معرفت حقیقت مراقبه

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

مراقبه، میراندن نفس از عوالمی و زنده کردن آن به عوالم دیگر است ؛ که این میراندن، همان قطع الفت نفس از همه ی عوالم قبل از فناء فی ا... و بقا به اوست و معنی غریب بودن و مراقبت همین است یعنی همه ی الفت ها برای او وحشت گشته و در دنیا و عقبی، وطنی ندارد، زیرا می داند که: «السکون الی مألوفات الطبایع یقطع صاحب ها عن بلوغ درجات الحقایق» (22)


پس همچنان که با ولادت اول به عالم ملک و با ولادت دوم به ملکوت و با ولادت سوم به جبروت می رسد، با ولادت چهارم در حقیقت احدیت فانی می گردد«کم اهلکنا قبلهم من قرن» (23)

مراقبه راه نفس و باطن است، راه خدا نه در زمین است و نه در آسمان، نه در بهشت و نه در عرش، بلکه در درون سالک است«و فی انفسکم ». (24)

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

عین القضاه همدانی می گوید:

«راه باید که در خود کند. طالب، حق را در خود می جوید و همه ی موجودات، طالب دل سالکند و هیچ راهی بهتر از قلب به خدا نیست.

«القلب بیت الله » و«و أنا عند المنسکره قلوبهم » و«لا یسعنی ارضی و لا سمایی و یسعنی قلب عبدی المؤمن » و«قلب المؤمن عرش الله».

سالک پس از کندن راه در خنود فارغ شدن از خود پرستی است که«ارفع نفسک من الطریق فقد وصلت» (25) سالک طریق هر لحظه چند هزار مقام مختلف و احوال متفاوت می بیند.(26)


لذا مراقبت در تمام لحظات بر او واجب و لازم است.
مراقبت او در«طاعت » به اخلاص و اکمال طاعت و مراعات ادب و نگاهداشتن آن از آفت هاست

و در«معصیت» به توبه و پشیمانی و شرم و مشغول بودن به تکفیر سیئه با حسنه

و در«مباح» به مراعات ادب و شهود منعم در نعمت و شکر بر آن است. (27)


مراقب بر اموری مثل مرگ، سالک را کمک می کند تا با غیر خدا قطع الفت کند. حاتم اصم می گوید: هیچ روزی نبود که شیطان از من نپرسد چه می خوری و چه می پوشی؟ و کجا می نشینی؟ و من جواب ندهم که مرگ می خورم و کفن می پوشم و به گوری می نشینم (28)


اهل طریقت سالکان را وصیت می کنند به این که یک ساعت از مراقبه و یاد مرگ غافل نباشند. به این ترتیب در تمام لحظات زندگی سالک، مراقبه حضور و سریان دارد.

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

[WMA]2 ـ 3 ـ حقیقت مراقبه


نجم الدین کبری حقیقت مراقبه را توجه می داند و می گوید: «مراد به توجه بکلیت وجود آنست که وجدانی التوجه شود. یعنی که توجه را متفرق نسازد و اگر مقامات انبیا بر او عرضه کنند باز اقبال نکند» (29)


حقیقت مراقبه در نظر گرفتن مراقب و توجه دادن فکر به سوی اوست.

منظور از این مراقبت حالتی است که در دل نوعی معرفت به این که خداوند بر ضمایر، آگاه و بر اسرار دانا و بر اعمال بندگان ناظر است، وجود می آورد و نتیجه ی آن ایجاد اعمالی در دل و جوارح است. (30) مراقب، رقیب را می بیند و به خاطر او از بعضی از کارها خودداری می کند و در انجام کارهای جوارحی و جوانحی او را ملاحظه می کند (به معنای در نظر گرفتن و توجه کردن).


خواجه نصیرالدین طوسی حقیقت مراقبه را حفظ مراتب بندگی و به کارگیری آداب حضور خداوند تعالی و ماموران و ناظران او، ذکر می کند. (31)


بطور کلی مراقبه یکی از مقامات سیر و سلوک است که سالک به فراخور هر منزل و مقام به آن می پردازد و حقیقت و روح آن توجه دائم به حضور خداوند است.

