خاتمیت یا بسط تجربه نبوی؟!

[زهرای مرضیه *کنیزحضرت فاطمه( س) *]

2. وحی غریزی به حیوانات: خداوند به حیوانات از جمله زنبور عسل به صورت غریزی وحی کرد که چگونه کارهای خود را انجام دهند:
«وَاگوحی رَبّک اِلی النَّحلِ اگنِ اتَّخذِی مِنَ الْجِبال بُیُوتاً وَمِنَ الشَّجَرِ وَمِمّا یَعْرشُون».(11)
«وپروردگار تو به زنبور عسل «وحی» و الهام غریزی کرد که از کوه‏ها و درختان و داربست‏هایی که مردم می‏سازند، خانه‏هایی برگزین».
این دو نوع وحی را خداوند به صورت عام در اختیار موجودات قرار می‏دهد؛ امّا بعضی مواقع خاص، خداوند به افرادی، وحی خاص موضوعی می‏کند؛ چنان که به مادر موسی وحی کرد.
3. وحی خاص به موءمنان:
«وَاگوحَیْنا اِلی اُمِّ مُوسی اگنِ آرْضِعِیهِ فَاِنْ خَفتِ عَلَیْهِ فَاگلقیه فِی الیَمّ».(12)
«ما به مادر موسی الهام کردیم که او را شیر ده و هنگامی که بر او ترسیدی، وی را در دریا[ی نیل] بیفکن».
البتّه این وحی در احکام رسالی نیست. مادر موسی، تابع شریعت ابراهیم بود و رسالتی به عهده نداشت. خداوند فقط در این موضوع خاص، مطلبی را به او وحی کرده است تا راهنمایی شود؛ چرا که خداوند بندگان صالح خود را در مواقع ضرور کمک می‏کند. خداوند در این باره می‏فرماید:
«وَالَّذِینَ جاهَدُوا فِینا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنا».(13)
«کسانی که در راه ما مجاهدت و کوشش کنند، آنان را به راه‏های خود راهنمای می‏کنیم».
ـــــــــــــــــــــــــــ ـــــــــــــــــــــــــ ـــــــــــــــــ
11. نحل(16):68.
12. قصص(28): 7.
13. عنکبوت(29): 69.

[زهرای مرضیه *کنیزحضرت فاطمه( س) *]

این نکته را باید مدّ نظر داشت که گاهی این وحی، القائات شیطانی است و نه وحی رحمانی، خداوند در این باره می‏فرماید:
«کَذلِکَ جَعَلْنا لِکُلِّ نَبِیٍ عَدُوّ شَیاطِینَ الاِنْسِ وَالجِنّ یُوحی بَعْضُهُمْ اِلی بَعْض زُخْرُف الْقَول».(14)
«این چنین در برابر هر پیامبری، دشمنی از شیاطن انس و جنّ قرار دادیم. آن‏ها به طور سرّی و در گوشی سخنان فریبنده و بی اساس را برای اغفال مردم به یک دیگر می‏گفتند».
در آیه دیگر می‏فرماید:
«اِنَّ الشَّیاطینَ لَیُوحُونَ اِلی اگولیائِهِمْ».(15)
«و شیاطین به دوستان خود، مطالبی مخفیانه را القا می‏کنند».
4. وحی رسالی: این نوع وحی به انبیا و رسولان الاهی اختصاص دارد. رسولان الاهی دارای شریعتند و انبیاء با این که به آنان وحی می‏شود، صاحب شریعت نیستند ماهیّت این نوع وحی، بر ما مجهول و یکی از مصادیق عالم غیب است، که باید به آن ایمان بیاوریم.هرگاه واژه وحی به صورت مطلق و بدون قرینه بیان شود، مقصود همین نوع وحی است. قرآن در مورد وحی رسالی می‏فرماید:
«وَکَذلِکَ یُوحی اِلیکَ وَاِلی الَّذینَ مِنْ قَبْلِکَ الله العَزیزُ الحَکیم».(16)
ـــــــــــــــــــــــــــ ـــــــــــــــــــــــــ ـــــــــــــــــ
14. انعام(6):112.
15. انعام(6):8121
16. (شوری(42):3.

