود باقی است.
با توجه به آنچه گفته شد، لازم است مادران به این مسئله توجه کنند و جوانان نیز خود را از مهر مادری محروم نسازند. مادر باید مانند دوره های گذشته به فرزند لطف و توجه داشته باشد؛ با این تفاوت که در دوره کودکی، با نوازش و ابراز عواطف و احساسات، فرزند را مورد دل جویی و محبت قرار می داد و در دوران جوانی با راهنمایی و مشورت و کمک در تصمیم گیری ها و انجام کارها او را یاری می رساند.

[خادمه زینب کبری(س)]

2. مشورت با جوان

یکی از نیازهای جوان، نیاز به مشورت و راهنمایی است. ممکن است جوان نتواند در پیچ و خم زندگی، راه درست را برگزیند. در قرآن کریم نیز دستورهایی درباره مشاوره و راهنمایی آمده است که جوانان را بیشتر به این کار تشویق می کند. در آیه ای از قرآن می خوانیم خداوند خطاب به پیامبر می فرماید: «و شاورهم فی الامر؛ با آنان (اصحاب) در کاری مانند جنگ مشورت کن.» (آل عمران: 159) همچنین در آیه ای دیگر به عنوان یک قانون کلی می فرماید: «وَ أَمْرُهُمْ شُورَی بَیْنَهُمْ؛ و آنها (نمازگزاران) کارشان با مشورت میان خودشان باشد.» (شورا:38) در روایات معصومین علیهم السلام نیز به مشاوره بسیار تأکید شده است. امام رضا علیه السلام می فرماید:
إِنَّ رَسُولَ اللّه ِ کانَ یَسْتَشِیرُ أَصْحابَهُ ثُمَّ یَعْزِمُ عَلی ما یُرِیدُ.(1)
رسول خدا صلی الله علیه و آله پیوسته در کارها از اصحابش مشورت خواهی می کرد. سپس بر اجرای خواسته اش تصمیم می گرفت.
امیر مؤمنان علی علیه السلام نیز درباره اهمیت مشاوره می فرماید: «أَلاْءِسْتِشارَةُ عَیْنُ الْهِدایَةِ؛ مشورت خواهی، همان هدایت است.»(2) اگر کسی در تصمیم های مهم زندگی، با دوستان و بزرگان
ص: 102

---

1- وسائل الشیعه، ج 8، ابواب احکام العشره، باب 24، ح 1، ص 428.
2- وسائل الشیعه، ج 12، باب استحباب مشاورة اصحاب الرّأی، ح 15588، ص 40، به نقل از: سی دی 5/2 نور.
مشورت کند، در دنیا و آخرت سعادت مند خواهد شد، چنان که امام علی علیه السلام فرمود: «أَلْمُسْتَشِیرُ عَلی طَرَفِ النَّجاحِ؛ مشورت کننده در طریق رستگاری است».(1)
با توجه به آیات قرآن و روایت های معصومان علیهم السلام، انسان باید همیشه در امور زندگی با صاحبان اندیشه و تجربه مشورت کند و از دانش و تجربه های آنان بهره جوید. جوان، بیش از دیگران به مشاوره نیازمند است. ازاین رو، بایسته است جوانان پیش از تصمیم گیری، با پدر و مادر و دیگر بزرگ ترها مشورت و هم فکری کنند، به ویژه مادر را هم راز و خیرخواه خود بدانند و از او در تصمیم گیری ها و سود و زیان آن نظر بخواهند. مادران نیز باید در این امر جوانان خود را یاری رسانند و در هر شرایطی آنها را راهنمایی کنند.

[خادمه زینب کبری(س)]

3. شناسایی همسر مناسب برای جوان

از نقش های مهم مادر، شناسایی و انتخاب همسر مناسب برای جوان است. مادر در این امر از هر کس دیگری شایسته تر است؛ زیرا با تجربه و مهارتی که مادران در این زمینه دارند، می توانند همسر خوبی برای فرزندانشان انتخاب و به آنها معرفی کنند. همچنین وظیفه مادر اقتضا می کند پیش از همه به امر خواستگاری و انتخاب همسر برای فرزندش اقدام کند و با مشورت وی، فرد مناسبی را برگزیند. افزون بر این، معمولاً فرزند به مادرش بیش از دیگران اعتماد دارد و او را تنها فردی می داند که اسرارش را حفظ و برای خیر و سعادت او گام برمی دارد. عرف جامعه نیز این امر را تأیید می کند، چنان که در میان اقوام و نزدیکان دیده می شود، در ازدواج فرزند اعم از دختر و پسر، نخست مادر پیش قدم است و اگر کسی به خواستگاری دختر بیاید، نخست با مادر در میان می گذارد. همچنین اگر بخواهد برای پسرش زن بگیرد، به جست وجوی فرد مناسبی می پردازد.
به هر حال، مادر در شناسایی و انتخاب همسر برای فرزند نقش مؤثری دارد و از هر جهت برای این کار مناسب است. حال اگر مادر به این امر بی توجه باشد، ممکن است آینده بدی در انتظار فرزندش باشد که هرگز نتواند آن را جبران کند. پیامبر خدا در این باره می فرماید: «آمِرُوا النِّساءَ فِی
ص: 103