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

2 ـ 4 ـ ضرورت مراقبه


مراقبه در میان اوصاف و اسمای الهی از اهمیت و ظرافت خاصی برخوردار است. چنانکه گفته شده است«المراقبه لله تعالی و هی العمده و هی مفتاح کل سعاده و مجلیه کل خیر». (32)


مراقبه از اهم شرایط سلوک است و مشایخ عرفا آن را لوازم حتمی سیر و سلوک و به منزله ی حجر اساسی که ذکر و فکر و بقیه ی شرایط بر آن بنا نهاده شده است، می دانند. مراقبه حکم پرهیز از غذای نامناسب برای مریض و ذکر و فکر حکم دارو را برایش دارد. پس تا مراقبه صورت نگیرد ذکر و فکر بدون اثر خواهد بود. (33)

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

از آنجا که حق تعالی به همه ی احوال و اعمال و اقوال و اسرار، آگاه و محیط است و سالک با بصیرت و معرفت دل به این امر علم دارد، پس یقین دارد که بنده هیچگاه تنها نیست و حتی زمانی که از بقیه در غیبت است و در خلوت بسر می برد، رقیبان غیبی و حارسان ربانی حاضر و اندیشه و فکر و اعمال او را ضبط و حفظ می کنند، لازم است که مراقب حال خود باشد و در همه ی لحظات ادب و حرمت ر ا بجا آورده، غفلت را به حضور تبدیل کند و رقیب خود باشد تا رقیبان الهی او را در منازل معصیت نیابند. (34)


نظر عبدالقادر گیلانی قابل تأمل است، وی معتقد است که مجاهده بدون مراقبه تمام و کامل نمی شود. (35)

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

از آداب سلوک این است که سالک در همه ی حالات و اوقات از عهد خود مراقبت کند و مواظب باشد که دچار غفلت نشده، و امتثال امر«اوفوا بعهدی...» را نصب العین خود قرار دهد که در زمره ی«الذین ینقضون عهد الله...» قرار نگیرد. (36)


از نظر شیخ بهایی مراقبه بذر سعادت است و همه ی عبادات و ادعیه و اذکار برای به ثمر رساندن این بذر است. کلام خداوند که«و لا تکونوا کالذین نسوا الله فانساهم أنفسهم اولئک هم الفاسقون » ضرورت مراقبه را بخوبی نشان می دهد. (37)

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

مواظبت بر طاعت و ملازمت بر عبادت و پیروی از باطن شریعت محمدی و تلطیف سر و نظر و تجرید روح و نفس از آلایش مادی، موجب نورانیت و منور شدن قلب به نور حق می گردد و شخص را دارای بصیرت معنوی می کند و حقایق ملک و ملکوت بر باطن وجود انسان افاضه می شود، به شرطی که سالک از منازل و مراتب طبع و نفس عبور نماید. (38)


پس سالک طالب به منظور حضور در صراط وصال حق تعالی باید همیشه ملاحظه ی احوال خود را بکند و مواظب باشد که هیچ مشغولیتی او را از سلوک راه حق باز ندارد تا آن زمان که به مرتبه ی وصال برسد. (39)

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

پی نوشت ها :


