سنت های تاریخی قران در مورد مومنان

[سمن بویان* خادمه اباصالح المهدی(عج)*]

3. سنت نزول بركات بر مؤمنان :

یكی از سنت های مهم الهی كه به جامعه اسلامی و مردم مؤمن اختصاص دارد، بهره مندی آنان از بركات و نعمت های فراوان مادی در عرصه زندگی است. در آیه های متعدی از قرآن كریم به این مسئله تصریح شده است. اساساً دخالت دادن معنویت در سرنوشت ملت ها از اختصاصات قرآن كریم است;
به تعبیر شهید مطهری قرآن در بیان پیروی كردن تاریخ از سنن، یك تفاوت منطقی با دیگران دارد و آن این است كه دیگران به این نكته كه فساد اخلاق در سرنوشت و سعادت ملت ها مؤثر است یا توجه ندارند و یا كمتر توجه دارند. قرآن وقتی كه فلسفه تاریخ بشر را ذكر می كند می فرماید كه سعادت اقوام و ملت ها بستگی دارد به علم و اخلاق و معنویت آن ها. قرآن راجع به این كه معنویت یك قوم در سرنوشت آن ها تأثیر فراوان دارد اصرار عجیب دارد.
آن چیزی كه بیشتر، از مختصات قرآن است، گذشته از این كه آن فلسفه كلی را قبول می كند و بلكه برای اولین بار در دنیا بیان می كند، این جهت است:
وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُری آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَیْهِمْ بَرَكات مِنَ السَّماءِ وَ الاَْرْضِ;(اعراف/96)
اگر مردم قریه ها ایمان آورده و پرهیزكاری كرده بودند بركت هایی از آسمان و زمین به رویشان می گشودیم.

منظور از بركات، هر چیز كثیری از قبیل امنیت، آسایش، سلامتی، مال و اولاد است(المیزان، ج ۸، ص ۲۵۴)
و برخی آن را به معنای نزول باران و روییدن گیاهان می دانند.
آیه شریفه، بركات را به مجرایی تشبیه كرده كه نعمت های الهی از آن مجرا بر آدمیان جریان می یابد. باران و برف هر كدام در موقع مناسب و به مقدار نافع می بارد، هوا در موقعش گرم و در موقعش سرد شده و در نتیجه، غلات و میوه ها فراوان می شود و این در موقعی است كه مردم، به خدای خود ایمان آورده و تقوا پیشه كنند.

نكته قابل توجه این كه گشوده شدن بركت های آسمان و زمین، ناشی از ایمان و تقوای جامعه است، نه ایمان یك نفر و دو نفر.۶۰ و به تعبیر دیگر، مراد آیه شریفه این است كه اگر از افراد هر جامعه ای آن قدر ایمان آورده و تقوا پیشه كنند كه جمله «اهل این جامعه، ایمان و تقوا دارند» در مورد آنان صادق باشد، خداوند نعمت های مادی و معنویش را شامل حال همه ایشان، حتی افراد كافر و بی تقوا می نماید و همه از رفاه مادی، آرامش، امنیت و... برخوردار می شوند. در این آیه، هم در جهت زمینه سازی جریان سنت و هم در بُعد پیامدهای آن، زندگی اجتماعی و رفتار گروهی به عنوان دو محور اصلی سنت های اجتماعی خداوند در نظر گرفته شده است.(«قانون مندی جامعه وتاریخ» تاریخ در آینه پژوهش، ش ۲، ص ۳۸ـ۳۹)
خدای سبحان در آیه شریفه یك حقیقت خالی از هر شائبه ای را خاطر نشان ساخته و آن عبارت است از چیزی كه معیار و مدار اساس نزول نعمت و نقمت بر آدمیان است.