---

1- غرر الحکم و دررالکلم، ترجمه: محمدعلی انصاری، ج 1، ص 42، ش 1261.
بَناتِهِنَّ؛ با زنان خود در امور مربوط به دخترانشان مشورت کنید.»(1) روشن است که مهم ترین امر مربوط به دختران، مسئله ازدواجشان است که باید در این باره نیز با مادران مشورت شود. این امر، اختصاص به دختر ندارد و امور پسران، به ویژه ازدواج آنان را نیز شامل می شود. ازاین رو، به مادران سفارش شده است در شناسایی و انتخاب همسر مناسب و شایسته برای فرزندانشان، اعم از دختر و پسر نقش خود را به خوبی ایفا کنند.


4. تقویت دین باوری جوان

دوره جوانی، دوره رشد استعدادها و توانایی های انسان است و تمام توانایی های او در این دوره به کمال می رسد. از نظر جسمی، اندام جوان رشد می کند؛ نیروی عقل و خردش شکوفا می شود؛ قدرت تجزیه و تحلیل در وی افزایش می یابد و به طور کلی، همه جنبه های جسمی و روحی جوان به رشد و بالندگی می رسد. با توجه به این ویژگی ها، زمینه رشد و ترقی جسمی و روحی انسان در دوره جوانی، بیش از دیگر دوره ها فراهم است و باید از این فرصت به منظور تربیت دینی و اعتقادی جوان بهره برد. امیرمؤمنان علی علیه السلام به امام حسن علیه السلام فرمود: «بادَرْتُکَ بِالْأَدَبِ قَبْلَ أَنْ یَقْسُوَ قَلْبُکَ؛ به تربیت تو مبادرت کردم، پیش از آنکه قلبت دچار تاریکی و قساوت گردد.»(2) امام علی علیه السلام به همه مربیان گوشزد می کند که باید پیش از آلوده شدن جوان به نافرمانی های دینی به یاری آنان پرداخت. مادر، بیش از هر کس دیگری می تواند در امر هدایت گری جوان نقش داشته باشد و وی را راهنمایی کند.
ص: 104

---

1- نهج الفصاحه، مترجم: ابوالقاسم پاینده، انتشارات بدرقه جاویدان، تهران، چ 6، 1385، ص2.
2- نهج البلاغه، نامه 31.


فصل هفتم: نقش ویژه مادر در تربیت دینی دختر
اشاره

مادر در تربیت همه فرزندان، اعم از دختر و پسر نقش اساسی دارد و همان گونه که گفته شد، در ایجاد و تحکیم روحیه دین باوری و سازگاری آنها با جامعه و نیز تقویت رفتارهای مثبت آنان تأثیر فراوان دارد. با وجود این، نقش مادر در پرورش حس دینی و مذهبی دختر، بیشتر از پسر است؛ زیرا مادر با دختر، وجوه اشتراک فراوانی دارد که موجب اثرپذیری بیشتر دختر می شود. اشتراک در جنسیت، از مهم ترین وجوه اشتراک است که زمینه پیدایش بسیاری از نقش های مشترک مادر و دختر را فراهم می سازد. عواطف و احساسات مشابه مادر و دختر که از سرشت زنانگی آنان سرچشمه می گیرد، بستر مناسبی برای پرورش روحیه دین باوری در دختر، به کمک مادر خواهد بود. در اینجا لازم است به برخی از نقش های ویژه تربیتی مادر نسبت به دختران اشاره کنیم. برخی از این نقش ها عبارتند از:


1. احساسات دختر

همان گونه که زن از نظر جسمی از مرد، لطیف تر و ظریف تر است، از نظر روحی و روانی نیز عاطفی تر و احساسی تر است. شاید عاطفی بودن زنان با جنبه فیزیولوژیکی آنان بی ارتباط نباشد؛ زیرا ساختار وجودی زن این گونه شکل گرفته است. ساختمان درونی و دستگاه مغز و اعصاب زن بهگونه ای است که برای مهرورزی و جلب محبت دیگران آمادگی بیشتری دارد.(1) اسلام نیز این ویژگی زنان را تأیید و به آن توجه کرده است، چنان که امام رضا علیه السلام به نقل از رسول خدا صلی الله علیه و آله می فرماید: «خداوند تبارک و تعالی بر زنان، مهربان تر از مردان است.»(2) بر این اساس، رسول خدا صلی الله علیه و آله به پدران و مادران سفارش می کند: «هرگاه وارد بازار شدید و هدیه ای برای اهل خانه خریدید و خواستید
ص: 106

