یكی از رازهای مهم رسیدن به خُلقِ خوش، جاذبه است. جاذب بودن شخصیت فرد، یعنی اخلاق و روحیات و صفاتی در او وجود دارد که باعث ایجاد جاذبه و تمایل دیگران به او می شود. افرادی که رفتاری مؤدبانه و بانزاکت دارند و با گشاده رویی و مهر و محبت با دیگران رفتار می کنند و قضاوتشان نمی کنند، در دل آن ها جا باز کرده و همه دوست دارند با این گونه افراد معاشرت کنند؛ اما به یاد داشته باشید همان گونه که خلقِ خوش داشتن، برای پختگیِ اجتماعی لازم است، قاطعیت داشتن در برابر سوءاستفاده و مزاحمت ها نیز نشان دهندۀ پختگی اجتماعی است. برخی افراد جاذبه دارند، ولی دافعه ندارند: با همه گرم می گیرند و به اصطلاح می جوشند و به تعبیری دیگر، اجتماعی اند؛ اما اگر شما فردی صادق و یک رو باشید، حتماً در بعضی از موقعیت ها، نظر و رفتار عده ای را نمی پسندید و رفتار قاطع و صریح از خود نشان می دهید و این، امری کاملاً طبیعی است؛ چراکه گرم گرفتن با همۀ افراد به نفع شما نیست و شأنتان را پایین می آورد یا ممکن
ص: 118
1- حسین نوری طبرسی (محدث نوری)، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، ج 12، ص 261.
است آسیبی در پی داشته باشد. باید تشخیص دهید کجا رفتارِ خوش نشان دهید و کجا قاطعیت داشته باشید! البته اگر عزت نفس کافی نداشته باشید، نمی توانید قاطعیت به خرج دهید.
اگر در مقابلِ مخالفت ها و درگیری های درونِ خانواده یا جامعۀ اسلامی، خوش رو و خوش برخورد باشید، مخالفت و درگیری را کمتر کرده و جلوی فَوَران آن را خواهید گرفت؛ هرچند باید سعی کنید از خودتان نیز مراقبت کنید تا گزندی به شما نرسد. در قرآن کریم آمده است:«ای کسانی که ایمان آورده اید، بعضی از همسران و فرزندانتان دشمنان شما هستند. از آن ها برحذر باشید و اگر عفو کنید و چشم بپوشید و ببخشید، [خدا شما را می بخشد؛] به راستی خداوند آمرزنده و مهربان است.»(1)
البته
گاهی هم باید رفتار متفاوتی داشته باشید: اول اینکه لازم است در مواجهه با فرد متکبر مثل خودش رفتار کنید تا تحقیر نشوید؛(2) دوم اینکه در مواجهه با نامحرم باید رفتاری عزت مندانه داشته باشید تا به فکر سوءاستفاده نیفتد؛ سوم هم اینکه در مقابل دشمن و در میدان جنگ باید با شدت عمل کنید تا نتواند بر شما غلبه کند.
ص: 119
1- ((يا اَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اِنَّ مِنْ اَزْواجِكُمْ وَ اَوْلادِكُمْ عَدُواً لَكُمْ فَاحْذَرُوهُمْ وَ اِنْ تَعْفُوا وَ تَصْفَحُوا وَ تَغْفِرُوا فَاِنَّ اللهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ)) (تغابن، 14).
2- نک: مسعودبن عيسى بن ورّام بن ابی فراس مالکی اشتری، تنبيه الخواطر و نزهة النواظر المعروف بمجموعة ورّام، ج1، ص201.
چگونگی شادزیستن با دیگران، در بیان امام سجاد (علیه السلام)
در میان خویشاوندان، افراد گوناگونی وجود دارند که قرار نیست رفتار همگی شان درست و مطابق فرهنگ ما باشد. طبیعتاً رفتار دیگران در کنترل ما نیست؛ بنابراین باید دنبال راهکارهایی باشیم که بتوانیم در میان این جمع ها، زندگی کرده، ولی دلخور نشویم. روایت زیر راهکارهای مناسب و جامعی را در این زمینه فراروی ما قرار می دهد.
