•``:.. نمازآموزي به کودکان .. •``:

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

البته، اين مسئله اختصاص به اهل بيت پيامبر (صلي الله عليه و آله و سلم) نداشت و به همين سبب، پيامبر (صلي الله عليه و آله و سلم) به ديگران نيز دستور مي داد تا خانواده ي خود را به نماز امر کنند و مراقب نماز آنان باشند. مالک بن حويرث مي گويد:

ما که چند جوان همسال بوديم نزد پيامبر (صلي الله عليه و آله و سلم) رفتيم و بيست شب نزد پيامبر (صلي الله عليه و آله و سلم) مانديم. پيامبر (صلي الله عليه و آله و سلم) مهربان و نرمخو بود. هنگامي که دانست ما ميل به خانواده مان داريم. از خانواده مان پرسيد و ما جواب داديم. آنگاه فرمود: به سوي خانواده خود برگرديد و در خانواده هايتان نماز را برپا داريد و به آنان بياموزيد و آنان را [به نماز] امر کنيد. (12)

ائمه (عليهم السلام) نيز به پيروي از پيامبر (صلي الله عليه و آله و سلم) مراقب فرزندان خود بودند تا فريضه ي نماز را بياموزند و ادا کنند و شيعيان را نيز به اين کار سفارش مي کردند. روايات زيادي از آنان در اين باب به دست ما رسيده که برخي از آنها را پيش از اين در بحث سن آموزش نماز نقل کرديم.

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

پي نوشت ها :

1. در اينجا توجه به اين مطلب ضروري است که مراد از وجوب در اين روايت وجوب فقهي نيست؛ زيرا به اجماع همه ي فقها در اين سن کودک به بلوغ شرعي نمي رسد و نماز خواندن نيز بر او واجب نيست. وجوب فقهي بدين معناست که مکلف بايد عمل واجب را انجام دهد و اگر از آن سرپيچي کند مستحق عقوبت مي شود.

2. عن محمد بن مسلم عن أحدهما (عليهماالسلام) في الصبي متي يصلي؟ قال: «إذا عقل الصلاه». قلت: متي يعقل الصلاه و تجب عليه؟ قال: «لست سنين» (عاملي، 1409 ق، ج 4، ص 18).

3. الحلبي، عن أبي عبدالله عن أبيه (عليه السلام) قال: إنا نأمر صبياننا بالصلاه إذا کانوا بني خمس سنين؛ فمروا صبيانکم بالصلاه إذا کانوا بني سبع سنين (عاملي، 1409 ق، ج 4، ص 19).

4. عن الفضيل بن يسار قال: کان علي بن الحسين (عليه السلام) يأمر الصبيان يجمعون بين المغرب و العشاء و يقول: هو خير من أن يناموا عنها (کليني، 1365، ج 3، ص 409).

5. عن علي بن الحسين (عليه السلام) أنه کان يأخذ من عنده من الصبيان بأن يصلوا الظهر و العصر في وقت واحد، و المغرب و العشاء في وقت واحد. فقيل له في ذلک، فقال: هو أخف عليهم، و اجدر أن يسارعوا أليها؛ و لا يضيعوها و لا يناموا عنها و لا يشتغلوا (نوري، 1408 ق، ج 15، ص 160).

6. عن أبي عبدالله (عليه السلام) قال: قال رسول الله (صلي الله عليه و آله و سلم): يا علي... و لا تبغض إلي نفسک عباده ربک فإن المنبت يعني المفرط لا ظهراً أبقي و لا أرضا قطع (کليني، 1365، ج 2، ص 87).

7. عن أبي عبدالله (عليه السلام) قال: اجتهدت في العباده و أنا شاب فقال لي أبي (عليه السلام): يا بني، دون ما أراک تصنع فإن الله عزوجل إذا أحب عبداً رضي عنه باليسير (کليني، 1365، ج 2، ص 87).

8. قال رجل: يا رسول الله (صلي الله عليه و آله و سلم) لا أکاد أدرک صلاه مما يطول بنا فلان؛ فما رأيت النبي(صلي الله عليه و آله و سلم) في موعظه أشد غضباً من يومئذ؛ فقال: يا أيها الناس، إنکم منفرون، فمن صلي بالناس فليخفف؛ فإن فيهم المريض و الضعيف و ذا الحاجه (بخاري، 1401، ج 1، ص 31).