---

1- علی قائمی، سازندگی و تربیت دختران، تهران، انجمن اولیا و مربیان، 1376، ص 281.
2- وسائل الشیعه، ج 15، ص 104.
آن را میان اعضای خانواده تقسیم کنید، نخست به دختران بدهید.»(1) ازاین رو، بر همه اولیا و مربیان لازم است به این مسئله توجه کنند و نیازهای عاطفی دختران را به شیوه درست و از راه های صحیح برآورده سازند. مادر در این امر نیز نقش بسیار مهمی دارد و می تواند با مهر و محبت مادری نیازهای عاطفی دختر را تأمین کند تا وی در محیط خانه، احساس کمبود عاطفی نکند. اگر مادر با بی مهری و بی توجهی با دختر رفتار کند، بی تردید، برای ارضای نیازهای عاطفی خود به مکان ها و افراد دیگری روی می آورد که پی آمد جبران ناپذیری خواهد داشت. همان گونه که می دانید، علت اصلی فرار دختران، بی توجهی پدر و مادر به عواطف آنهاست. مادران باید با محبت کردن به دختران، از بروز این گونه رفتارهای نامناسب و ضداخلاقی در آنها جلوگیری کنند و با عطوفت و مهربانی هر چه بیشتر، دل آنان را به دست آورند و ارزش های دینی را در قلب و روحشان مستقر سازند.



2. عفت و پاک دامنی دختر
2. عفت و پاک دامنی دختر
عفت در لغت به معنای خودداری از کار زشت، پرهیزکاری، درست کاری و طهارت(2) و در اصطلاح علم اخلاق به مفهوم پرده پوشی و دوری از کار زشت آمده است که خود مصداق های گوناگونی دارد. مهم ترین مصداق عفت، کنترل شهوت و غرایز جنسی است. این مسئله در مورد زنان و دختران از اهمیت اجتماعی بسیار بالایی برخوردار است و آنان به مراتب بیش از مردان باید مراقب عفاف و پاک دامنی خود باشند.
یکی از مصادیق مهم عفت و پاک دامنی دختران، حفظ حجاب و رعایت شئونات اسلامی در برخورد با نامحرمان است. مادران مؤمن و متدین در این زمینه نقشی کارساز دارند. به گونه ای که می توان گفت عفت و پاک دامنی دختران و رعایت حریم اسلامی از سوی آنان، پی آمد دین مداری و عفت مادران است.
از سوی دیگر حجاب موجب تقویت عفت و مصونیت زنان از آلودگی های فردی و اجتماعی می شود. ازاین رو، رابطه ای دوسویه میان عفت و حجاب برقرار است.
ص: 107

---

1- وسائل الشیعه، ج 15، ص 227.
2- فرهنگ معاصر، واژه «عفت».
رعایت عفت و پاک دامنی، برای زنان و دختران اهمیتی ویژه دارد، چنان که پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله فرمود: «خَیْرُ نِسائِکُمُ الْعَفِیفَةُ؛ بهترین زنان شما، زنان عفیف و پاک دامن هستند.»(1) زنان و دختران به دلیل احساسات و عواطفی که دارند، آسیب پذیرتر از پسرانند و اگر عفت را رعایت نکنند و به خودنمایی بپردازند، فضای اجتماع را به سرعت آلوده خواهند کرد. مادر باید هم خود عامل به عفت و هم مبلّغ آن باشد؛ یعنی اینکه خود با عفت و حیا زندگی کند و ارزش پاک دامنی و حیا را به دخترش نیز بیاموزد.
3. احترام ویژه به دختر
3. احترام ویژه به دختر
مادر در احترام گذاشتن به دختر از هر کسی سزاوارتر است؛ زیرا او هم از نظر عاطفی و روانی، عواطف و احساسات دختر را به خوبی درک می کند و هم درباره ویژگی های او شناخت کاملی دارد. رفتار محبت آمیز و همراه با احترام مادر، در شکوفایی شخصیت دختر بسیار مؤثر است و موجب می شود وی وقار و شخصیت خود را حفظ کند. به عکس، رفتار تحقیرآمیز و همراه با اهانت مانند بددهانی، دشنام، استهزا، عیب جویی و مانند آن سبب می شود دختر ضعیف و بی شخصیت بار بیاید. بنابراین، همه اطرافیان دختر به ویژه مادر، باید احترام او را حفظ و از هرگونه بی احترامی به وی پرهیز کنند.
4. آموزش احکام ویژه به دختر
4. آموزش احکام ویژه به دختر
مادر می تواند مسائل و احکام دینی مورد نیاز دخترش را به وی آموزش دهد. از هرگونه سخت گیری در این زمینه پرهیز کنند و از روش تعامل و تشویق و ترغیب بهره گیرند.(2)
احکام مشترک دینی میان مادر و دختر فراوان است، مانند احکام مربوط به عادت ماهیانه، زایمان و زناشویی که مادر باید آنها را به دختر آموزش دهد. ازاین رو، به مادران سفارش می شود که مسائل مورد نیاز دختران را از سال های نخست زندگی به آنها بیاموزند و آنها را از جوانی با امور
ص: 108