بر اساس فرمودۀ امام باقر (علیه السلام) روزی محمدبن علی زُهْری، محزون و مغموم خدمت امام سجاد (علیه السلام) رسید. حضرت به او فرمودند: «چرا ناراحت و غمگینی؟» عرض کرد: «این ناراحتی ها و غم هایی که پشتِ سرهم به من می رسد، از ناحیۀ حسودان و طمع کنندگان است که به نعمت الهی بر من، حسد و طمع می ورزند و از سوی کسانی است که به آن ها امیدوارم [یعنی انتظاراتی از آن ها دارم] و نیز کسانی که به ایشان خوبی کرده ام؛ ولی ایشان، برخلاف گمانم به من بدی می کنند.» امام سجاد (علیه السلام) برای رفع غم و اندوه محمدبن علی زُهْری، به او توصیه فرمودند: «زبانت را حفظ کن تا دوستانت را نگاه داری!» زهرى عرض كرد: «ای پسر رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) ، من با سخنم به ایشان احسان می کنم!» حضرت فرمودند: «هیهات! هیهات! مبادا که با این کار، به خودت مغرور شوی [و موجب خودپسندی ات شود].»
ادامۀ سفارش های امام سجاد (علیه السلام) به زهری نیز بسیار شنیدنی و کاربردی است که فهرست وار به آن ها اشاره می کنیم:
* مبادا سخنی بگویی که قلوب مردم در ابتدای امر، آن را انکار کند؛ اگرچه آن سخن نزد خودت عذری موجّه داشته باشد! زیرا نمی توانی
ص: 120
از همۀ كسانى كه مطلبی از تو شنيده اند [و آن مطلب برایشان ناپسند است]، عذرخواهی کنی [و آن ها را قانع کنی]!
* هرکس عقلش کامل ترینِ داشته هایش نباشد، هلاکتش آسان ترین اتفاق ها خواهد بود.
* چرا مسلمانان را همچون خانوادۀ خود نمی دانی تا بزرگشان را به منزلۀ پدرت و کوچکشان را به منزلۀ فرزندت و هم سنشان را به منزلۀ برادرت ببینی؟! در این صورت، دوست داری به کدام یک از آن ها ظلم کنی و دوست داری کدامشان را نفرین کنی و دوست داری از کدامشان پرده دری کنی [و آبرویش را ببَری]؟!
* هرگاه شیطان(لعنة الله علیه) تو را وسوسه کرد و گفت: «تو از فلان اهلِ قبله [یعنی يكى از مسلمانان] برتر هستی»، اگر آن فرد از تو بزرگ تر است، بگو: «او در ایمان و عمل صالح از من پیشی گرفته است؛ پس او از من بهتر است.» اگر از تو کوچک تر بود، بگو: «من درسرکشی ها و گناهان از او پیشی گرفته ام؛ پس او از من بهتر است.» اگر هم سن تو بود، بگو: «من به گناه خودم یقین دارم؛ درحالی که به او شک دارم؛ پس چرا باید یقینم را به سبب شَکّم رها کنم؟!»
* اگر دیدی مسلمانان تو را تعظیم و تجلیل و احترام می کنند، بگو: «این فضیلتی است که آن ها دارند.»
* اگر از آن ها ظلم و ناخوش رویی [بی اعتنایی] دیدی، بگو به سبب گناهی است که انجام داده ام.
ای زهری! اگر چنین کردی، خدا زندگی را بر تو آسان می کند و دوستانت بسيار و دشمنانت کم خواهند شد و از نیکی و خیراتی که از آن ها به تو برسد، شادمان شده و از جفایشان تأسف نخواهی خورد.
ص: 121
* درعین حال بِدان که گرامی ترین افراد در میان مردم، کسی است که خیرش برای مردم در حالِ جوشش باشد [و پیوسته نفعش به مردم برسد] و از آنان بی نیاز و عفیف(1)
باشد و چیزی از ایشان نخواهد. پس، از این افراد، کسی از همۀ مردم کریم تر و گرامی تر است که چیزی از مردم طلب نکرده باشد؛ هرچند به آنان محتاج است؛ چراکه اهلِ دنیا به اموالشان عشق و علاقه دارند و اگر کسی در عشقشان [یعنی در امور مالی] مزاحم آن ها نشود، درنظرشان محترم است و البته کسی که در عشقشان مزاحمشان نشود و آنان را به بخشی از عشقشان برساند، عزیزتر و کریم تر خواهد بود.(2)
ص: 122
1- تعبیر «مُسْتَغْنِياً مُتَعَفِّفاً» به جلوۀ ظاهری و باطنیِ بی نیازی اشاره دارد؛ یعنی هم ظاهر زندگی مان به گونه ای باشد كه مردم دريابند از آن ها بی نیاز هستيم و هم در باطن، عفت بورزيم و خود را محتاج خلق ندانيم. «متعفّفاً» از باب تفعّل، نشان از تكلّف و سختی كار دارد: یعنی اينكه باطناً خود را نيازمند غیرخدا بدانيم، سخت است؛ ولی به نتايج و ثمراتش می ارزد که خودنگه دار بوده و خواسته مان را نزد دیگران مطرح نکنیم.