[زهرای مرضیه *کنیزحضرت فاطمه( س) *]

از آن جا که جناب آقای سروش وحی را نوعی تجربه دینی می‏داند، لازم است اجمالاً به معانی وحی اشاره کرده و نسبت بین آنها را مشخص سازیم.
وحی در لغت به معنای تفهیم سریع و رمزی، اشاره سریع، الهام، طلب، إخبار، وسوسه، نوشتن، رسالت و پیام نوشتار، امر، خط و... به کار رفته است. برخی بر آنند که معنای جامع تمام این معانی، تفهیم و القای سریع و نهانی است.(8)
در قرآن، واژه‏ ی وحی بیش از هفتاد بار به کار رفته که اغلب درباره‏ ی ارتباط ویژه‏ ی خداوند با پیامبران در زمینه‏ ی هدایت انسان‏ها است؛ امّا وحی، کاربردهای دیگری هم دارد که مفهوم مشترک بین آن‏ها را می‏توان تفهیم خصوصی و نهانی و پنهانی دانست که به برخی از آن‏ها اشاره می‏کنیم:
1. وحی تکوینی به جمادات: خداوند، حقایقی را به صورت تکوینی و تفهیم نهانی به جمادات القا کرده است؛ چنان که می‏فرماید:
«وَاگوحی فِی کُلِّ سَماء اگمْرَها».(9)
«در هر آسمان کار مربوط به آن را وحی فرمود».
«اِذا زُلْزِلَتِ الارْضُ زِلْزالها*... یَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ اگخبارها* باءنّ رَبّکَ اگوحی لَها».(10)
«هنگامی که زمین شدیداً به لرزه درآید،... در آن روز زمین تمام خبرهایش را باز می‏گوید؛ چرا که پروردگارت به او وحی کرده است».
ـــــــــــــــــــــــــــ ـــــــــــــــــــــــــ ـــــــــــــــــ
8. محمدباقر، سعیدی روشن: تحلیل وحی از دیدگاه اسلام و مسیحیت، موءسسه فرهنگی اندیشه، تهران، 1375، ص 7.
9. فصلت(4):12.
10. زلزال(99): 1 5.

[زهرای مرضیه *کنیزحضرت فاطمه( س) *]

2. وحی غریزی به حیوانات: خداوند به حیوانات از جمله زنبور عسل به صورت غریزی وحی کرد که چگونه کارهای خود را انجام دهند:
«وَاگوحی رَبّک اِلی النَّحلِ اگنِ اتَّخذِی مِنَ الْجِبال بُیُوتاً وَمِنَ الشَّجَرِ وَمِمّا یَعْرشُون».(11)
«وپروردگار تو به زنبور عسل «وحی» و الهام غریزی کرد که از کوه‏ها و درختان و داربست‏هایی که مردم می‏سازند، خانه‏هایی برگزین».
این دو نوع وحی را خداوند به صورت عام در اختیار موجودات قرار می‏دهد؛ امّا بعضی مواقع خاص، خداوند به افرادی، وحی خاص موضوعی می‏کند؛ چنان که به مادر موسی وحی کرد.
3. وحی خاص به موءمنان:
«وَاگوحَیْنا اِلی اُمِّ مُوسی اگنِ آرْضِعِیهِ فَاِنْ خَفتِ عَلَیْهِ فَاگلقیه فِی الیَمّ».(12)
«ما به مادر موسی الهام کردیم که او را شیر ده و هنگامی که بر او ترسیدی، وی را در دریا[ی نیل] بیفکن».
ـــــــــــــــــــــــــــ ـــــــــــــــــــــــــ ـــــــــــــــــ
11. نحل(16):68.
12. قصص(28): 7.

[زهرای مرضیه *کنیزحضرت فاطمه( س) *]

البتّه این وحی در احکام رسالی نیست. مادر موسی، تابع شریعت ابراهیم بود و رسالتی به عهده نداشت. خداوند فقط در این موضوع خاص، مطلبی را به او وحی کرده است تا راهنمایی شود؛ چرا که خداوند بندگان صالح خود را در مواقع ضرور کمک می‏کند. خداوند در این باره می‏فرماید:

«وَالَّذِینَ جاهَدُوا فِینا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنا».(13)
«کسانی که در راه ما مجاهدت و کوشش کنند، آنان را به راه‏های خود راهنمای می‏کنیم».
این نکته را باید مدّ نظر داشت که گاهی این وحی، القائات شیطانی است و نه وحی رحمانی، خداوند در این باره می‏فرماید:
«کَذلِکَ جَعَلْنا لِکُلِّ نَبِیٍ عَدُوّ شَیاطِینَ الاِنْسِ وَالجِنّ یُوحی بَعْضُهُمْ اِلی بَعْض زُخْرُف الْقَول».(14)