---

1- وسائل الشیعه، ج 14، ص 15.
2- نقش مادر در تربیت فرزند، ص 191.
زندگی آشنا سازند. دختر زودتر از پسر به سن تکلیف می رسد. ازاین رو، به آموزش های ویژه ای نیاز دارد. احکام عملی ویژه زنان و دختران، را باید پیش از ابتلای به آن به دختران آموزش داد تا هنگام روبه رو شدن با آن مسائل، از نظر شرعی و روانی مشکلی برایشان پیش نیاید. بسیاری از دختران بر اثر بی خبری و ناآگاهی از عادت ماهیانه و تحولات روحی _ روانی ناشی از آن، هنگام ابتلا بدان دچار اضطراب و پریشانی روانی و گرفتار عوارضی چون بیماری خواهند شد که این مشکل، با تربیت و آموزش به موقع وظایف دینی به راحتی قابل پیش گیری خواهد بود. بنابراین، دختران به دلیل ویژگی های فردی و اجتماعی خاص نیاز به تربیت و آموزش های ویژه ای دارند و باید به این ویژگی ها و نیازهای جسمی و روحی، در اجرای فرآیند تربیت توجه شود.
5. نقش آموزی به دختر
5. نقش آموزی به دختر
زن به عنوان رکن مهم جامعه می تواند نقش های گوناگونی در زندگی ایفا کند. شاید نقش شوهرداری از همه مهم تر باشد؛ زیرا در صورت ایفای این نقش است که فرصت دیگر نقش ها مانند نقش مادری، خانه داری، تربیتی و مانند آن فراهم می گردد. زن نخست باید ازدواج کند و تشکیل خانواده دهد تا به عنوان عنصر اثرگذار، نقش خانه داری و سپس مادری و تربیتی را ایفا کند.
مادر می تواند این نقش ها را به دختر منتقل سازد و دختر، شیوه زندگی و چگونگی برخورد با دیگران را از مادر می آموزد. اگر مادر در برابر دختر، همسرش را احترام کند و به حقوق او احترام بگذارد، دختر نیز همان گونه با شوهر آینده اش رفتار خواهد کرد. تجربه نشان می دهد که دختران موفق در زمینه شوهرداری، الگوهای خوبی چون مادران خود داشته اند و خلق وخوی نیک و همسرداری نیکو را از مادرشان آموخته اند. ازاین رو، به مادران سفارش می شود که وظایف و مسئولیت های زنانه را به دخترانشان بیاموزند و آنها را به اخلاق نیکو و رفتارهای شایسته بیارایند.
ص: 109
فصل هشتم: همراه با برنامه سازان
اشاره
فصل هشتم: همراه با برنامه سازان
ص: 110
تردیدی نیست که رسانه ها به ویژه رادیو و تلویزیون مهم ترین دستگاه خبری و اطلاع رسانی در جهان امروز هستند.
امروزه نقش صدا و سیما در خبررسانی خلاصه نمی شود، بلکه بسیار فراتر از آن به تمام شئون زندگی انسان راه پیدا کرده است. روابط اجتماعی، اوضاع فرهنگی، امور سیاسی و باورهای دینی و ارزشی همه به نوعی تحت تأثیر تبلیغات و برنامه های رادیو و تلویزیون قرار می گیرند. ازاین رو، رسانه یکی از عوامل مهم تربیتی به شمار می آید و در معرفی الگو و تعیین خط مشی جامعه، تأثیر چشم گیری دارد. به همین دلیل، پژوهش های دینی و اسلامی مرتبط با کارهای رسانه ای برای الگودهی از طریق صدا و سیما بسیار مؤثر است. پژوهش حاضر درباره تربیت دینی فرزندان و تبیین نقش مادران در این زمینه، یکی از کارهایی است که در اختیار برنامه سازان گذاشته می شود تا بر اساس آن، برنامه هایی تهیه و پخش شود. در اینجا لازم است به برخی جنبه های کاربردی این تحقیق در صدا و سیما اشاره کنیم.