9. و إذا قمت في صلاتک للناس فلا تکونن منفراً و لا مضيعاً فإن في الناس من به العله و له الحاجه و قد سألت رسول الله (صلي الله عليه و آله و سلم) - حين وجهني إلي اليمن -: کيف أصلي بهم فقال: صل بهم کصلاه أضعفهم و کن بالمؤمنين رحيماً (نهج البلاغه، [بي تا]، ص 439).

10. و کان رسول الله (صلي الله عليه و آله و سلم) نصباً بالصلاه بعد التبشير له بالجنه لقول الله سبحانه «و أمر أهلک بالصلوه و أصطبر عليها» فکان يأمر بها أهله و يصبر عليها نفسه (نهج البلاغه، [بي تا]، ص 316).

11. و أما الثاني عشر قول الله عزوجل «و أمر أهلک بالصلاه و اصطبر عليها» فخصنا الله بهذه الخصوصيه أن أمرنا مع الأمه بإقامه الصلاه ثم خصنا من دون الأمه فکان رسول الله (صلي الله عليه و آله و سلم) يجيء إلي باب علي و فاطمه بعد نزول هذه الآيه تسعه أشهر کل يوم عند حضور کل صلاه خمس مرات فيقول الصلاه رحمکم الله (شيخ صدوق، 1414ق، ص 533)

12. مالک بن الحويرث قال: آتينا (صلي الله عليه و آله و سلم) و نحن شبيه متقاربون، فأقمنا عنده عشرين ليله، و کان رسول الله (صلي الله عليه و آله و سلم) رفيقا. فلما ظن أنا قد اشتهبنا أهلنا أو قد اشتقنا سألنا عمن ترکنا بعدنا، فأخبرناه. قال: ارجعوا إلي أهليکم فأقيموا فيهم و علموهم و مروهم و ذکر أشياء أحفظها أو لا أحفظها، و صلوا کما رأيتموني اُصلي. فإذا حضرت الصلاه فليؤذن لکم أحدکم و ليؤمکم أکبرکم حدثنا (بخاري، 1401، ج 8، ص 132).

منبع: کتاب سيره تربيتي پيامبر و اهل بيت (ع)

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

چگونه به کودکمان نماز بياموزيم؟

روش هاي آموزش نماز


1. آشنا کردن متربي با نماز


نماز به عنوان مهم ترين عبادت اسلامي و به عنوان چهره و نماد دين اسلام، حکمت و ساختار و آداب و شروطي ويژه دارد و کسي نمي تواند مطابق ميل و خواست خود آن را تغيير دهد، بر اعمال و اذکار آن بيفزايد يا کم کند، و يا در هر زماني که خواست آن را انجام دهد. افزون بر اين، نماز انواع گوناگوني دارد. برخي نمازها مستحب و برخي ديگر واجب اند. بنابراين، انجام صحيح نماز و بهره مندي از آثار و برکات آن متوقف بر رعايت آداب و شروط آن و رعايت اين آداب و شروط نيز مستلزم آگاهي از آنهاست. از سوي ديگر، انسان هنگامي که نسبت به عملي آگاهي کافي داشته باشد، مي تواند با بصيرت بيشتري درباره ي آن داوري کند و تصميم بگيرد و اگر تصميم به انجام آن بگيرد، انگيزه ي بيشتري براي انجام آن در خود احساس مي کند و در برابر موانع موجود آسان تر مقاومت مي کند.

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

از اين رو در سيره ي معصومان (عليهم السلام) به آشنا کردن متربي با نماز و احکام و شروط آن بسيار اهتمام شده است. امام صادق (عليه السلام) مي فرمايد: «دوست دارم شيعيانم، گرچه با تنبيه، به مسائل ديني خود آگاه باشند». (1) بر همين اساس، بيشتر وقت امامان (عليهم السلام) به ويژه برخي از آنها که موقعيت مناسبي پيدا کردند، به تبيين و تعليم فقه اختصاص پيدا مي کرد و حاصل اين آموزش ها کتاب هاي متعدد حديث شد که در اختيار مسلمانان قرار دارد و براساس آنها کيفيت و شروط و انواع نماز را به دست مي آورند و عمل مي کنند.
آموزش هاي معصومان (عليهم السلام) درباره ي نماز به دو صورت ارائه شده است: آموزش شفاهي و آموزش عملي.