«این چنین در برابر هر پیامبری، دشمنی از شیاطن انس و جنّ قرار دادیم. آن‏ها به طور سرّی و در گوشی سخنان فریبنده و بی اساس را برای اغفال مردم به یک دیگر می‏گفتند».
در آیه دیگر می‏فرماید:
«اِنَّ الشَّیاطینَ لَیُوحُونَ اِلی اگولیائِهِمْ».(15)
«و شیاطین به دوستان خود، مطالبی مخفیانه را القا می‏کنند».
ـــــــــــــــــــــــــــ ـــــــــــــــــــــــــ ـــــــــــــــــ
13. عنکبوت(29): 69.
14. انعام(6):112.
15. انعام(6):8121

[زهرای مرضیه *کنیزحضرت فاطمه( س) *]

4. وحی رسالی: این نوع وحی به انبیا و رسولان الاهی اختصاص دارد. رسولان الاهی دارای شریعتند و انبیاء با این که به آنان وحی می‏شود، صاحب شریعت نیستند ماهیّت این نوع وحی، بر ما مجهول و یکی از مصادیق عالم غیب است، که باید به آن ایمان بیاوریم.هرگاه واژه وحی به صورت مطلق و بدون قرینه بیان شود، مقصود همین نوع وحی است. قرآن در مورد وحی رسالی می‏فرماید:

«وَکَذلِکَ یُوحی اِلیکَ وَاِلی الَّذینَ مِنْ قَبْلِکَ الله العَزیزُ الحَکیم».(16)

«این گونه خداوند عزیز و حکیم به تو و پیامبرانی که پیش از تو بودند، وحی می‏کند».

البتّه وحی خدا به پیامبران، به روش‏های گوناگونی صورت می‏گیرد.

«ما کانَ لِبَشرٍ اگنْ یُکلّمه الله اِلاّ وَحیاً اگوْ مِنْ وَراءِ حِجاب اگوْ یُرسل رَسُولاً فَیُوحی بِاِذْنِهِ ما یَشاءُ اِنَّهُ عَلیٌُّّ حَکیم».(17)

«شایسته هیچ انسانی نیست که خدا با او سخن گوید، مگر از راه وحی یا از پشت حجاب، یا رسولی می‏فرستد و به فرمان او آن‏چه را بخواهد، وحی می‏کند؛ چرا که او بلند مقام و حکیم است».

از این آیه به خوبی برداشت می‏شود که خداوند به سه طریق با انبیا و رسولان خود سخن می‏گوید: وحی با حجاب، وحی بی حجاب و مستقیم و حی از طریق فرشته. وحی با حجاب خود از راه‏های گوناگونی صورت می‏گیرد که عبارتند از:
أ. گاهی وحی با حجاب از طریق خواب است؛ مانند خواب حضرت ابراهیم.
«قالَ یا بُنَیّ اِنّی اگری فِی الْمَنامِ اگنّی اگذْبَحُک».(18)
ـــــــــــــــــــــــــــ ـــــــــــــــــــــــــ ـــــــــــــــــ
16. (شوری(42):3.
17. شوری(42): 51.
18. صافات(37): 102. 19.شعراء(26): 194.

[زهرای مرضیه *کنیزحضرت فاطمه( س) *]

ب. گاهی وحی با حجاب از طریق وحی در درخت است که خدا از آن طریق با موسی‏علیه السلام سخن گفت.
وحی گاهی با ارسال فرشته است؛ چنان که درباره‏ی پیامبر گرامی اسلام‏صلی الله علیه و آله و سلم وحی، گاهی از طریق جبرئیل انجام می‏شد:

«اِنَّهُ لتَنزیلُ رَبّ العالمین* نَزَلَ بِهِ الرُّوح الاگمین عَلی قَلْبِکَ لتَکُونَ مِنَ المُنْذِرین».(19)

«مسلماً این [قرآن] از سوی پروردگار جهانیان نازل شده است. روح الأمین آن را بر قلب [پاک] تو نازل کرده است، تا از انذار کنندگان باشی».