1. پیشنهادهایی برای برنامه سازان
اشاره
1. پیشنهادهایی برای برنامه سازان
زیر فصل ها
الف) لزوم تبیین نقش مادر
ب) پرورش حس مسئولیت پذیری مادران در برابر فرزندان
ج) تحکیم روابط مادران و فرزندان
د) تشویق فرزندان به پیروی از مادران
ه) پرهیز از ترسیم الگوهای در رسانه
الف) لزوم تبیین نقش مادر
الف) لزوم تبیین نقش مادر
به نظر می رسد نخستین وظیفه رسانه نسبت به مادران و فرزندان، تبیین نقش مادر در تربیت دینی فرزند است. رسانه باید این مسئله را به تصویر بکشد که چگونه یک مادر مؤمن و متدین می تواند فرزند مؤدب و باتربیتی را پرورش دهد. نکته های اساسی و مهمی که در زمینه پیوند مادر و فرزند وجود دارد، باید به تصویر کشیده و نمایش داده شود. رسانه می تواند نقش مادر را در رشد و پرورش اعتقادی و اخلاقی فرزند نشان دهد. نمایش زندگی بزرگان دین، مانند به تصویر کشیدن دوره کودکی، نوجوانی و جوانی حضرت امام خمینی قدس سره و رفتار مادر با ایشان و چگونگی امر و نهی و دستورهایی که مادر به آن حضرت می داد و پیروی امام از راه کارهای تربیتی مادر، اگر به شکل فیلم و سریال به مردم عرضه شود، بی شک، آثار مثبتی در جامعه خواهد گذاشت.
همان گونه که پیش از این بیان شد، مادر، نقش های گوناگونی در خانه و جامعه دارد که درباره هر دو زمینه می توان برنامه ساخت و نقش آفرینی های مادر را در خانه و جامعه به تصویر کشید. نقش
ص: 111
مادری، خانه داری، شوهرداری و تربیت فرزندان از جمله نقش های زن است که باید درباره آن، تحقیق های اساسی صورت گیرد و در قالب برنامه های تلویزیونی به مردم ارائه گردد. اگر به جنبه های گوناگون نقش مادر در خانه و جامعه پرداخته شود، به یقین، برای مردم به ویژه خانواده ها سودمند و سازنده خواهد بود.
ب) پرورش حس مسئولیت پذیری مادران در برابر فرزندان
ب) پرورش حس مسئولیت پذیری مادران در برابر فرزندان
یکی از مشکلات جوامع امروزی، بی مسئولیتی مادران در برابر تربیت فرزندان است. بسیاری از زنان جوان، در مرحله نخست حاضر به مادر شدن نیستند و اگر تن به چنین امری بدهند، به یک یا دو فرزند بسنده می کنند. البته این مسئله دلایل گوناگونی دارد که برخی نتیجه تبلیغات رسانه هاست و برخی دیگر به شرایط زندگی امروزی مربوط می شود.
امروزه زنان به دلیل کار بیرون از خانه، فرصت نشستن در خانه و پرورش فرزند را ندارند. حتی بسیاری از زنان امروزی، حال و حوصله رسیدگی به کودک و فراهم ساختن زمینه رشد جسمی و روحی او را ندارند. به هر حال، بی میلی زنان به فرزنددار شدن که نتیجه رفاه طلبی و تجمل گرایی آنان است، زمینه بی علاقگی و بی مسئولیتی در تربیت فرزندان را در آنان به وجود می آورد. ازاین رو، صدا و سیما وظیفه دارد حس مسئولیت پذیری مادران در برابر تربیت فرزندان را تقویت کند و تا آنجا که ممکن است، آنها را به احساس وظیفه و مسئولیت پذیری در برابر کودکان تشویق کند.