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

آموزش شفاهي

از دير باز بيان شفاهي مطالب، روشي براي آموزش، به ويژه آموزش مطالب نظري بوده است. معصومان (عليهم السلام) نيز از اين روش براي آموزش معارف مربوط به نماز استفاده کرده اند. اين مطالب به چند دسته تقسيم مي شوند که در ذيل به آنها اشاره مي کنيم:

حکمت نماز: امام رضا (عليه السلام) در حکمت نماز مي فرمايد:

نماز اقرار به ربوبيت خداوند عزوجل، طرد شرک، قيام در برابر خداوند با ذلت و بيچارگي و خضوع و اعتراف به گناهان، طلب بخشش گناهان و در هر روز پنج بار صورت بر زمين گذاشتن به منظور تعظيم خداوند عزوجل است و نيز براي اين است که آدمي به ياد خداوند باشد و او را فراموش نکند و طغيان نورزد و خاشع و راغب به خداوند و خواهان زيادي و برکت در دين و دنيا باشد. به علاوه که در اين امر مداومت بر ياد خداوند در شب و روز است تا بنده، پروردگار و مدبر و آفريننده اش را فراموش نکند و از حد خود نگذرد و طغيان نکند و ياد خداوند و ايستادن در برابر او نمازگزار را از گناهان باز مي دارد و مانع فساد او مي گردد. (2)

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

احکام و آداب و شروط نماز: در روايات متعددي از معصومان (عليهم السلام) احکام و آداب و شروط نماز به تفصيل بيان شده و ما در اينجا به برخي از آنها اشاره مي کنيم:

خشوع و خضوع: يکي از آداب و شروط نماز خضوع و خشوع نمازگزار است. پيامبر (صلي الله عليه و آله و سلم) فرمود:

نماز بر چهار چيز بنا شده است. سهمي از آن وضوي کامل است و سهمي از آن رکوع و سهمي از آن سجود و سهمي از آن خشوع است. گفته شد: يا رسول الله، خشوع چيست؟ فرمود: اين است که آدمي در نماز تواضع داشته باشد و با تمام وجود به خداوند روي آورد. (3)

تقوا: يکي از شروط اصلي مقبوليت نماز تقواي الهي است. پيامبر (صلي الله عليه و آله و سلم) فرمود:
«اگر چنان نماز بخوانيد که مانند زه کمان لاغر شويد و چنان روزه بگيريد که مانند خودِ کمان خميده شويد، خداوند جز با ورع و تقوا از شما نمي پذيرد». (4)

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

پرهيز از مال حرام: پيامبر (صلي الله عليه و آله و سلم) فرمود:
«عبادت همراه با خوردن مال حرام ماند ساختمان سازي بر رمل و آب است». (5)

حضور قلب: پيامبر (صلي الله عليه و آله و سلم) در سفارش خود به ابوذر مي فرمايد:
«دو رکعت نماز با تفکر بهتر از آن است که تمام شب، بدون حضور قلب عبادت خداوند انجام شود». (6)

بازي نکردن با اعضا و جوارح: در روايات از مشغول شدن نمازگزار به اعضا و جوارح خويش نهي شده است؛ زيرا اين کار با حضور قلب و خشوع و ادب نماز منافات دارد. علي (عليه السلام) فرمود:
پيامبر (صلي الله عليه و آله و سلم) مردي را ديد که در نماز با ريش خود بازي مي کرد. فرمود: اگر حضور قلب و خشوع قلب داشت، اعضا و جوارحش نيز خاشع بودند. (7)

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

پرهيز از کسالت و بي نشاطي در نماز: امام باقر (عليه السلام) مي فرمايد:
در حال کسالت و چُرت آلودگي و سنگيني به نماز برنخيز که اينها از متعلقات نفاق است و خداوند سبحان مؤمنان را از برخاستن به نماز در حال مستي، يعني مستي خواب، باز داشته است. (8)

نمازهاي نافله و مستحب: نماز به ويژه نمازهاي واجب روزانه در صورتي اجازه ي صعود به آسمان بارگاه الهي مي يابد و مقبول واقع مي شود که همه ي شروط و آداب در آن رعايت شده باشد. اما نماز مردم معمولاً چنان توانايي و خلوصي ندارد که اجازه ي صعود به درگاه الهي را بيابد. از اين رو، خداوند متعال براي جبران نقيصه ي نمازهاي يوميه ي واجب، نوافل را وضع کرده است تا کساني که خواهان کامل شدن و قبولي نمازشان هستند با انجام نوافل به اين هدف دست يابند. به همين جهت معصومان (عليهم السلام) نمازهاي نافله و مستحب را نيز براي مخاطبان خود تبيين مي کردند. زراره نقل مي کند:
من در جواني نزد امام صادق (عليه السلام) رفتم امام نمازها و روزه مستحب را براي من برشمرد. (9)

