نزول قرآن و رؤياى هفت حرف

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

چنين تصورى -كه در ذهن بلاشر آمده است- فراورده روايت سبعة احرف و شبيه‏آن است كه تمام آنها مجعول و غير صحيح است. هم‏چنان كه در بحث جمع قرآن گذشت، جمع‏آورى قرآن در زمان پيامبر(ص) بوده است و تمامى كلمات و حروف آنها با نظارت خود حضرت ثبت شده است و از نص ثابتى برخوردار است. زمينه چنين شبهاتى را كسانى به وجود آوردند كه معتقد شدند پيامبر(ص) در مقطع خاصى به استناد سبعة احرف، چنين اجازه‏اى را صادر فرموده است. دكتر عبدالصبور شاهين مى‏گويد:

خطرناك‏ترين سخن در مورد قرآن، آن است كه بلاشر مى‏گويد: <مسلمين مجاز بودند قرآن را با قرائت به معنا بخوانند و نه حروف و نصوص آن را...» در واقع اباحه قرائت حرفى جاى حرف ديگر (قرائت به معنا) رخصتى موقت در عهد پيامبر(ص) به جهت تيسير و تسهيل بود؛ آن هم براساس قرائتى كه فرد آموخته بود. اين زمينه‏ها در زمان عثمان به‏پايان‏رسيد.(16)

دكتر عبدالصبور شاهين، در پاسخ به سخن بلاشر، اشاره به رخصت پيامبر(ص)مى‏نمايد. اما معلوم نيست او به چه استنادى، چنين رخصتى را به پيامبر(ص) نسبت مى‏دهد. آيا معناى اين رخصت ادعايى، چيزى غير از عدم ثبوت نص قرآنى است؟ گرچه در مقطع كوتاهى باشد؟ اساساً اگر چنين رخصتى، كه وجود آن مجهول است، از طرف دانشمندان مسلمان، بيان نمى‏شد، مستشرقين هرگز به خود اجازه نمى‏دادند كه بر اساس آن، نص قرآن را ناپايدار قلمداد كنند.

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

در هر حال نقل به معنا كه به پيامبر(ص) و مسلمين در مورد آيات، نسبت داده مى‏شود، سخنى بى‏اساس و سست است كه به هيچ وجه مورد پذيرش دانشمندان و مفسران شيعه و جمعى از انديشمندان اهل سنت، نيست. بلكه نص قرآن از نخستين روزهاى نزول وحى تاكنون، ثابت بوده است. اقليتى هم كه متمايل به <قرائت به معنا» در مورد قرآن شده‏اند، به استناد اين سخن عمر بوده است كه قرآن تمامش صواب است. در حالى كه چنين استنادى نسبت به پيامبر(ص) از تفردات عمر است و ديگر صحابه از نسبت آن بر پيامبر(ص) خوددارى نموده‏اند. رژى بلاشر در بخش ديگرى از كتاب خود به قراآت و قاريان اشاره مى‏نمايد و مى‏گويد:

در حدود اواسط قرن سوم، جريانى بسيار قوى مشاهده مى‏شود كه سعى‏دارد تنها هفت قارى را نماينده قراآت قرآن بداند. اين فكر باروايات‏نيز پشتيبانى مى‏شود. بنابر دو خبر كه مى‏گويند به ابن‏عباس‏وخليفه عمر مى‏رسد، محمد(ص) شخصاً تأييد نموده است كه قرآن بر هفت حرف نازل شده است. اين كلمه احرف جمع حرف، معمايى‏شده و در حدود چهل تفسير درباره آن پيش آمده است. چنين‏به‏نظر مى‏رسد كه در اين‏جا معناى احرف، همان قرائت باشد... دراين‏جا به‏خوبى مى‏توان علت اين تعيين و محدود نساختن به هفت را شناخت. در آن وقت در موقعيت دشوارى قرار گرفته بودند، قرآن درآن‏باره اشاره‏اى نداشت، اما در روايات توضيحى پيدا شد و موجب رهايى از آن مخمصه گرديد.(17)

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

احمد البيلى

احمد البيلى از محققان معاصر اهل سنت است كه در مسأله قراآت، كتابى تأليف نموده و معتقد شده است كه احرف سبعه مربوط به بعد از فتح مكه در سال هشتم هجرى است. او دليل بر ادعاى خويش را، حادثه تاريخى اختلاف بين عمر و هشام‏بن‏حكيم مى‏داند كه پس از اسلام هشام بن حكيم بود و اسلام او پس از فتح مكه اتفاق افتاده است.