راه تقویت حس مسئولیت پذیری مادران نسبت به تربیت فرزندان، آشناسازی آنان با آثار و نتایجی است که آنها می توانند بر وجود فرزند بگذارند. این امر مایه دل گرمی آنان می شود. وجود فرزند، منشأ آثار و برکات زیادی است که برخی در دنیا و برخی دیگر در آخرت نصیب والدین می گردد. در دنیا با تولد فرزند، کانون خانواده گرم و پیوند زناشویی، محکم تر و قوی تر می گردد و در آخرت نیز پاداش های بزرگی که برای تربیت فرزند صالح به پدر و مادر وعده داده شده است، به آنها داده می شود. بسیاری از پدران و مادران بر اثر دعاهای فرزندان شایسته شان، پس از مرگ آمرزیده می شوند. امام صادق علیه السلام در این باره می فرماید: «مِیراثُ اللّه ِ مِنْ عَبْدِهِ الْمُؤمِنِ وَلَدٌ صالحٌ یَسْتَغْفِرُهُ؛ میراث خداوند برای بنده مؤمنش، فرزند صالحی است که برایش طلب استغفار
ص: 112
کند.»(1) فرزند صالح، در حقیقت، میراثی است که از سوی خداوند به انسان می رسد و در حیات و ممات برای او طلب آمرزش می کند. بنابراین، مادران باید از وجود فرزند استقبال کنند و با عشق و علاقه پذیرای او باشند و نسبت به تربیت وی احساس مسئولیت کنند و زمینه های رشد جسمی و روحی وی را فراهم آورند. صدا و سیما می تواند این انگیزه را به خوبی در وجود زنان و دختران جوان ایجاد و تقویت کند.
ج) تحکیم روابط مادران و فرزندان
ج) تحکیم روابط مادران و فرزندان
هر چند رابطه مادر و فرزند، به خودی خود مستحکم است و اگر عوامل بیرونی موجب تضعیف آن نشود، دوام و بقا خواهد داشت، ولی شرایط زندگی امروزی به گونه ای است که بیشتر فرزندان اهمیت چندانی به این رابطه نمی دهند و مقام مادر را آن گونه که شایسته است، ارج نمی نهند. ازاین رو، مسئولان و سیاست گذاران صدا و سیما باید در این زمینه سرمایه گذاری کنند و با برنامه های خود روابط اجتماعی و خانوادگی افراد جامعه به ویژه رابطه مادر و فرزند را تقویت سازند. رابطه فرزند و مادر، اغلب از ناحیه مادر پایدار است و مادر با آن مهر و محبت درونی که به فرزند دارد، فقط خیر و صلاح او را می خواهد. با وجود این، بسیاری از فرزندان جوان این احساس عاطفی را نسبت به مادر ندارند و بر اثر شرایط محیطی و فرهنگی، تلاش ها و زحمت های مادر را فراموش می کنند و برای او ارزش قائل نیستند. صدا و سیما می تواند با تهیه فیلم های مفید در این باره به تحکیم پیوند مادر و فرزند بپردازد.
تبیین مقام مادر با کمک گرفتن از آیات و روایات و سیره معصومان علیهم السلام درباره ارج نهادن به مقام مادر، روحیه مادردوستی را در فرزند پرورش می دهد. خداوند در قرآن، نیکی به پدر و مادر را در کنار مسئله عبادت خویش بیان کرده است که این امر عظمت جایگاه مادر را می رساند. در این آیه می خوانیم: «و قَضی رَبُّکَ أَنْ لا تَعْبُدُوا إِلاّ إِیّاهُ وَ بِالْوالِدَیْنِ إِحْسانا؛ پروردگارت فرمان داده است که جز او را نپرستید و به پدر و مادر نیکی کنید». (اسراء:23)
همان گونه که عبادت خداوند لازم است و باید پروردگار یگانه را پرستش کرد، باید به والدین
ص: 113

