نزول قرآن و رؤياى هفت حرف

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

عاصم بن ابى ‏النجود

عاصم بن ابى‏النجود كوفى‏(10) (م 129 ه'.ق) امام و مقرى و نحوى اهل كوفه و بسيار خوش صدا بوده است. وى قرائت خود را بر عبدالرحمن سُلَمى و زر بن حبيش عرضه داشته است. عبدالرحمن بن سلمى بر حضرت على(ع) و زر بن حبيش بر ابن‏مسعود، قرائت خود را عرضه كرده‏اند. دو راوى او، حفص بن سليمان دورى (م‏180ه'.ق) و ابوبكر شُعبة بن عياش (م 193 ه'.ق) است. عاصم امام شيعه در قرائت بوده است و نسبت به ساير قرا نزد شيعه برترى خاصى دارد. زيرا وى در قرائت خود با عبدالرحمن سلمى هيچ‏گاه مخالفت ننمود و امروز غالب مصاحف رايج ميان مسلمان‏ها به قرائت حفص از عاصم است. زيرا قرائت عاصم به على(ع) و ابن مسعود بر مى‏گردد، و آنان نيز از پيامبر(ص) قرائت را فرا گرفته‏اند.

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

ابو عمرو بصرى

ابو عمرو بن علاء بصرى‏(11) ( 68 - 154 ه'.ق) مقرى بصره بود. معروف است كه وى اهل فارس بوده است. قرائت خود را بر حميد بن قيس اعرج و يحيى بن يعمر و مجاهد و سعيد بن جبير و عكرمه و عبداللَّه بن كثير عرضه داشته است.(12) در مكه، كوفه، مدينه و بصره، قرائت خود را بر جمع زيادى از قرّا عرضه كرد. راويان ابوعمروبن‏علاء، حفص بن عمرو دورى (م‏264ه'.ق) و صالح بن زياد بن عبداللَّه سوسى (م‏261ه'.ق) مى‏باشند.

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

حمزة بن حبيب زيّات

حمزة بن حبيب زيّات كوفى‏(13) ( 80 - 156 ه'.ق) مقرى كوفه بود. ذهبى در مورد وى مى‏گويد: <او پيشوا و امام و حجت نسبت به كتاب خدا بوده است.» وى قرائت خود را عرضاً از سليمان اعمش و حمران بن أعين گرفت. شيخ طوسى وى را از اصحاب امام صادق(ع) شمرده است. اعمش، وى را حبر القرآن ناميده است. جماعتى از اهل حديث وى را در قرائت مذمت نموده و نماز را به قرائت وى باطل دانسته‏اند.(14) راويان او عبارتند از: خلف بن هشام بزار (م 229 ه'.ق) كه در ده سالگى حافظ قرآن بوده و ابن جزرى او را يكى از قراى عشره ناميده است،(15) و خلاد بن خالد (م‏220ه'.ق) وى امام در قرائت بوده است.

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

نافع بن عبدالرحمن

نافع بن عبدالرحمن ابى‏نعيم‏(16) (م 169 ه'.ق) مقرى مدينه بود. قرآن را از جمعى از تابعين اهل مدينه، مانند عبدالرحمن بن هرمز و أبى جعفر القارى و شيبة بن نصاح و مسلم بن جندب و اصبغ بن عبدالعزيز، فراگرفت. راويان وى، ورش (عثمان بن سعيد م‏197ه'.ق) و قالون (عيسى بن ميناء م 220 ه'.ق) مى‏باشند. ابن مجاهد مى‏نويسد: نافع امام وقارىِ مدينَة الرسول بعد از تابعين، و آگاه به وجوه قراآت و پيرو آثار ائمه گذشته در بلد خود بوده است.»

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

على بن حمزه كسائى

على بن حمزه كسائى كوفى‏(17) (م 187 ه'.ق) رياست قرائت را در كوفه بعد از حمزه زيّات بر عهده داشت. وى قرائت خود را چهار مرتبه، عرضاً از حمزة بن زيات اخذ نموده است. راويان وى، حفص بن عمر (م 264 ه'.ق) و ليث بن خالد بغدادى (م‏240ه'.ق) مى‏باشند. ابن مجاهد مى‏گويد: <مردم الفاظ قرائت خود را از كسائى به هنگام قرائت وى، مى‏گرفتند.»

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

پى‏ نوشتها:‌

1 . دكتر سيدمحمد باقر حجتى، تاريخ قرآن، ص 250.
2 . آية اللَّه خوئى، البيان، ص 124.
3 . آيةالله محمد هادى معرفت، التمهيد فى علوم القرآن، ج‏2، ص‏80.
4 . صحيح بخارى، ج‏3، ص‏228، فضائل القرآن.
5 . ذهبى، معرفة القراء، تحقيق عواد معروف، ص 24 - 42.
6 . همان.
7 . ابن حجر عسقلانى، تهذيب التهذيب، ج‏5، ص‏274.
8 . ابن جزرى، غاية النهاية فى طبقات القراء، ج‏1، ص‏404.
9 . ابن حجر، تهذيب التهذيب، ج‏5، ص‏368 و غاية النهاية فى طبقات القراء، ج‏1، ص‏443.
10 . تهذيب التهذيب، ج‏5، ص‏38 و غاية النهاية فى طبقات القراء، ج‏1، ص‏348.
11 . ابن جزرى، غاية النهاية فى طبقات القراء، ج‏1، ص‏288.
12 . ابن حجر، تهذيب التهذيب، ج‏12، ص‏178.
13 . ابن جوزى، غاية النهاية فى طبقات القراء، ج‏1، ص‏261.
14 . البيان. ص‏137.
15 . البيان. ص‏137.
16 . غاية النهاية فى طبقات القراء، ج‏2، ص‏330.
17 . همان، ج‏1، ص‏535 و عثمان ذهبى، معرفة القراء الكبار على الطبقات و الاعصار..