از ادله‏اى كه مى‏توان بر اساس آن گفت، رخصت بر احرف سبعه بعد از فتح مكه شروع شده است، حادثه اختلاف بين عمر و هشام بن حكيم است كه پس از اسلام آوردن هشام بوده است و او اسلام نياورد مگر بعد از فتح مكه‏(45). عمر شنيد كه هشام سوره فرقان را بر قرائتى مى‏خواند كه وى از پيامبر چنين قرائتى را نشنيده بود.(46)

شايد آنچه، احمدالبيلى را معتقد به شروع داستان احرف سبعه در سال آخر حيات پيامبر(ص) نموده است، اين مطلب است كه اگر قرآن بر احرف سبعه نازل شده است، چرا عمر از آن خبر نداشته و بر هشام بن حكيم اعتراض كرده است.

اين‏جا پرسش ديگرى نيز مطرح است و آن اين كه چگونه ممكن است قرآن در طول 22 سال بر يك حرف نازل شده باشد، ولى در سال آخر، نزولش بر هفت حرف تعلّق گرفته باشد. قرآنى كه براى مدت 22 سال بر يك حرف نازل و خوانده شده است، چگونه مى‏بايد مجدداً تغيير نمايد و تمامى آن بر هفت حرف خوانده شود؟

اگر هدف از سبعة احرف، تسهيل و توسعه بود، چرا از روزهاى نخست چنين نشد؟ ضمن اين كه چه دليلى بر نزول‏هاى هفت گانه در سال آخر وجود دارد؟ آيا رخصت پيامبر(ص) در حادثه عمر و هشام بن حكيم -در صورت صحت- دلالت بر شروع احرف سبعه در سال‏هاى آخر حيات پيامبر(ص) دارد؟ يا دلالت بر مجاز بودن آن از روز نخست داشته، ولى عمر از آن بى خبر بوده است!؟

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

رژى بلاشر، معتقد شده است كه اِسناد سبعة احرف، بيش از دو روايت نبوده‏است، كه اين اعتقاد تا حدودى به واقعيت نزديك‏تر است، تا سخن كسانى كه آن‏را متواتر دانسته‏اند. او حرف را به معناى قرائت گرفته است، كه البته با ديگر تفاسيردر مورد روايت سبعة احرف سازگارى ندارد. از اشتباهات او، اعتقاد به ضرورت عدد هفت است كه مى‏گويد مسلمين در موقعيت دشوارى قرار گرفتند، لذا عدد هفت موجب رهايى آنان شد. ظاهراً منظور او از تنگناى مسلمين، اختلاف قراآت است، كه با توجه به قرائت معتبر عاصم، مشكلى وجود نداشت. لذا اساس روايت سبعة احرف قطعى نيست، تا بتواند مشكلى را حل نمايند. بلكه خود مشكل‏آفرين شده است.

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

نولدكه، مستشرق آلمانى هم معتقد است كه به علّت اختلاف قراآت، كه از اختلاف لهجات ناشى شده است، نص واقعى براى قرآن يافت نمى‏شود. وى مى‏گويد:

كتابت قرآن در شرايطى آغاز شد كه به جهت برخى اختلافات در قراآت، به‏درجه كمال خود نرسيد.(21)

دكتر حازم پس از نقل كلام نولدكه مى‏گويد:

آنچه مستشرقين را به چنين وهمى (يعنى اضطراب نص قرآن) انداخته است، جهل آنان به اسباب تلقى قرآن توسط مسلمين است؛ البته اگر خوش‏بين باشيم. زيرا اعتماد در نقل قرآن، به قلوب و صدور و حافظه‏ها بوده است، نه به مصاحف و كتب. قراآت پيش از تدوين مصاحف عثمانى رواج يافت، و بناى قرّا در قرائتشان بر روايت و نقل‏ها بود، نه به آنچه در مصاحف مى‏خواندند.(22)

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

عمر لطفى نيز سخن نولدكه را چنين نقل مى‏كند:

اين‏كه مصحف عثمان آن چنان كه تهيه شد، از خطا به دور نبود، امرى مسلم بين مسلمين، است.(23)

عمر لطفى مى‏گويد:

از اخبار استفاده مى‏شود كه راهى براى تغيير در نص عثمانى نبوده است؛ حتى اگر در آن خطا هم بوده باشد... بنابراين متصديان آن نص قرآن، يعنى عثمان و عاملان او و حتى پيامبر(ص) نيز، از خطا و تهمت كوتاهى در لغت و مضمون قرآن به دورند.(24)

ديدگاه مستشرقان، مانند گلدزيهر و رژى بلاشر و آرتور جفرى و در رأس آنان، نولدكه و ديگران مانند بروكلمان و بوهل و ... كه در مورد قرآن اظهار نظر كرده‏اند، عمدتاً بر رواياتى استوار است كه جمع‏آورى قرآن را در زمان پيامبر(ص) نمى دانند. طبق اين اخبار، قرآن، در زمان عثمان، جمع‏آورى شد و مسلمين هم مجاز بودند قرآن را بر هر قرائتى و با هر حرفى بخوانند. زيرا قرآن بر هفت حرف نازل شده بود و تبديل كلمات مترادف و هم معنا به يكديگر امرى مجاز شمرده مى‏شد. در حالى كه در بحث جمع‏آورى قرآن بيان شد كه جمع‏آورى قرآن در حيات پيامبر(ص)، به قلم كتّاب مخصوص و با نظارت پيامبر(ص) بود. پس از ارتحال حضرت، جمع در شكل واحد صورت گرفت و هيچ ربطى به متن قرآن نداشت و هيچ كس مجاز نبود در آن تغييرى بدهد؛ به ويژه آن كه قرآن وعده حفظ خود را داده و خاندان ولايت هم خود بر حفظ آن نظارت كامل داشتند.

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

لذا روايات مذكور در مورد جمع قرآن بى‏اساس و از نظر شيعه پذيرفته شده نيست. حديث سبعة احرف هم كه مهم‏ترين منشأ شبهات مستشرقان است، پذيرفتنى نيست و استناد آن نيز به پيامبر(ص) نه معقول است، زيرا چگونه ممكن است كه كتاب جاويدان مسلمين، نص ثابت و پايدارى نداشته باشد و تزلزل و اضطراب در او راه‏يابد؟ و نه دليلى بر نزول‏هاى هفت‏گانه و در صورت تفسير كثرت از عدد سبعه، بر نزول‏هاى فراوان، وجود دارد. بلكه نص قرآن ثابت و پايدار است و اعجاز قرآن، بر متن ثابت و قطعى استوار است.

دانشمندان و انديشمندان اهل سنت نيز مى‏بايد در مورد سبعة احرف و مسئله قراآت، چنان سخن بگويند كه مستند به ادله عقلى و نقلى محكم و استوار باشد و تصويرى واقع بينانه از نص قرآن ارائه نمايند، تا زمينه‏اى براى شبهات مستشرقان باقى نماند.

براى پرهيز از طولانى شدن بحث از بررسى سخنان ديگر مستشرقان، مانند بروكلمان و بوهل و ... خوددارى شد. ضمن اين كه، سخنان آنان نيز در مورد نص قرآن شبيه به يكديگر و مانند سخنان گلدزيهر و نولدكه و آرتور جفرى و رژى بلاشر است.