---

1- منتخب میزان الحکمه، ص 551.
نیز نیکی کرد و در گفتار و رفتار به ایشان احترام گذاشت و به آنها خدمت کرد. ترسیم محتوای این آیات به شکل فیلم و سریال نمایشی در جلب نظر فرزندان به مقام مادر سودمند خواهد بود.
د) تشویق فرزندان به پیروی از مادران
د) تشویق فرزندان به پیروی از مادران
از دیگر کارهایی که می توان در تقویت ارتباط مادر و فرزند انجام داد، تشویق فرزندان به پیروی از مادران است. مادران در حقیقت، الگوی فرزندان هستند و فرزند از مادر بیشترین الگو را می پذیرد. هرچند حس الگوپذیری فرزند از مادر، در دوران کودکی بسیار قوی است، ولی این الگوپذیری با افزایش سن کاهش می یابد. فرزند در دوره نوجوانی، هم زمان با الگوپذیری از مادر، از هم سالان و دوستان نیز الگو می گیرد. حتی ممکن است نوجوان از هم سالان و دوستان خود بیشتر از مادر اثر بپذیرد؛ زیرا الگوپذیری نوجوانان از هم دیگر، به دلیل هم سن و سال بودن آنان و اشتراکشان در عواطف و احساسات، قوی و عوامل مخالف آن ضعیف است. ازاین رو، تقویت روحیه الگوپذیری فرزند از مادر لازم و ضروری است.
تشویق فرزند به پیروی از مادر و الگو گرفتن از رفتار وی، به روش های گوناگونی اجرا می گردد و شاید یکی از مؤثرترین روش ها، اشاره به آثار همراهی فرزند با مادر باشد. بدین معنا که نتایج مثبت هدایت های مادر و تأثیر سودمند دعاهایش در زندگی فرزند و نقش مادر در رسیدن فرد به موفقیت را به وی گوشزد کنیم. خداوند در قرآن کریم درباره اطاعت فرزند از پدر و مادر می فرماید: «وَ اخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ؛ و بال های فروتنی خویش را از محبت و لطف، در برابر آنان فرود آر.» (اسراء: 24)؛ یعنی در رفتار، کاملاً مطیع پدر و مادر باش و در برابر آنان فروتنی کن و از دستورهای ایشان پیروی کن. همچنین، خداوند در مقام گفتار نیز فرموده است: «لا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ؛ بر آنها فریاد مزن.» (اسراء:23) بنابراین، فرزند در گفتار و رفتار باید از والدین، به ویژه مادر پیروی کند. صدا و سیما بهتر از هر نهاد دیگری می تواند این ارزش را در جامعه نهادینه سازد.
ه) پرهیز از ترسیم الگوهای در رسانه
ه) پرهیز از ترسیم الگوهای در رسانه
همان گونه که معرفی الگوهای خوب، آثار مثبتی در اجتماع دارد، پخش الگوهای بد از رسانه نیز بر انسان آثار منفی می گذارد. انسان به همان اندازه که تحت تأثیر الگوهای مثبت قرار می گیرد، از
ص: 114
الگوهای منفی نیز اثر می پذیرد. شاید الگوهای منفی، به دلیل هماهنگ بودن با امیال و غرایز نفسانی، اثر بیشتری بر افراد بگذارند؛ زیرا انسان های تابع هوا و هوس در برابر عوامل انحرافی، چندان استقامتی از خود نشان نمی دهند. ازاین رو، به سوی الگوهای ضدارزشی گرایش پیدا می کنند و از آن الگوها پیروی می کنند. رسول خدا صلی الله علیه و آله نیز هماره از غلبه هوای نفس بر امتش احساس خطر می کرد.
بنابراین، نمایش الگوهای منفی و ضدارزشی از شبکه های سیما آثار نامطلوبی بر افکار نسل جوان دارد و باید از پخش آن پرهیز کرد. همچنین فیلم ها و برنامه هایی که چندان تناسبی با فرهنگ اسلامی ندارد و قوانین دینی و اخلاقی در آنها رعایت نمی شود، نباید برای نسل جوان نمایش داده شود؛ چون بدآموزی این گونه فیلم ها، بیش از جنبه های مثبت آن است. بنابراین، به مسئولان و مدیران و برنامه ریزان صدا و سیما سفارش می شود تا جایی که ممکن است از پخش سریال های ضد ارزشی خودداری و به جای آنها از فیلم های داخلی استفاده کنند که متناسب با فرهنگ و آداب و رسوم جامعه هستند.
2. نقد و ارزیابی برنامه های پخش شده
2. نقد و ارزیابی برنامه های پخش شده
نقد و بررسی دقیق فیلم ها و سریال های پخش شده از سیمای جمهوری اسلامی، کار مشکلی است و در این نوشتار نمی گنجد، ولی از آنجا که پژوهش حاضر برای استفاده برنامه سازان رسانه تهیه و تدوین شده، باید گفت بسیاری از فیلم هایی که تا کنون از شبکه های سیما پخش شده، به ویژه سریال های خارجی که متناسب با فرهنگ بیگانه تولید شده است، چندان سنخیتی با ارزش های دینی و ملی ما ندارند و بار منفی آنها بیشتر از بار مثبتشان است. حتی برخی از سریال های داخلی نیز نکته های تربیتی لازم را در روابط خانوادگی و پیوند مادر و فرزندی رعایت نمی کنند. بیشتر فیلم ها و سریال ها با پرخاش گری و سرکشی فرزند در برابر پدر و مادر شروع می شود و به همین صورت ادامه می یابد تا به طرد کلی او از ناحیه والدین می انجامد. برای نمونه، «مجموعه سریال نرگس» که از سیما پخش شد و بیننده بسیاری نیز داشت، از این نکته منفی تربیتی خالی نبود. ازدواج خیابانی بهروز و نسرین، سرکشی وی در برابر پدر، مخالفت مادر و پدر بهروز با ازدواج آنان از اموری بود که هیچ توجیه تربیتی نداشت. این الگوهای رفتاری در نسل جوان و روابطشان با پدر و مادر می تواند اثر منفی داشته باشد. شاید بسیاری از فرزندان با تماشای سریال نرگس به این وسوسه افتاده باشند که دوست خیابانی پیدا کنند و توجهی به پدر و مادر نداشته باشند. ازاین رو، باید کوشید تا حد امکان، از