حال درباره‏ی وحی نبوی و رسالی می‏گوییم که این نوع وحی به انبیا و رسولان الاهی منحصر است و بعد از پیامبر گرامی اسلام‏صلی الله علیه و آله و سلم، این نوع وحی، منقطع شده؛ البتّه انواع دیگر وحی همچنان ادامه دارد.

صدرالمتألهین در این باره می‏گوید: اگر با ختم شدن نبوّت، وحی قطع شده است، باب الهام و اشراق و راهنمایی‏های غیبی الاهی قطع نشده و نخواهد شد.(20)
ـــــــــــــــــــــــــــ ـــــــــــــــــــــــــ ـــــــــــــــــ
20. صدرالمتألهین ، مفاتیح الغیب، مصحح، محمدخواجوی، موءسسه مطالعات وتحقیقات فرهنگی تهران، 1363، ص 12.

[زهرای مرضیه *کنیزحضرت فاطمه( س) *]

حال پرسش این است که آیا ما می‏توانیم وحی رسالی را نوعی تجربه‏ی دینی بنامیم. در پاسخ می‏گوییم: اگر تجربه‏ ی دینی را مفهوم تشکیکی بدانیم که مرتبه‏ی عالی آن، با حقّانیّت و صحّت قطعی درآمیخته و با رسالت توأم است، اطلاق این واژه بر وحی رسالی اشکالی ندارد؛ امّا اگر واژه‏ی تجربه‏ی دینی، مفهوم نوعی است که خصایص مشترک آن یعنی نقص، شکّاکیت، عدم قطعیّت، تکرار پذیری و تکامل پذیری و... برهمه مصادیقش قابل اطلاق است، چنین اصطلاحی بر وحی رسالی روا نیست؛ زیرا وحی رسالی به انبیا و رسولان الاهی انحصار دارد. برخی نویسندگان، ویژگی‏های تکرار پذیری و تکامل پذیری و... تجربه دینی را به وحی رسالی نسبت داده‏اند و از این رو، مسایلی را مطرح نموده‏اند که خلاف واقع است که اجمالاً به پاسخ‏گویی آنها می‏پردازیم:

1. امّا در پاسخ این ادعای جناب آقای سروش که می‏گوید:« پیامبر اسلام مدعیاتی داشت. این مدعیات را همه ما شنیده‏ایم. هیچ وقت صدق سخنان کسی را از روی ادّعاهای خودش نمی‏توان اثبات کرد. اگر بنا بر تصدیق یا تکذیب باشد، باید به قوانین بیرونی نظر کرد» چنین می‏گوییم:

از آن جا که ایشان تجربه‏ی رسالی را همانند سایر تجربه‏های دینی می‏داند، بر آن است که ادّعاهای تجربه گر دلیلی بر صدق آن‏ها نیست و صدق سخنان او را نمی‏توان از ادّعاهای خودش اثبات کرد؛ امّا قرآن، وحی رسالی است که صدق و حقّانیّت آن در خود سخنان آن قرار دارد و به تعبیری، خود این سخنان [به تعبیر سروش این مدّعیات]، معجزه‏ی جاودان است.
ـــــــــــــــــــــــــــ ـــــــــــــــــــــــــ ـــــــــــــــــ

[زهرای مرضیه *کنیزحضرت فاطمه( س) *]

ما در آیات چندی مشاهده می‏کنیم که قرآن، همین ادّعاها را کلام خدا و معجزه می‏داند که حقّانیّت آن‏ها در خودشان است و هیچ شکّ و شبهه‏ای در آن‏ها نیست و به کسانی که در آن‏ها شک و شبهه‏ای دارند، می‏گوید: اگر باور ندارید، مثل این قرآن را بیاورید:
1.«ذلِکَ الْکِتاب لا رَیْبَ فیهِ».(21)
«این کتابی است که شک در آن راه ندارد».
2.«وَاِنْ کُنْتُمْ فی رَیْبٍ مِمّا نَزّلْنا عَلی عَبْدِنا فَاْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ».(22)
«اگر درباره‏ ی آن‏چه بر بنده‏ی خود[= پیامبر] نازل کردیم، شک دارید، دست کم یک سوره همانند آن بیاورید».
قرآن در آیه‏ی دیگری برای تشخیص ادّعاهای پیامبر مردم را با صراحت به تفکّر و تعمّق در خود قرآن می‏خواند.
«اگفَلا یَتَدبَّرُونَ الْقُرآن وَلَوْ کانَ مِنْ عِنْد غَیْر الله لَوَجَدُوا فیهِ اختلافاً کَثیراً».(23)
«آیا درباره قرآن نمی‏اندیشند؟ اگر از سوی غیر خدا بود، اختلاف فراوانی در آن می‏یافتند».
بنابراین، سخن آقای سروش به هیچ وجه درست نیست و بر خلاف سخن او می‏توان صدق سخنان پیامبر را از روی ادّعاهای خودش اثبات کرد، و این آیات به خوبی اثبات می‏کند که حقانیت سخنان وحی در خودش است.
امّا در پاسخ به مدّعیات دیگر جناب آقای سروش که می‏گوید:
1. تجربه‏ی نبوی و رسالی به طور کامل قطع نمی‏شود.
2. اشخاصی ممکن است احساس کنند که دیگر نمی‏توانند پیرو شریعت پیامبر اسلام باشند.
3. تجربه ‏ی دینی عارفان، مکمّل و بسط دهنده‏ی تجربه‏ی دینی پیامبران است؛ در نتیجه، دین خدا، رفته رفته پخته ‏تر می‏شود.
ـــــــــــــــــــــــــــ ـــــــــــــــــــــــــ ـــــــــــــــــ
21. بقره(2):2.
22. بقره(2):23.
23. نساء(4):82.

