مباحثی از تاریخ ، علوم و معارف قرآن

[ملکوت* گامی تارهایی *]

با توجه به آن چه گذشت این موضوع پیش می آید که: مگر پیامبران الهی علیهم السلام در طول تاریخ برای اثبات وجود خدا نیامده اند؟ اگر خداشناسی آن هم در حد توحید ربوبی فطری است و اگر اصل وجود خدا بدیهی با نزدیک به بداهت است، پس نقش پیامبران(علیهم السلام) چه بوده و یا چه چیزی مبارزه می کردند و قرآن و پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) چه هدفی را دنبال می کنند؟
در پاسخ چنین گفته می شود که پیامبران الهی علیهم السلام همه در مقام دعوت به توحید در عبادت و آگاه ساختن و توجه دادن انسان ها به توحید ربوبی بوده اند به این معنی که چون انسان در اثر ارتباط شديد با جهان طبیعت ازتوجه به خدا غافل شده فطرتش رادربوته فراموشی نهاده است، پیامبران علیه السلام آمدند تا بشر را از این غفلت و بی خبری وخواب گران نجات دهند و او را متوجه فطرتش سازند. به همین جهت است که سرلوحه دعوت تمام پیامبران دعوت به توحید در عبادت و ربوبیت و نفی شرک است. وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَّسُولًا أَنِ اعْبُدُواْ اللّهَ وَاجْتَنِبُواْ الطَّاغُوتَ.(1) (وهمانا در هر امتی فرستادهای برانگیختیم تا به آنها بگوید که خدا را پرستش کنید و از طاغوت
ص: 109

---

1- نحل /36
دوری جویند). در این جا آن دستهاز آیات قرآن که ابتدا به نظر می رسد در صدد اثبات وجود خدا هستند و در واقع توحید ربوی و توحید در الوهیت اثبات معاد و یا اوصاف خدا را هدف قرار دادهاند بررسی می شود.

[ملکوت* گامی تارهایی *]

پس از آن عوامل انحراف از فطرت از دیدگاه قرآن سخن به میان می آید و در این جا به عنوان نمونه می توانیم از ده عامل که در قرآن از آن یاد شده نام ببریم:
1. حس گرائی و ماده گرائی انسان .
2. جهل نسبت به عوالم آسمانی.
3. تفسيرها و برداشت های نادرست از حقایق و معارفی که پیامبران عليهم السلام آورده اند.
4. شفاعت و کمک خواهی.
5. مشاهده جریانات غير عادي.
6 سوء استفاده و استحمار مردم بوسیله انسانهایی که از امتیازات فوق العاده برخوردار بود.
7. مترفين و مستكبرين.
8 تقلیدهای کورکورانه.
9. احساس حقارت نسبت به ملت های متمدن و پیروی از آنها.
10. حفظ روابط دوستانه و سنن اجتماعی

[ملکوت* گامی تارهایی *]

در ادامه بحث، توحید و مسائل مربوط به آن پیش کشیده می شود و از نظر لغت، قرآن و روایات مفهوم واقعی آن را روشن می سازیم و یادآور می شویم که آن چه در قرآن در این زمینه آمده کلمه احد و واحد است و از لفظ توحید و مشتقات آن ذکری به میان نیامده است. توحید خداوند بدون شک یکی دانستن او است همانطور تکفیر به معنی کافر دانستن و تفسیق به معنی فاسق دانستن است و آن چه در این زمینه در قرآن و اسلام مطرح است توحید به معنییکی از صفات خدا و آن هم وحدت در الوهیت و ربوبیت و لوازم آن است.
قُلْ إِنَّمَاهُوَ إِلَهٌ وَاحِدٌ وَإِنَّنِي بَرِيءٌ مِّمَّا تُشْرِكُونَ.(1)
ای پیامبر (صلی الله علیه و آله) بگو همانا او تنها معبود (شایسته پرستش) است و محققا من از آن چه شریک
ص: 110