ص: 115
مسائل ضدارزشی و رفتارهایی که از نظر تربیتی بار منفی و بدآموزی دارند، در فیلم و سریال استفاده نشود و به جنبه های مثبت بیشتر توجه گردد.
3. راه کارها
اشاره
3. راه کارها
هیچ مشکلی نیست که راه حلی برای آن نباشد، بلکه هر مشکلی راه حلی متناسب با خود دارد. برنامه ریزان و مدیران پخش و تولید برنامه باید درباره رسانه ها و تهیه فیلم های ضدارزشی یا دارای رفتارهای تربیتی نامطلوب، کارهای اساسی انجام دهند. در اینجا به برخی از راه کارهای سازنده اشاره می کنیم، به این امید که مورد توجه و استفاده مسئولان سازمان صدا و سیما قرار گیرد.
الف) خودداری از پخش فیلم های بدآموز و ضدتربیتی
الف) خودداری از پخش فیلم های بدآموز و ضدتربیتی
همان گونه که اشاره شد برای جلوگیری از آثار منفی و ضدتربیتی فیلم ها و سریال های نمایشی، نباید از داستان هایی که جنبه بدآموزی دارند یا از نظر تربیتی در بیننده اثر منفی می گذارند در شبکه های سیمای جمهوری اسلامی استفاده کرد. این گونه فیلم ها نه تنها در داخل کشور، بلکه در خارج از مرزهای جمهوری اسلامی نیز که به نوعی به این فیلم ها دسترسی دارند، آثار منفی برجای می گذارد. ازاین رو، به مسئولان سازمان صدا و سیما سفارش می شود که در پخش چنین فیلم هایی تجدیدنظر کنند. راه حل این کار تهیه کردن فیلم نامه نویس های متدین و آشنا با مسائل فرهنگی و تربیتی است؛ زیرا سریال ها و فیلم های بدآموز، محصول فیلم نامه ای است که بر اساس آن به ایفای نقش می پردازند.
ب) تهیه فیلم از داستان های قرآنی
ب) تهیه فیلم از داستان های قرآنی
یکی از راه کارهای عملی درباره اسلامی و ارزشی شدن فیلم ها، تولید سریال های کوتاه با استفاده از داستان های قرآنی است که باید به این امر توجه ویژه داشت. از بسیاری از قصه های قرآن درباره مادر و فرزند و روابط آنها می توان سریال ساخت و باید درباره استفاده از آنها فکر و برنامه ریزی کرد. قصه حضرت موسی علیه السلام و مادرش از داستان های جالب و خواندنی قرآن است که دست غیب الهی در آن نقش داشت و نوزاد را پس از رها کردن در رود نیل، دوباره به مادرش بازگرداند و در اختیار مادرش قرار داد. مهر مادر موسی علیه السلام به وی، از دیگر جاذبه های این داستان است که می تواند برای مادران و فرزندان بسیار آموزنده باشد. مهر و محبت آسیه به موسی علیه السلام نیز در پرورش او مؤثر بود و باید نقش وی در این قصه نمایان گردد.
ص: 116
داستان های قرآن با آن گیرایی و جذابیت معنوی که دارند، موضوع خوب و جالبی برای تولید فیلم است و ارزش صرف هزینه و وقت گذاری را دارد.
ج) تشکیل میزگرد و گفت وگوهای مستقیم با مادران و فرزندان
ج) تشکیل میزگرد و گفت وگوهای مستقیم با مادران و فرزندان
از دیگر راه کارهای ترسیم نقش مادران در تربیت دینی فرزندان، گفت وگوی مستقیم با مادران و فرزندان است. برای این کار باید افراد مناسبی را از پیش شناسایی و در میزگردها و گفت وگوها، انتخاب و نقش آنها را در تربیت فرزند، بررسی و برای مردم بیان کرد. در این گفت وگوها باید از مادر و فرزند دعوت شود و با حضور آنها و به طور مستقیم گفت وگو صورت گیرد. در این گونه برنامه ها می توان نخست، مادر و فرزند را به عنوان مادر و فرزند نمونه به مردم معرفی کرد و گوشه ای از روابط صمیمی آن دو را در ارتباط با موضوع نمایش داد. سپس پرسش هایی را درباره شیوه تربیت فرزند طرح کرد و درباره آن از مادر پاسخ خواست. البته باید کوشید در این میزگردها به نکات اصلی و مهم و روش های تربیت فرزند و نقش مادر در این تربیت بیشتر توجه گردد. همچنین می توان در این باره از فرزند نیز پرسش هایی کرد و انگیزه وی را در تکریم و احترام به مادر به مخاطبان منتقل ساخت. فرزند باید به انگیزه های دینی توجه کند و معیار فرمان برداری خویش از مادر را در این راستا تبیین کند. آنچه لازم است در این برنامه رعایت شود، دعوت از مادران و فرزندان مذهبی است، نه افراد غیرمذهبی که رفتار آنان بر مخاطبان آثار منفی خواهد داشت.