[زهرای مرضیه *کنیزحضرت فاطمه( س) *]

می‏توان گفت که اوّلاً پیامبر اسلام، خاتم پیامبران است و همچنین دین او نیز به اکمال و اتمام رسیده و می‏تواند به نیازهای انسان تا ابد پاسخ‏گوید؛ در نتیجه، وحی رسالی نیز به پایان رسید، و دیگر نمی‏تواند تداوم داشته باشد، قرآن در این باره می‏فرماید:
«ما کانَ مُحَمَّد اگبا اگحدٍ مِنْ رِجالِکُمْ وَلکِنْ رَسُولُ اللهِ وَخاتم النَّبیین وَکانَ اللهُ بِکُلِّ شَی‏ءٍ عَلیماً».(24)

«محمّد، پدر هیچ یک از شماها نبوده و نیست؛ ولی فرستاده و رسول خدا و خاتم پیامبران است و خداوند به همه چیز آگاه است».
خاتم به معنای انگشتر است. در عصر نزول اسلام، مُهر افراد، نگین انگشتر آنان بود که با آن نامه‏ها را مهر می‏کردند به نشانه‏ی این که پیام به پایان رسیده است. با توجّه به این نکته، معنای آیه‏ی پیشین این است که با آمدن پیامبر اسلام، طومار نبوّت و پیامبری پایان خورده و پرونده نبوّت بسته شده است. در ضمن از آن‏جا که رسالت، عبارت از ابلاغ و رساندن پیام‏هایی است که از طریق وحی دریافت می‏شود، به طور طبیعی، رسالت الاهی بدون نبوّت نخواهد بود و در نتیجه، ختم نبوّت ملازم با ختم رسالت نیز هست. به تعبیر دیگر، نبی از آن جهت نبیّ است که به او وحی می‏شود. هنگامی که نبی خاتمه بیابد، وحی نبی نیز خاتمه می‏یابد. رسالت نیز چون با صاحب شریعت و نبی بودن مستلزم است، آن نیز خاتمه خواهد یافت؛ چون هنگامی که وحی نبی خاتمه یافت، رسالت نیز خاتمه می‏یابد.

در زمینه‏ی خاتمیّت نبی نیز احادیث فراوانی وجود دارد که به یکی از آن‏ها یعنی حدیث «منزلت» اشاره می‏کنیم. پیامبر اکرم‏صلی الله علیه و آله و سلم زمانی که در جریان جنگ تبوک امام علی‏علیه السلام را جانشین خود در مدینه قرار داد، به وی فرمود:

«ألا ترضی أن تکون منّی بمنزلة هارون من موسی إلاّ أنّه لا نبیّ بعدی».(25)
«آیا خشنود نیستی که منزلت تو به من همانند منزلت هارون به موسی باشد، جز این که پس از من پیامبری نخواهد بود».
ـــــــــــــــــــــــــــ ـــــــــــــــــــــــــ ـــــــــــــــــ
24. احزاب(33):40.
25. صحیح بخاری، ج3، ص 58؛ جعفر سبحانی، منشور عقاید امامیه، موءسسه امام صادق‏علیه السلام، قم، 1376، ص 155.