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

پى‏ نوشتها:‌

1 . الجامع لاحكام القرآن، ج‏1، ص‏32.
2 . البرهان فى علوم القرآن، ج‏1، ص‏212.
3 . الاتقان فى علوم القرآن، ج‏1، ص‏145.
4 . زرقانى، مناهل العرفان، ج‏1، ص‏137.
5 . زرقانى، مناهل العرفان، ج‏1، ص‏137.
6 . مشكل الآثار، ج‏4، ص‏191.
7 . الابانة عن معانى القراءات، ص 38، تحقيق الدكتور عبد الفتاح اسماعيل شلبى.
8 . صبحى صالح، مباحث فى علوم القرآن، ص 103.
9 . الاتقان فى علوم القرآن، ج‏1، ص‏145.
10 . محاسن التأويل، ج‏1، ص‏177.
11 . مباحث فى علوم القرآن، ص 104.
12 . تفسير طبرى، ج‏1، ص‏37، ح 19.
13 . كتاب وى مخطوط مى‏باشد و در دسترس عموم نيست. دكتر حسن ضياء الدين عتر در كتاب الأحرف السبعة به نقل از آن ذكر مى‏كند، ص 160.
14 . مناهل العرفان، ج‏1، ص‏155 و النشر فى القراءات العشر، ج‏1، ص‏27.
15 . مؤمنون (23) آيه 8.
16 . سبأ(34) آيه 19.
17 . بقره (2) آيه 282.
18 . ليل (92) آيه 3.
19 . ق (50) آيه 19.
20 .بقره (2) آيه 259.
21 . طه (20) آيه 9.
22 . مباحث فى علوم القرآن، ص 108.
23 . النشر فى القراءات العشر، ج‏1، ص‏26.
24 . النشر فى القراءات العشر، ج‏1، ص‏26.
25 . البيان فى تفسير القرآن، ص 188.
26 . الجامع لأحكام القرآن، ج‏1، ص‏32.
27 . ابن خطيب، الفرقان، ص 132.
28 . اعجاز القرآن و البلاغة النبويه، ص 68.
29 . البيان فى تفسير القرآن، ص 192.
30 . البيان فى تفسير القرآن، ص 192.
31 . تفسير طبرى، ج‏1، ص‏43.
32 .ابى عبيد قاسم بن سلّام، غريب الحديث، ج‏3، ص‏159.
33 . الابانة عن معانى القراءات، ص 80، تحقيق الدكتور عبدالفتاح اسماعيل.
34 . أبومحمد عبدالحق بن عطيه الغرناطى، المحرر الوجيز فى تفسير الكتاب الغدير، ج‏1، ص‏59.
35 . مقدمه روح المعانى فى تفسير القرآن، الفائدة الخامسة، ج‏1، ص‏21.
36 . قمر (54) آيه 17.
37 . البرهان فى علوم القرآن، ج‏1، ص‏226.
38 . ابن اثير، النهايه، ذيل واژه حرف.
39 . تفسير طبرى، ج‏1، ص‏51.
40 . تفسير طبرى، ج‏1، ص‏51.
41 . همان، ص‏52.
42 . البيان فى تفسير القرآن، ص 186.
43 . جزائرى، التبيان لبعض المسائل المتعلقة بالقرآن على طريق الاتقان، ص 82 .
44 . همان.
45 . ابن اثير، اُسدُ الغابة فى معرفة الصحابة، ج‏5، ص‏61: هشام بن حكيم، و هو أسْلَمَ يومَ الفتحِ.
46 . احمد البيلى، الاختلاف بين القراءات، ص‏39 .
47 . محمد ابوزهره، المعجزة الكبرى القرآن، ص 36.
48 . همان، ص‏39.
49 . ابن جزرى، النشر فى قراءات العشر، ج‏1، ص‏26.
50 . عمر بن شبّه، تاريخ المدينه، ج‏2، ص‏705.
51 . مصنف ابن ابى‏شيبه، ج‏7، ص‏151.

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

آرتور جفرى‏(18)

او نيز از مستشرقانى است كه در مورد نص قرآن، اظهار نظر نموده و در مقدّمه‏كتاب المصاحف از ابى‏بكر عبداللَّه بن ابى‏داود سليمان بن الاشعث السجستانى (متوفاى‏316ه'.) بيان داشته است كه قراآت شاذ و تفسير و ... قرآن نيست و مصاحف‏داراى اختلاف بودند. دكتر عبدالصبور شاهين، كلام وى را چنين نقل‏مى‏كند: <تمام (قراآت) از قرآن نيست، بلكه از باب (اضافاتى است) كه ذكرنموديم.»(19)
نولدكه‏(20)