---

1- انعام /19
او می دانید، بیزارم. پس تفسير توحید به عنوان یکی از اصول پایه اسلام، به یکی کردن جامعه و نظائر آن امری برخلاف اسلام و قرآن است. تأکید می شود که توحید به عنوان یکی از اصول پایه اسلام هرگز به معانی غیر از آن چه ذکر شد نمی باشد.
پس از این مرحله، مراتب توحید از دیدگاه های مختلف ذکر می گردد و توضیح داده می شود که برخی از این اقسام در قرآن صریحا مطرح گشته و از برخی از آنها صريحا یاد نشده است، آن گاه به نصاب توحید در اسلام و قرآن می رسیم و بررسی آیات به این نتیجه دست مییابیم که توحید ربوبی که غير قابل انفکاک از توحید در الوهیت است نصاب توحید در قرآن است. به این معنی که آنچه در توحيد قرآنی کافی است توحید در ربوبیت است که ملازم با توحيد و الوهیت می باشد.

[ملکوت* گامی تارهایی *]

توحید ربوبی در سه بخش خلاصه می شود:
1. توحید در خلقت: تنها موجودی که هستی انسان و کل جهان وابسته به اوست خداست و او مالک حقیقی جهان و من جمله انسان است.
2. توحید در تدبیر تکوینی: بنابراین تنها موجودی که نیازمندیهای تکوینی هر موجودی را برایرسیدن به کمال واقعی اش بر طرف ساخته و به او افاضه می کند خداوند است.
3. توحید در تدبیر تشریعی: تنها قانونگذار که شایسته قانونگذاری است و حق قانونگذاری در هر موضوعی نسبت به هر کس و در هر شرایط را دارد خدا می باشد.
اگر شخصی حتی در یک مورد خاص یکی از این سه بخش را آگاهانه انکار کند و آن را نپذیرد توحید قرآنی را دارا نمی باشد. نمونه آشکاری که قرآن در این زمینه ذکر نموده است شیطان است. شیطان تنها در یک مورد تدبیر تشریعی خداوند امر به سجده بر آدم(علیه السلام) را انکار کرد و در نتیجه از درگاه خدا رانده گشت و در زمرۂ کافران قرار گرفت او دستور خدا را نپذیرفت. «كان من الجن ففسق عن امر ریه»(1)
آری انکار ربوبیت خدا حتی در یک مورد خاص حکایت از روحیه استکبار او در برابر ذات کبریایی الهی داشت.
ص: 111

---

1- کهف/50
«إِلَّا إِبْلِيسَ اسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنْ الْكَافِرِينَ »(1)

[ملکوت* گامی تارهایی *]

پس از آن نوبت به راز اصرار و اهمیت دادن قرآن به توحید و معاد می رسد و در این ارتباط معیار ارزیابی مسائل از دیدگاه قرآن مطرح می گردد. و با بررسی آیات توضیح داده می شود که معیار ارزیابی در این زمینه حق بودن و واقعیت داشتن است نه مفید بودن آن چنان که در مکتب پراگماتیسم مطرح است و بسیاری از مسلمانان نیز ناخود آگاه به آن تکیه می کنند و برای حقانیت معارف اسلامی به بیان فوائد آن می پردازند. البته، منکر آن نیستیم که در کلیه احکام اسلام مصالح و مفاسد ویژه ای در نظر گرفته شده است ولی آن چه که برخی بر آن تکیه می کردند و هم اکنون هم بر آن اصرار دارند که حقانیت معارف قرآن و حقایق اسلام را با فوائدی که این احکام و معارف در بردارند آن هم فوائد این جهانی و چه بسا صرف مادی آن اثبات کنند چیزی است که از نظر قرآن مردود است. قرآن مجید در هر زمینه و از هر چیز که سخن می گوید، هر مطلب و هر موضوعی را به حکم آنکه حق است بیان می کند و می پذیرد و از مسلمانان و همه انسانها می خواهد که به آنها معتقد شوند حتی اگر از خدا و توحيد او، از معاد و ویژگیهایش و از وحی و پیامبران سخنی به میان آورده به خاطر آن است که اینها حق اند.
«ذلك بان الله هو الحق و ان ما يدعون من دونه الباطل»(2)