ادامه دارد

[سمن بویان* خادمه اباصالح المهدی(عج)*]

توضیح این كه:

به طور كلی همه اجزای عالم، مانند اعضای بدن، به یكدیگر متصل و مربوط است، به طوری كه صحت و سقم و استقامت و انحراف یك عضو، در صدور افعال از سایر اعضا تأثیر داشته و این تفاعل در خواص و آثار در همه اجزا و اطراف آن جریان دارد و این اجزا ـ به طوری كه قرآن شریف بیان كرده ـ همه به سوی خدای سبحان و آن هدفی كه خداوند برای آن ها مقدّر نموده در حركت اند و انحراف و اختلال حركت یك جزء از اجزای آن، مخصوصاً اگر از اجزای برجسته باشد در سایر اجزا به طور نمایان اثر سوء باقی می گذارد.
این خود یكی از سنت هایی است كه خدای تعالی در جمیع اجزای عالم كه انسان یكی از آن هاست جاری ساخته است، و این سنت نه تخلف بر دار است و نه انسان، از آن مستثنا است و او نیز مانند سایر انواع موجودات، وجودش مربوط و بسته به سایر اجزای عالم است و اعمالی كه از او سر می زند و حركاتی كه در مسیر زندگی اش و در سیر به سوی سرمنزل سعادت از خود نشان می دهد با سایر اجزای عالم كه محیط به اوست ارتباط كامل دارد، به طوری كه اگر حركاتش صالح و سازگار با آن اجزا و موجودات باشد آن موجودات نیز با او سازگار خواهند بود و بركات آسمان به سویش سرازیر خواهد شد و اگر امتی از امت ها، از راه فطرت، منحرف گردد و درنتیجه، از راه سعادت انسانی كه خداوند برایش مقرر كرده باز بماند، اسباب طبیعی هم كه محیط به آن و مربوط به اوست اختلال یافته و آثار سوء این اختلال به خود آن امت برمی گردد. و معلوم است كه در بازگشت آن آثار چه اختلال ها و چه محنت هایی متوجه اجتماعش می شود. فساد اخلاق و قساوت قلب و از بین رفتن عواطف رقیقه، روابط عمومی را از بین برده و هجوم بلیات آسمانی (مثل باریدن باران غیر فصلی، سیل، طوفان و صاعقه) و تهدید به انقراضش می كند (سیدمحمدحسین طباطبایی، المیزان، ج ۸، ص۲۴۷ ـ ۲۴۸)

[سمن بویان* خادمه اباصالح المهدی(عج)*]

برخی آیات مربوط به سنت یاد شده، به ویژگی خاصی اشاره كرده و بركات خاص الهی را از آثار آن ویژگی شمرده است، مثل استقامت و نعمت خاص الهی.

به عنوان نمونه، قرآن كریم در آیات متعدد، جامعه اسلامی را به صبر و استقامت دعوت می كند یا استقامت كنندگان را تمجید و تحسین كرده و به پاداش هایی نوید می دهد; نظیر آیه شریفه:
فَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ و من تَابَ مَعَكَ/ پس همان گونه كه فرمان یافته ای استقامت كن، و هم چنین كسانی كه با تو به سوی خدا آمده اند باید استقامت كنند (هود (۱۱) آیه ۱۱۲ و نیز آیات كریمه فصلت (۴۱) آیه ۶ و ۳۰، روم (۳۰) آیه ۳۰، شوری (۴۲) آیه ۱۵و جن (۷۲) آیه ۱۶.)

كلمه استقامت در خصوص طریقی به كار می رفته كه به خط مستقیم كشیده شده باشد. و استقامت انسان به این معناست كه همواره ملازم طریقه مستقیم باشد.(سیدمحمدحسین طباطبایی، المیزان، ج ۱۷، ص ۵۹۰ ـ ۵۹۱.)