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

در اين مسأله آراى فراوانى نقل شده كه برخى از يكديگر گرفته شده‏اند، و برخى شبيه به يكديگر و با هم تداخل دارند و نمى‏توانند قول مستقلى باشند. زرقانى در اين مورد مى‏گويد:

اكثر اقوال بر يكديگر منطبق هستند و با يكديگر شباهت دارند لذا مشكل است كه قول مستقلى به حساب آيند.(5)

برخى از دانشمندان اهل سنت نيز، اساساً، سبعة احرف را به هر معنا كه باشد، مختص به زمان خاصى دانسته‏اند و زمينه‏اى براى معنا و مفهوم آن در زمان كنونى نديده معتقدند كه قرآن كنونى بر حرف واحد مى‏باشد. طحاوى از دانشمندان قرن چهارم هجرى اهل سنت، از اين گروه است. وى مى‏نويسد:

احرف سبعه، مربوط به زمان خاصى است كه ضرورت اقتضاى آن را داشته است و پس از رفع ضرورت، حكم آن نيز بر طرف شده و قرآن بر حرف واحد قرائت مى‏شده است.(6)

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

امّا غالب دانشمندان اهل سنت معتقدند:

1 . سبعة احرف اختصاصى به زمان خاصى ندارد و قرآن براى هميشه بر هفت‏حرف مى‏باشد.

2 . منظور از قراآت سبعه قطعاً سبعة احرف نيست. اگر چه اين وجه بين عامه مردم رواج پيدا كرده، اما از نظر دانشمندان اهل سنت به دلايل ذيل باطل است؛ زيرا هيچ يك از قراء سبعه پيامبر(ص) را درك ننموده‏اند وفردى كه قائل به تسبيع شد وقراء سبعه را برگزيد، ابن مجاهد تميمى متوفاى 324ه'.ق مى‏باشد و قبل از او، قراآت سبعه معروف نبودند. از جهتى قول مذكور با معناى روايتى كه مربوط به لغات و لهجات يا بطون قرآن و ... بوده است، مخالف مى‏باشد. لذا براى رفع چنين توهمى، علما اقدام به تسديس يا تثمين و تعشير قراآت نمودند، تا توهم انطباق روايت سبعةاحرف، بر قراآت سبعه از ذهن‏ها زدوده شود. مكى بن ابى‏طالب متوفاى 473ه'.ق مى‏گويد:

هر كس كه گمان كند قرائت هر يك از قرا، مانند قرائت نافع و عاصم و ابن عمير و ... يكى از حروف سبعه هستند كه پيامبر(ص) بر آنها تنصيص نموده است، اشتباه بزرگى كرده است.(7)

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

حال كه روشن شد سبعة احرف، به عقيده اكثر دانشمندان اهل سنت، اختصاص به زمان خاصى ندارد و به قراآت سبعه هم مربوط نمى‏شوند، به بيان و نقد برخى از مهم‏ترين اقوال دانشمندان اهل سنت كه در طول چهارده قرن براى فهم آن تلاش كرده‏اند، پرداخته مى‏شود. از نقل و بررسى تمام اقوال در مسأله پرهيز مى‏شود؛ زيرا غالب آنها بدون دليل روايى و بدون توجيه عقلى است. صبحى صالح مى‏گويد: <اكثر اقوال در معناى سبعة احرف بدون دليل نقلى صحيح و بدون منطق سليم هست.»(8) اما مهم‏ترين اقوال بدين شرحند:

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

قاضى عياض و جمال الدين قاسمى

دانشمند معروف اهل سنت، قاضى عياض و جمعى ديگر از جمله علامه شام،محمد جمال الدين قاسمى متوفاى 1322ه'.ق صاحب تفسير محاسن التأويل، معتقدند كه مراد از عدد هفت، تيسير و تسهيل است و حقيقت عدد سبعه، مراد نيست. هم‏چنان كه مقصود از عدد هفتاد در بين ده‏ها و هفت‏صد در بين صدها، بيان كثرت است. سيوطى در اين مورد مى‏گويد: <مراد از سبعه حقيقت عدد نيست ... و به اين قول قاضى عياض متمايل شده است.»(9)

علامه قاسمى در مقدمة تفسير خود مى‏گويد:

مراد از عدد هفت، حقيقت عدد آن نيست كه بين شش و هشت هست، بلكه وجوه فراوانى است كه كلمه را مى‏توان را بر سبيل تيسير و تسهيل و توسعه، قرائت نمود.(10)

رأى مذكور، مورد پذيرش اكثر علماى اهل سنت نبوده است. بلكه آنان معتقدند كه منظور از عدد سبعه، نه بيان كثرت است كه حصر در عدد هفت است.