[ملکوت* گامی تارهایی *]

آنچه بیان گشت به خاطر آن است که تنها خدا حق است و آنچه را جزا می خوانید باطل و پوچ می باشند.
سپس وارد بحث از آثار شرك و توحید می گردیم. و آن گاه از این موضوع سخن گفته می شود که آیا توحید یک اعتقاد تکامل یافته است و جامعه از چند خدایی شروع شده و به سوی یک خدایی پیش رفته است آن طور که برخی از جامعه شناسان اظهار داشته اند؛ با آنکه اعتقاد به توحید از آغاز پیدایش بشر بر روی زمین با انسان اولیه وجود داشته است و این شرکت است که به تدریج بر انسانها حاکم گشته است. قرآن نظریه اول را مردود دانسته و به نظریه دوم معتقد است.
در ادامه این بحث اقسام مشر کین در قرآن بررسی می گردد و آنگاه به بحث توحیداستدلالی می رسیم . در این قسمت آیات مشتمل بر استدلالهای صریح قرآن را تفسیر می نمائیم و سپس
ص: 112

---

1- ص/74
2- لقمان / 30

[ملکوت* گامی تارهایی *]

به استدلال هایی که قرآن از پیامبران دیگر نقل می کند پرداخته و به دنبال آن بحث از برهان صدیقین، توحید استدلالی را به پایان می بریم. در همین قسمت روش مبارزه با شرک، نفی فرزند و همسر داشتن خدا و مسائل:
1. شفاعت
2. توسل و شفا خواستن.
3. نسبت دادن افعال به انسان (که آیا پذیرش این امور مستلزم شرک است یا نه؟) بررسی می شود
و سرانجام در کلیات افعال خداوند از دیدگاه قرآن تحقیق به عمل می آید و از نسبت افعال قبيح، ممکن و محال با خدا، مجبور یا مختار بودن خداوند، چگونگی فعل خدا، و مراتب فعل او بحث میشود. این فهرست گسترده تری بود از قسمت اول که در ضمن مشتمل بر نحوه پرداختن به مسائل میباشد. به مناسبت فعل خدا، بحث به جهان شناسی کشیده می شود و به عنوان جزئیات افعال الهی بخش دوم از معارف قرآن پیش می آید.

[ملکوت* گامی تارهایی *]

در پایان این بخش شناخت انسان به عنوان یکی از موجودات جهان مطرح می گردد که بخش سوم را تشکیل می دهد و آغاز و انجام و سرنوشت نهایی او در جهان ابدی (معاد) مورد بررسی واقع می شود. در انسان شناسی از مسئولیت انسان بحث می شود و تحت عنوان شرایط تكليف (قدرت و آگاهی) آگاهی درونی و برونی مطرح گشته و به مسأله راه شناسی به مسأله راهنما شناسی می انجامد که بخش پنجم معارف قرآن کریم است. و از مناسب نشانه نبوت پیامبر آخرین معجزه پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله) قرآن شناسی (بخش ششم) مطرح می گردد.
در قرآن شناسی از هدف قرآن که انسان سازی است سخن به میان می آید و بخش هفتم (اخلاق یا روش انسان سازی قرآن) شکل می گیرد و در این ارتباط بحث به رابطه انسان با خدا کشیده می شود و برنامه های عبادی قرآن (بخش هشتم) مورد بررسی قرار می گیرد.
و سرانجام معارف قرآن مجید با بحث از قوانین فردی (بخش نهم) و احکام اجتماعی (بخش دهم) پایان می پذیرد. که این بخش شامل بخش های فرعی(مدنی، قضایی، جزائی، سیاسی و اقتصادی می باشد.
ص: 113

[ملکوت* گامی تارهایی *]

و اکنون توجه شما را به فهرست کلی معارف قرآن جلب می کنیم.