و منظور از «فاستقم كما امرت» این است كه بر دین حق ثابت باش و حق آن را طبق دستوری كه گرفته ای ایفا كن. و نیز در آیه ۳۰ سوره فصلت منظور از استقامت این است كه بر آن چه در جمیع شئون زندگی خود می گفتند استوار بماندند، و در عقاید و اخلاق و اعمالشان به چیزی جز آن چه موافق توحید و سازگاری با آن است ركون نكنند، بلكه همواره آن را رعایت و در جمیع احوال و با هر چیز كه در ظاهر یا باطنشان روبه رو می شوند حفظ می كنند.(سیدمحمدحسین طباطبایی، المیزان، ج 11، ص 62ـ 63.)

[سمن بویان* خادمه اباصالح المهدی(عج)*]

خداوند سبحان به مؤمنانی كه استقامت در مسیر حق كنند، به برخی منافع دنیوی بشارت می دهد.





وَأَنلَّوِ اسْتَقَامُوا عَلَی الطَّرِیقَهِٔ لَأَسْقَیْنَاهُم مَّاء غَدَقًا.
كسانی كه بر طریقه اسلام استقامت داشته باشند(سوره جن/16)
یعنی ملازمت و ثبات بر اعمال و اخلاقی كه ایمان به خدا و به آیات او اقتضای آن را دارد، داشته باشند از آب بسیار بهره مند خواهند شد.
بعید نیست از سیاق، استفاده شود كه جمله، «لَأَسْقَیْنَاهُم مَّاء غَدَقًا» مثلی باشد كه بخواهد توسعه را در رزق برساند(سید محمد حسین طباطبایی، المیزان، ج ۲۰، ص ۷۱)
و به تعبیر برخی مفسران، سال هایی پر باران و پربركت نصیب آن ها می شود.(ناصر مكارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج ۲۰، ص ۲۷۶)

در این آیات، سخن از رابطه خاصی بین استقامت در تطبیق احكام خدا و به كار بستن آن از یك طرف و بین فراوانی معیشت و كثرت تولید از طرف دیگر; و به زبان امروز بین عدالت در توزیع و فراوانی در تولید، رابطه برقرار شده است. قرآن تأكید می كند كه هر جامعه ای در توزیع اش به عدالت حكومت كند، در تنگنای كمبود تولید قرار نمی گیرد، دچار فقر نمی شود، ثروتش افزوده شده و خیرات و بركات فراوانی نصیبش می گردد. قانون و سنت تاریخ نشان می دهد هرگاه احكام دستورات آسمانی در روابط توزیع رعایت شود این امر باعث تولید بیشتر و ثروت ملی زیادتر می شود و سرانجام بركات آسمان و زمین روی این مردم گشوده می شود.(شهید صدر، ص ۴۹)

[سمن بویان* خادمه اباصالح المهدی(عج)*]

نتیجه گیری از سنت نصرت و نزول بركات

نتیجه ای كه از این سنت الهی گرفته می شود این است كه هرگاه امت اسلامی به لوازم ایمان پای بند باشند و در زندگی خود تقوای فردی و جمعی را رعایت كنند، خود را در مسیر سنت ذكر شده قرار داده و از بركات مادی ونیز نصرت و یاری خدای سبحان، در رویارویی با كفار برخوردار می شوند. نمونه بارز آن، جامعه اسلامی زمان پیامبر اكرم(صلی الله علیه وآله) بود كه به رغم كمی نفر و نیز ناتوانی نظامی و اقتصادی توانستند بر جبهه كفر پیروز شده و هم چنین از بسیاری مواهب مادی نیز بهره مند گردند. اما اگر جامعه اسلامی از معنویات و تقوای فردی و اجتماعی فاصله بگیرد در واقع، خود را از مسیر سنت ذكر شده خارج می كند، حتی اگر از رهبری معصوم نیز برخوردار باشد، طعم امداد و بركات غیبی را نخواهد چشید و طبق قانون الهی، محكوم به شكست خواهد بود.