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

1 . واژه مستشرقان (Orientalism) عنوان آن گروه از دانشمندان غربى است كه به مطالعه و بررسى علوم شرق پرداخته‏اند. از مهم‏ترين مطالعات آنها، ترجمه قرآن و بررسى تاريخ قرآن است.
2 . گلدزيهر، مذاهب التفسير الاسلامى، ترجمه دكتر عبدالحليم نجار، ص 54.
3 . گلدزيهر (Goldziher) در 22 ژوئن 1850 ميلادى در شهر اشتولويسنبرگ مجارستان به دنيا آمد.
4 . وى از خانواده صاحب مقام و بلند پايه يهودى بود. در سال 1870 ميلادى دكتراى خود را درباره يك مفسّر يهودى اخذ نمود. او مدتى در قاهره، اقامت گزيد و سفرهايى به سوريه و فلسطين نمود. او چندين اثر درباره اسلام نگارش نمود كه آخرين آنها، در سال 1950 ميلادى در اواخر عمر او، مذاهب تفسير بود كه به بررسى متن قرآن و گرايش‏هاى تفسيرى آن پرداخته است. او در سال 1921 ديده از جهان فروبست. (فرهنگ خاورشناسان، نوشته عبدالرحمن بدوى)، ترجمه شكراللَّه خاكرند، ص 328.
5 . گلدزيهر، مذاهب التفسير الاسلامى، ص 4، ترجمه دكتر عبدالحليم نجار.
6 . همان، ص 6 .
7 . همان، ص‏53 .
8 . همان، ص‏54.
9 . حجر (15) آيه 9.
10 . عبدالفتاح عبد الغنى القاضى، القراءات فى نظر المستشرقين والملحدين، ص 11- 12.
11 . همان، ص 18.
12 . نساء (4) آيه 82 .
13 . عبدالفتاح عبد الغنى، القراءات فى نظر المستشرقين و الملحدين، ص 85 .
14 . رژى بلاشر= (Regis Blachere) در 30 ژانويه 1900 ميلادى در پاريس به دنيا آمد. 15 ساله بود كه روانه مراكش شد. در آن وقت مراكش، مستعمره فرانسه بود. در 1929 به عضويت مركز تحقيقات عالى مغرب درآمد. رساله دكتراى او درباره ابوالطيب متنبى، شاعر عرب در قرن چهارم و ترجمه كتاب طبقات الامم به زبان فرانسوى بود. از جمله آثار معروف او: تاريخ ادبيات عرب و ترجمه قرآن و كتاب در آستانه قرآن مى‏باشد

(in troduction an coran edithion 1950 .)
او كه در زمينه اسلام‏شناسى از سرشناسان جهان غرب است، در سال 1973 فوت نمود. (فرهنگ كامل خاورشناسان، نوشته عبدالرحمن بدوى، ترجمه شكراللَّه خاكرند، ص 64).
15 . رژى بلاشر، در آستانه قرآن، ترجمه دكتر محمود راميار، ص 77 - 86 .
16 . دكتر عبدالصبور شاهين، تاريخ القرآن، ص 85.
17 . رژى بلاشر، در آستانه قرآن، ص‏143- 144.
18 . آرتور جفرى (.Arthur jeffery) دانشمند خاور شناس امريكائى صاحب تأليفاتى درباره اسلام از جمله: موضوعاتى در مورد متن قرآن:
لندن .
The material for the history of the text of the quran 1937.
كتاب مذكور در مقدمه و ملحق المصاحف چاپ شده است.
19 . دكتر عبدالصبور شاهين، تاريخ القرآن، ص‏82.
20 . تئودور نولدكه (Theodor noldeke) از مشهورترين خاورشناسان آلمانى است كه در دوم مارس 1836 ميلادى در شهر هاربورگ به دنيا آمد. در سال 1856 ميلادى دكتراى مقدماتى خود را با رساله‏اى در تاريخ قرآن (Geschte des qurans) دريافت كرد. تاريخ قرآن، مهم‏ترين و مشهورترين كتاب او شد و در سال 1858 از طرف آكادمى پاريس، جايزه‏اى براى تحقيق در مورد تاريخ قرآن دريافت نمود. او در سال 1930 در گذشت. (فرهنگ كامل خاورشناسان، عبدالرحمن بدوى، شكراللَّه خاكرند، ص 419).
21 . دكتر حازم سليمان الحلى، القراءات القرآنيه بين المستشرقين و النحاة، ص 30.
22 . همان، ص 31.
23 . عمر لطفى العالم، المستشرقون و القرآن، ص 154.