اقسام معارف قرآن

معارف قرآن را می توان به ده دسته کلی تقسیم کرد:
1. خداشناسی: که شامل مباحث شناخت خدا و وحدت و سایر صفات و همچنین افعال الهی می شود.
2. جهان شناسی: که شامل مباحث آفرینش جهان(آسمان ها و زمین و ستارگان)، پدیدهای جوی رعد و برق، باران و باد) پدیده های زمینی (کوه ها، دریاها و ...) و انواع جمادات و نباتات و حیوانات و همچنین ملائکه و عرش و کرسی و جن میشود.
3. انسان شناسی: که شامل مباحث آفرینش انسان (کیفیت خلقت حضرت آدم (علیه السلام) و نسل وی، حقیقت روح و دمیدن آن در بدن، بقا و ابدیت روح) و هدف آفرینش وی و ویژگیهای روانی بخصوص مسأله اراده و اختیار آزاد و نفی جبر و تفویض و کرامت انسان و مسئولیت و شناخت عوامل سازنده سرنوشت وی و سنت های الهی در تدبیر فردی و اجتماعی و تکوینی و تشریعی می شود و به مباحث معاد و سرنوشت نهایی انسان می انجام و ضمن توضیح داده می شود که انسان به خاطر مختار بودن، مکلف و مسئول است و انجام این مسئولیت متوقف بر دو شرط اساسی شناخت و قدرت عمل است و محور تدبيرات الهی درباره انسان بر اساس تأمین این دو شرط، قرار دارد که هر کدام از آنها به دو گونه داخلی و خارجی، حاصل می شود. شناخت داخلی (فطرت و عقل و شناخت خارجی (وحی) و امکانات درونی برای عمل (اعضاء و جوارح و نیروهای درونی) و امکانات خارجی انواع نعمت ها و بلاها و همه چیزهایی که وسایل آزمایش و فتنه و ابتلاء نامیده شده است).
4. راه شناسی یا شناخت شناسی: که شامل مباحث علوم حضوری و حصولی (انواع ادراکات فطری و حسی و عقلی) و علوم غير عادي (الهام و وحی) می شود و به این مناسبت مسأله نبوت و هدف بعثت انبیاء و وظایف و مقامات ایشان (نبوت، رسالت، امامت و . ) مورد بحث قرار می گیرد و نیز شرایط نبوت و آثار و لوازم آن مطرح می شود و به این مناسبت مسائل اعجاز و خارق عادت و همچنین مسأله عصمت بررسی می گردد، و ضمنا از مسأله امامت (جانشینی پیغمبر) بحث می شود.
5. راهنما شناسی یا پیغمبر شناسی: که شامل تاریخ انبیاء، ویژگی های هریک و همچنین کتاب های
ص: 114
آسمانی که برایشان نازل شده و خصوصیات و محتویات آن ها می شود و ضمنا از تاریخ اقوام و ملل نیز بحث می گردد و به تاریخ پیغمبر اسلام(صلی الله علیه و آله) و جریاناتی که در زمان حیات آن حضرت اتفاق افتاده است.
6 قرآن شناسی: که شامل مباحث کلی درباره قرآن، ویژگی های آن، هدف نزول، کیفیت نزول، اعجاز، عدم تحریف، جهانی بودن، ابدی بودن و غیر قابل مسخ بودن، محکم و متشابه و تأویل و اسلوب بیان (استدلالی عقلی، موعظه، جدل، تمثيل، قصص و . ) می شود.
7. اخلاق یا روش انسان سازی قرآن: که شامل مباحث فلسفه اخلاق (ملاک خیر و شر و رابطه آنها با سعادت و کمال نهایی یا شقاوت ابدی عنصر قصد و نیت و تعیین نیت های ارزش آفرین) و روش تربیت و تزکیه (بیدار کردن انگیزه های خیرجویی بوسیله انذار و تبشیر) نقش ایمان و عمل و بیان، رابطه آن ها با یکدیگر و رابطه هر دو با علم و توضيح مفاهیمی از قبیل تقوی و بر و صلاح و مقابلات آن ها، و اهمیت خودشناسی و خودسازی و بالاخره تفصيل اخلاق فاضله و رذیله و اعمال صالحه و غير صالحه می شود.
8. برنامه های عبادی قرآن: که مباحث نماز و روزه و حج و قربانی و مانند آنها را از اعمالی که رکن اساسی آن را تقویت رابطه بین خلق و خالق تشکیل می دهد، هر چند مصالح اجتماعی نیز در آنها منظور شده اند را در بر دارد.
9. احکام فردی قرآن: که شامل مسائلی مانند اطعمه و اشربه و صید و ذباحه می گردد.
10.احكام اجتماعی قرآن: که شامل چند بخش میشود، مقدمه که درباره جامعه از نظر قرآن است. الف) احکام مدنی: (نکاح و طلاق و سایر مسائل خانوادگی، حقوق مرد و زن، بردگی و....)
ب) احکام قضایی :(مسائل قضاوت و شهادت)
ج) احکام جزایی: (حدود و تعزیرات و قصاص ودیات)
د) احکام سیاسی:(مسائل حکومت و ولایت فقیه و احکام حسیه و امر به معروف و نهی از منکر)
ه) احکام بین المللی: (جهاد و جنگ و صلح و ذمه و جزیه و معاهدات و.)
و) احکام اقتصادی: (قوانین اقتصادی و مالکیتارث، زكات و صدقات، خمس، انفاق ومانند آنها)
ص: 115