• نمونه روشن آن، امت حضرت امیر(علیه السلام) است كه به رغم برخورداری از رهبری سیاسی آن حضرت، در برابر مردم شام كه رهبری، چون معاویه ـ كه یكی از پست ترین موجود روزگار بود ـ داشتند تن به شكست دادند و حضرت امیر(علیه السلام) در بیان فلسفه شكست سپاهیانش به آن سنت و قانون طبیعی اشاره كرده است.

هنگامی كه گزارش های پیاپی از شكست یاران امام(علیه السلام) به كوفه می رسید و عبیدالله بن عباس و سعیدبن نمران، فرمانداران امام در یمن از بسربن ابی ارطاهٔ شكست خورده به كوفه برگشتند،امام(علیه السلام) برای سرزنش یاران خود به دلیل كندی و ركود در جهاد و مخالفت از دستورهای رهبری، خطبه ای ایراد نموده كه در واقع فلسفه شكست ملت ها را بیان فرموده است:

به من خبر رسیده است كه بسربن ابی ارطاهٔ بر یمن تسلط یافته، سوگند به خدا می دانستم كه مردم شام به زودی بر شما غلبه خواهند كرد، زیرا آن ها در یاری كردن باطل خود وحدت دارند و شما در دفاع از حق متفرقید، شما امام خود را در دفاع از حق نافرمانی كرده و آن ها امام خود را در باطل فرمانبردارند. آن ها نسبت به رهبر خود امانت دارند و شما خیانت كارید... .(نهج البلاغه، خطبه۲۵، ترجمه محمد دشتی، ص ۴۹)

[سمن بویان* خادمه اباصالح المهدی(عج)*]

شهید مطهری در این رابطه می گوید:

ما از نظر این كه مسلمان و موحد هستیم و تابع قرآن می باشیم باید بپذیریم كه تاریخ بشر، تاریخ امت ها و اقوام و جمعیت ها یك حساب منظم و قطعی و مشخصی دارد و ما باید آن حساب ها را بشناسیم و خودمان را با آن حساب ها تطبیق بدهیم. روش الهی و قانون الهی این است كه ملت ها اگر چنین و چنان باشند یك چنین سرنوشتی خواهند داشت، و اگر نه، طور دیگری باشند، باز سرنوشت دیگری خواهند داشت.

مثلا این آیه كه می فرماید:
«إِنَّ اللّهَ لا یُغَیِّرُ ما بِقَوْم حَتّی یُغَیِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ»رعد (۱۳) آیه ۱۱.

یك قانون مسلم و قطعی را در تاریخ بشر و زندگی بشر ذكر می كند. ما می بینیم قرآن كریم سر گذشت فرعون و فرعونیان را ذكر می كند، ستمگری ها، استكبارها، استعلاها و تبعیض های این ها را بیان می كند، كفرورزی و كفرانورزی های این ها را ذكر می فرماید تا منتهی می شود به هلاكت آن ها.

پشت سرش این چنین می فرماید:
«ذلِكَ بِأَنَّ اللّهَ لَمْ یَكُ مُغَیِّراً نِعْمَهًٔ أَنْعَمَها عَلی قَوْم حَتّی یُغَیِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ»;انفال (۸) آیه ۵۳.

یعنی این بدان سبب و موجب است كه هرگز خداوند نعمتی را كه به قومی ارزانی می فرماید از آن ها پس نمی گیرد مگر پس از آن كه آن ها خودشان در آن چه مربوط به شخصیت و اخلاق و عادات خودشان است دگرگونی به وجود آورند، فاسد گردند. كلمه «لم یك» افاده حتمیت و ضرورت می كند; یعنی خداوند هرگز چنین نبوده است كه بی جهت نعمتی را از قومی سلب كند، لازمه خدایی خدا این است كه این چنین نباشد.مرتضی مطهری، خاتمیت، ص ۹۴ ـ ۹۵.