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

آموزش عملي


نماز، چنان که پيش از اين گفتيم، عبادتي است با ابعاد گوناگون. در نماز، هم ذکر وجود دارد، هم قرائت و هم عمل؛ از اين رو نمي توان به آموزش شفاهي بسنده کرد، به همين سبب، معصومان (عليهم السلام) افزون بر روش شفاهي، از روش عملي نيز براي آموزش نماز، به ويژه اعمال نماز، استفاده کرده اند. هنگامي که دستور نماز نازل شد، پيامبر (صلي الله عليه و آله و سلم) براي آموزش نماز به مسلمانان فرمود:

صلوا کما رأيتموني اُصلي (الاحسائي، 1405 ق، ج 1، ص 198)؛ نماز بخوانيد چنان که مي بينيد من نماز مي خوانم.
ائمه (عليهم السلام) نيز براي آموزش نماز از اين روش استفاده کرده اند.

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

حماد از امام صادق (عليه السلام) مي خواست نماز را به او بياموزد. امام (عليه السلام) برخاست و با قامتي صاف رو به قبله ايستاد، دستان خود را به رانش چسباند و پاها را به هم نزديک کرد به گونه اي که بين آنها به اندازه ي سه انگشت باز فاصله ايجاد شد، انگشتان پاها را کاملاً رو به قبله کرد به گونه اي که هيچ انحرافي از قبله نداشته باشند و با خشوع «الله اکبر» گفت و سوره ي حمد و توحيد را با ترتيل خواند و اندکي به اندازه ي تازه کردن نفس، ايستاد و مکث کرد، سپس دستان خود را تا مقابل صورت بالا آورد و «الله اکبر» گفت و به رکوع رفت. کف دستان خود را بر زانوها گذاشت و زانوها را به سمت عقب فشار داد تا کمر ايشان کاملاً صاف شد به گونه اي که اگر قطره ي آبي يا روغني بر آن ريخته مي شد، به سبب صاف بودن کمر به پايين نمي ريخت، و گردن خود را کشيد، چشمانش را بست، سپس سه بار با ترتيل خداوند را چنين تسبيح گفت: «سبحان ربي العظيم و بحمده». آنگاه برخاست و هنگامي که کاملاً صاف ايستاد گفت: «سمع الله لمن حمده». سپس تکبير گفت و در حال ايستاده دستانش را روبه روي صورتش بالا آورد و پس از آن به سجده رفت و کف دو دستش را در حالي که انگشتانش به هم چسبيده بود، مقابل زانوهايش و به موازات صورتش قرار داد و سه بار گفت: «سبحان ربي الأعلي و بحمده». در سجده هيچ يک از اعضا بر روي عضو ديگر قرار نداشت و بر هشت عضو سجده کرد: کف دو دست، دو زانو، انگشت بزرگ پاها، پيشاني، و بيني و [پس از نماز] فرمود: از اينها هفت عضو واجب است و اين همان است که خداوند در کتابش فرموده است: «و أن المسجد لله فلا تدعوا مع الله أحدا» و آن پيشاني و کف دو دست، دو زانو و انگشت بزرگ دو پاست و گذاشتن بيني بر خاک در سجده سنت است. پس سرش را از سجده برداشت و هنگامي که کاملاً نشست، گفت: «الله اکبر». سپس بر پاي چپ نشست و روي پاي راست را بر کف پاي چپ گذاشت و گفت: «استغفرالله ربي و اتوب اليه». پس در حال نشسته «الله اکبر» گفت و سجده ي دوم را مانند سجده ي اول به جا آورد و در حال رکوع و سجود عضوي از بدن را بر روي عضو ديگر قرار نداد و در حال سجده ساعد خود را بر روي زمين نگذاشت، بلکه آنها را مانند بال نگه مي داشت. دو رکعت نماز به همين صورت خواند و در حالي که انگشتان دستش بسته بود، براي تشهد نشست و پس از آن سلام داد و فرمود: حماد، چنين نماز بخوان. (10)