[ملکوت* گامی تارهایی *]

امیرالمومنین علی (علیه السلام) در نهج البلاغه درباره قرآن چنین می فرماید:
«وبحرالايدرك قعرہ: و قرآن دریای ژرفی است که به قعرش نمی توان دست یافت.»(1)
تفسیر قرآن و انواع آن
سر به معنی آشکار کردن است و هنگامی که به باب تفعیل می رود، تفسیر می شود و همان معنی مجرد خود را تأكيد و تقریر می کند. لذا تفسیر در لغت به معنی خوب آشکارا کردن و نیکو از پوشیده ای پرده برداشتن است. کثرت استعمال کلمه تفسیر در مورد بیان و توضیح معانی و مفاهیم آیات قرآنی موجب شده است که واژه تفسیر در میان دانشمندان علوم دینی، معنای خاص اصطلاحی به خود گرفته، در خصوص قرآن کریم به کار رود. از این رو در مقام تعریف برای واژه تفسیر، معانی اصطلاحی زیر، به عنوان نمونه قابل ذکرند:
1. بیان نمودن معنای لفظی که جز یک معنا، معنای دیگری نداشته باشد.
2. بیان نمودن معنای قطعی و غیرقابل تردید از لفظ.
3. بیان دلیل مراد و مقصود متكلم.
4. توضيح معنا و مدلول [= مفهوم ] لفظ از طریق روایت و سماع.
5. بیان معنای وضعی لفظ، اعم از آن که معنای مزبور حقیقی باشد یا مجازی.
6. سخن گفتن از اسباب نزول و شأن نزول آیات و داستانهای تاریخی مربوط به آنها
7. دانستن قواعدی که توسط آنها، معانی آیات قرآن کریم، از قبیل اوامر و نواهی و . معلوم می گردد.
8 علمی که در آن از مراد خداوند متعال، در خصوص قرآن مجید، بحث می شود.
9. علمی که در آن از احوال الفاظ کلام خدا، از نظر چگونگی دلالت آنها بر مراد خداوند، بحث میشود.
ص: 116

---

1- نهج البلاغه، فیض الاسلام، خطبه 189
10. شناخت احوال کلام خداوند از جهت قرآنی بودن آن و نیز از جهت دلالتش بر مطالبی که ظن یا یقین داریم که همان ها مراد خداوند است، البته به قدر طاقت و توان بشر.(1)