2- نک: منسوب به امام حسن بن علی (علیه السلام) ، التفسير المنسوب الى الامام الحسن العسكری (علیه السلام) ، ص25تا27؛ محمدباقر مجلسی، بحار الانوار، ج89، ص242تا244.
فصل چهارم: روابط همسران با دوستان
اشاره
تصویر
ص: 123
تصویر
ص: 124
اهمیت دوستی
تصویر
رابطۀ نیکوی انسان با دوستان خود، جزوِ روابط ارزشمند او و نعمت های برتر الهی بوده که مزایا و اهمیت فراوانی دارد و دارایی بزرگی برای انسان به شمار می رود. این موضوع چنان اهمیت دارد که در روایات بارها به آن اشاره شده و ازجمله به نقل از امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) آمده است: «ناتوان ترین افراد کسی است که در یافتن دوست ناتوان باشد و البته عاجزتر از او کسی است که دوستان به دست آورده را از دست می دهد»؛(1)
بنابراین فرد نباید در تحولات زندگی، رفقای خوبش را از دست بدهد؛ هرچند می تواند از این فرصت استفاده کند و رابطه اش را با افرادی که مناسب دوستی نیستند، قطع کند.
یکی از این تحولات بسیار مهم، ازدواج و تشکیل خانواده است که زمان زیادی را به مسئولیت های معطوف به آن اختصاص می یابد و فرصت انجام برخی کارهای گذشته را از فرد می گیرد؛ ولی نباید باعث قطع ارتباط افراد با رفقای خوبشان شود؛ هرچند پس از ازدواج، رابطه
ص: 125
1- علی بن ابی طالب (علیه السلام) ، نهج البلاغه، حکمت 10.
با دوستان، تعریف جدیدی پیدا می کند و فرد نباید همان تعاملات و روابط قبل را، به همان حد و شکل سابق، حتی با دوستان بسیار صمیمیِ خود ادامه دهد؛ زیرا در این مرحله، اشخاص صمیمی زندگی، در درجۀ اول، باید همسر و فرزندان او باشند و عمدۀ اوقات فراغتش را با آن ها سپری کند؛ البته کسی که به امور خانواده اش رسیدگی کافی داشته باشد، با خاطری آسوده می تواند زمان هایی را نیز برای گذراندن با دوستانش اختصاص دهد؛ به شرط اینکه زمان و نوع ارتباطشان، حساسیت برانگیز نباشد.
انسان ها به سبب داشتن روحیۀ اجتماعی به دوستیِ با دیگران نیاز دارند؛ ضمن اینکه از آگاهی ها و تجربه های آن ها در حل مسائل و مشکلات خود بهره می برند. یاران خوب نعمت های خدا هستند و در گرفتاری ها، آن کس که بیش از همه هوای ما را دارد، دوست خوب است.
دوست آن باشد که گیرد دست دوست
در پریشان حالی و درماندگی(1)
«مهم تر از همه، اینکه برخورداری از دوستانی با ویژگی های خوب، ازیک سو در شکل گیری مَنش و شخصیت انسان و ازسوی دیگر، در جهت گیری اندیشه او تأثیری شگرف دارد.»(2) امام صادق (علیه السلام) فرموده اند:
دوستی حدود و شروطی دارد؛ پس کسی که [حتی یکی از] این شروط را ندارد، او را دوست کامل مشمار و هرکه هیچ یک از آن حدود را ندارد، هيچ درجه اى از دوستى را ندارد:
ص: 126
1- سرودۀ مصلح بن عبدالله شیرازی متخلّص به سعدی، شاعر قرن هفتم هجری.
2- علی اکبر کلانتری، اخلاق زندگی، ص162.