[سمن بویان* خادمه اباصالح المهدی(عج)*]

هدایت عام

همه انسان ها، اعم از مومن و كافر، مشمول سنت تشریعی و تكوینی خدای سبحان هستند.و مراد از سنت تكوینی، تشخیص خیر و شر انسان است،

چنان كه می فرماید:

فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا و تقواها;(شمس/8)
سپس فجور و تقوا (شر و خیرش) را به او الهام كرد.

منظور از الهام فجور و تقوا این است كه خدای سبحان انسان ها را آگاه كرده كه فعلی را كه انجام می دهند فجور است یا تقوا، و برایشان مشخص كرده كه تقوا چگونه اعمالی است، مثلاً تصرف مال را كه مشترك بین تصرف در مال یتیم و تصرف در مال خویش است به او شناسانده، هم چنین این را هم به او الهام كرده كه تصرف در مال یتیم فجور است و تصرف در مال خویش تقواست;(تفسیر المیزان، ج ۲۰، ص ۵۰۰)

به عبارت دیگر، فجور و تقوای انسان ها برای آن ها معلوم و به الهامی فطری و خدایی مشخص شده است و هر كس می داند چه كارهایی سزاوار است انجام دهد و رعایتش كند و چه كارهایی سزاوار انجام نیست.(تفسیر المیزان،ج ۲، ص ۱۷۴)

[سمن بویان* خادمه اباصالح المهدی(عج)*]

هدایت خاص مؤمنان

صرف نظر از هدایت عام الهی كه شامل مؤمنان و كفار می شود، نوعی هدایت است كه به مؤمنان اختصاص دارد. هنگامی كه انسان از دستورات الهی و اطاعت پیامبران خدا سرباز نزند و به جای تبعیت از هوا و هوس، و آلوده شدن به گناهان، التزام عملی به شریعت و مقررات الهی داشته باشد، جان و روح خود را برای دریافت هدایت های ویژه خدای سبحان آماده می كند و مسیر رستگاری و تقرّب به خدا را راحت تر سیر می نماید و هدایت ویژه خداوند ـ كه دیگران از آن بی بهره اند نصیب آن ها می شود.

همان طور كه قرآن كریم می فرماید:
یَهْدِی بِهِ اللّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَهُ سُبُلَ السَّلاَمِ وَیُخْرِجُهُم مِّنِ الظُّلُمَاتِ إِلَی النُّورِ بِإِذْنِهِ وَیَهْدِیهِمْ إِلَی صِرَاط مُّسْتَقِیم;(مائده/16)
خداوند به بركت آن (قرآن كریم) كسانی را كه از خشنودی او پیروی كنند، به راه های سلامت، هدایت می كند و به فرمان خود از تاریكی ها به سوی روشنایی می برد.

مرحوم علامه طباطبایی در تفسیر این آیه شریفه می گوید: مراد از هدایت در این جا هدایت به معنای خاص است، نه هدایت به معنای نشان دادن راه، و آن این است كه پیرو رضوان خود را وارد در راهی از راه های خود یا در همه راه های سلام خود و یا وارد بیشتر آن راه ها، یكی پس از دیگری می سازد.(تفسیر المیزان، ج ۵، ص ۴۰۰)

در آیه دیگر می فرماید:
یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللّهَ یَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقاناً...;(انفال/29)
ای كسانی كه ایمان آوردید! اگر از (مخالفت فرمان) خدا بپرهیزید، برای شما وسیله ای جهت جدا ساختن حق از باطل قرار می دهد... .

خدای سبحان در این آیه شریفه از نوع خاصی از هدایت به نام فرقان یاد كرده و آن را ویژه متقیان می داند. فرقان به معنای چیزی است كه میان دو چیز فرق می گذارد. و منظور از آن در آیه شریفه، فرقان بین حق و باطل است، چه در اعتقاد و چه در عمل. فرقان در اعتقاد، جدا كردن ایمان و هدایت است از كفر و ضلالت، و در عمل، جدا كردن اطاعت و هر عمل مورد خوشنودی خداست از معصیت و هر عملی كه موجب غضب او باشد، و فرقان در رأی و نظر جدا كردن فكر صحیح است از فكر باطل. همه این ها نتیجه و میوه ای است كه از درخت تقوا به دست می آید.(تفسیر المیزان، ج ۷، ص ۷۰ ـ ۷۱.)