1. پنهان و آشکارش برای تو یکی باشد؛ 2. آراستگی تو را آراستگی خود و سرافکندگی و زشتی تو را سرافکندگی و زشتی خود بداند؛ 3. ثروت و مقام [روحیۀ] او را دربارۀ تو تغییر ندهد؛ 4. از آنچه در توان اوست، از تو دریغ ندارد؛ 5. در گرفتاری و سختی های روزگار تو را رها نکند.(1)دوست خوب شخص آزموده ای است که هنگام گرفتاری و درماندگی، ما را رها نمی کند؛ ازاین رو اگر خداوند دوستی خوب نصیبمان کرده است، قیدش را نزنیم و از همسرمان نیز چنین درخواستی نداشته باشیم. درعین حال، در زمینۀ ارتباط با دوستان، بعد از ازدواج چند سؤال محوری وجود دارد که در خلال مباحثِ آتی، به آن می پردازیم:
1. هرکدام از ما با رفقای خود بعد از ازدواج چه رابطه ای داشته باشیم؟ بازتعریف رابطۀ فرد با دوستان خودش بعد از ازدواج چگونه است؟
2. رابطۀ ما با دوستان همسرمان و ازطرف دیگر، رابطۀ رفقای ما با همسرمان باید چگونه باشد؟
3. موضع هرکدام از ما در مواجهه با رابطۀ همسرمان با دوستانش باید چگونه باشد؟
ص: 127
1- محمدبن علی بن بابویه قمی (شیخ صدوق)، الخصال، ج1، ص277.
وضعیت های مختلف روابط دوستانه
نوع مواجهۀ فرد با روابط دوستانۀ همسرش، در سه وضعیت سبز و زرد و قرمز بررسی می شود. این وضعیت ها حاصل سه امر است:
* شخصیت فردی و اجتماعی دوست؛
* نوع ارتباط با دوست؛
* حساسیت های فرهنگی و شخصیتی همسر و خانواده اش.
وضعیت سبز وضعیتی است که در آن رابطه با دوست، به آرامش خانوادگی لطمه ای نمی زند؛ چراکه اولاً دوست مدّنظر، شخصیتی موجّه دارد؛ ثانیاً نوع ارتباط با او حساسیت برانگیز نیست و ثالثاً همسر و خانواده اش نیز به این ارتباط حساس نیستند.
وضعیت زرد وضعیتی است که روابط دوستانه، زمینۀ تنش در خانواده را فراهم آورده است که برای آن چند منشأ متصور است: یا ناشی از وضعیت ظاهریِ خلافِ انتظار و غلط انداز دوست است یا آن دوست شخصیتی سالم دارد، ولی نوع ارتباط فرد با او خارج از عرف و بیش ازاندازه و حساسیت برانگیز است یا در این ارتباط رفتارهایی بروز کرده است که همسر احساس می کند آن دوست به او ترجیح داده شده است.
وضعیت قرمز وضعیتی است که روابط دوستانه، آسیب زاست و می تواند به مال و آبرو و زندگی خانوادگی ضربه بزند. ارتباطات با جنس مخالف یا دوستانی که رفتارهای پرخطر و آسیب های اجتماعی دارند و نیز تفریحات غیرمتعارف و فعالیت های اقتصادی پرریسک برمبنای اعتماد بیش ازحد نیز در این وضعیت قرار خواهد گرفت. گاهی نیز دوست مدّنظر، با ملاک های ارزشی همسر، تعارض های شدید فکری و
ص: 128
فرهنگی دارد که باز هم در ردیف وضعیت قرمز قرار می گیرد.
برای رفع مشکلات احتمالی و بهترشدن هریک از این وضعیت ها، قطعاً راه حل مناسبی وجود دارد که در ادامه به برخی از آن ها پرداخته ایم. در وضعیت سبز مسئلۀ اصلی اینجاست که روابط با رفقای خوب چگونه تنظیم شود تا موجب افزایش آرامش و سازندگی فرد و خانواده اش باشد که برای پاسخ به این سؤال، راه حلی با عنوان «بازتعریف روابط دوستانه، پس از ازدواج» بیان خواهد شد. بررسی راهکارهای وضعیت زرد با عنوانِ «مدیریت محبت» و راه حل وضعیت قرمز در مطلب «شیوۀ مواجهه با دوستان نامناسب همسر» خواهد آمد.
تصویر
ص: 129
نقل قول