[سمن بویان* خادمه اباصالح المهدی(عج)*]

4- سنت آزمایش

انسان مادام كه در این نظام به سر می برد مكلف به انجام احكام و تكالیفی است كه باید با اراده و اختیار خویش از طریق پای بندی به آن، راه سعادت و كمال را بپیماید، از این رو خدای سبحان صحنه هایی را ایجاد می كند تا اصل و مقدار التزام انسان را به آن دستورات بسنجد. از این، به عنوان سنت آزمایش یاد می شود.
علاوه بر وجود این سنت برای همه انسان ها، مؤمنان نیز با روش های مختلف و ویژه ای آزمایش می شوند و چنین نیست كه مجرد ایمان، كافی بوده و بدون عبور موفق از آزمایش الهی انسان را به رستگاری ـ كه خدای سبحان وعده داده ـ برساند.

قرآن كریم در آیات متعددی سنت امتحان مؤمنان و حكمت آن را بیان كرده است كه به برخی از آن ها اشاره می كنیم:

[سمن بویان* خادمه اباصالح المهدی(عج)*]

الف ـ خالص سازی مؤمنان

هنگامی كه مسلمانان در جنگ احد شكست خوردند، عده ای از مؤمنان (ضعیف الایمان) در حقانیت دین خود شك كردند. خداوند سبحان در پاسخ این افراد و توضیح این شكست، به سنت آزمایش خود اشاره كرده و یكی از حكمت های آن را خالص سازی مؤمنان معرفی می كند:

و لِیَبْتَلِیَ اللّهُ ما فِی صُدُورِكُمْ وَ لِیُمَحِّصَ ما فِی قُلُوبِكُمْ;(آل عمران/154)
و این ها برای این است كه خداوند، آن چه در سینه هایتان دارید، بیازماید و آن چه در دل های شما(از ایمان) است خالص گرداند.

مرحوم علامه طباطبایی در بیان آیه شریفه می فرماید: سنت خدای تعالی بر این جاری شده است كه ابتلا و خالص سازی، عمومی باشد; هم شامل شما(كسانی كه كشته نشدند و لب به اعتراض گشودند) و هم شامل آنان(شهدا)، باید این وضع پیش می آمد تا مقتولان شما به قتل برسند و به درجات خود نایل شوند و شما هم هر یك وضع خاص به خود را بگیرد و با آزمایش، افكار باطنی شما و خالص سازی ایمان و شرك قلبی تان، یكی از دو طرف سعادت و شقاوت برایتان معین شود.(تفسیر المیزان، ج ۴، ص ۷۴ ـ ۷۶)

معلوم كردن ایمان مؤمنان (چون جداسازی مؤمن از غیر مؤمن) یك امر است و خالص كردن ایمان مؤمنان (از شوائب و ناخالصی های كفر و نفاق و فسق بعد از جداسازی)، امر دیگری است. پس خدای سبحان اجزای كفر و نفاق و فسق را كم كم از مؤمن زایل می سازد تا جز ایمانش چیزی باقی نماند و ایمانش، خالص برای خدا شود.(تفسیر المیزان، ج ۴، ص ۴۳ ـ ۴۴)
و به عبارت دیگر مؤمن هم پیوسته به وسیله محك امتحان آزموده می شود تا ایمان باطنی اش اگر مشوب و ناخالص است خالص و خالص تر شود تا به طور كلی خالص برای خدا گردد.(تفسیر المیزان، ج ۴، ص 122)