1 ـ در نظر داشته باشیم که وقتی مراقبه را به عنوان یک سلوک، مطرح می کنیم، در تمام درجات و کل فرآیند این حرکت و سیر، ارادی بودن اعمال انسان مد نظر است.
2 ـ بنگرید به: ملکی تبریزی، المراقبات (برای روشن شدن این مطلب همین کافی است که توجه کنیم نام دیگر کتاب«المرقبات»،«اعمال السنه» است).
3 ـ خواجه عبدالله انصاری از مراقبه به عنوان مقام دوازدهم یاد کرده و عارفانی چون سراج طوسی از آن به عنوان اولین حال از احوال نام برده اند.
4 ـ قشیری، عبدالکریم بن هوازن، رساله قشیریه، ص 389.
5 ـ سراج طوسی، ابونصر عبدا... بن علی، اللمع، ص 107.
6 ـ کاشانی، عبدالرزاق، شرح منازل السائرین، ص 147.
7 ـ غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ص 699.
8 ـ ابن عربی، محی الدین، فتوحات مکیه، ج 2، ص 211.
9 ـ عارفان مسلمان از سویی بُعد جسمانی و کالبد خاکی انسان را به عنوان واقعیت عینی و مربی هستی انسان می پذیرند و از سوی دیگر دامنه ی هستی او را بسیار فراتر از این تن مادی می دانند، از این رو برای انسان بعد از بدن، وجوه و ساحت متفاوتی مثل: نقش، طبع، قلب، سر، خفی و اخفی در نظر می گیرند و در ضمن این تعدد ساحات را به گونه ای مطرح می کنند که وحدت هستی انسان مخدوش نگردد.
10 ـ غزالی، محمد، 1377، کیمیای سعادت، ترجمه مؤید الدین محمد خوارزمی، انتشارات علمی و فرهنگی، ج 1، چاپ دوم، تهران، ص 14 تا 15 و 39 تا 40.
11 ـ قونوی، صدرالدین، 1371، الفکوک، ترجمه محمد خواجوی، مولی، تهران، ص 272 و 271 و ترجمه ص 120 تا 122.
12 ـ همدانی، عین القضاه 1377، تمهیدات، تصحیح و تحشیه عفیف عیران، انتشارات منوچهری، تهران ص 12 ـ 13.
15ـ ابن عربی، محی الدین، فتوحات مکیه، ج 2، ص 208.
16 ـ بنگرید به: مستملی بخاری، شرح تعرف، ص 68 و ابن عربی، محی الدین، فتوحات مکیه، ج 2، ص 208 و غزالی، احیاء علوم الدین، منجیات، ص 689، درباره صفت رقیب همچنین آیات 28 از سوره توبه 80 زخرف، 13 ملک، 235 بقره، 14 علق به صفت رقیب و مراقبه در مورد خدا اشاره می کنند.
17 ـ ابن عربی، محی الدین، فتوحات مکیه، ج 2، ص 209 ـ 210 و بنگرید به: تمهیدات، ص 289 ـ 59.
18 ـ همدانی، عین القضاه، 1377، نامه های عین القضاه، به اهتمام علینقی منزوی و عفیف عسیران، اساطیر، ج 1، ص 111 و 110. (وی در این صفات راجع به انواع پاکی ظاهر و حواس و دماغ و دل سخن گفته است).
19 ـ ابن عربی، محی الدین، فتوحات مکیه، ج 1، ص 355.
20 ـ همدانی، عین القضاه، نامه های عین القضاه، ج 3، ص 400.
21 ـ گیلانی، عبدالقادر، 1414ق، الطریق الی ال..، تحقیق محمد غسان و نصوح غرقول، دمشق، ص 146.
22 ـ هجویری، ابوالحسن علی بن عثمان، 1376، کشف المحجوب، تصحیح ژوکوفسکی، مقدمه قاسم انصاری، طهوری، تهران، ص 184 ـ 188.
23 ـ همدانی، عین القضاه، تمهیدات، ج 1، ص 174 و 90. 24 ـ همان، ص 287. 25 ـ همان، ص 21 ـ 25. 26 ـ همان، ص 352.
27 ـ غزالی، محمد، 1377، احیاء علوم الدین، ترجمه موید الدین محمد خوارزمی، منجیات، چاپ دوم، انتشارات علمی و فرهنگی، تهران، ص 707.
28 ـ عطار نیشابوری، فرید الدین، 1363، تذکره الاولیا، تصحیح محمد استعلامی، زوار، تهران، ص 43.
29 ـ نجم الدین کبری، احمد بن عمر بن محمد، الاصول العشره، ص 75.
30 ـ کاشانی، فیض، محجه البیضاء، ج 8 ص 183.
31 ـ طوسی، خواجه نصیرالدین، 1369، اوصاف الاشراف، به اهتمام سید مهدی شمس الدین، سازمان چاپ و انتشارات انجمن فلسفه، تهران، ص 39.
32 ـ فیض عرشی، به نقل از برکات در فواید مراقبات، ص 88.
33 ـ حسینی طهرانی، محمد حسین، 1361، رساله لب اللباب در سیر و سلوک اولی الالباب، انتشارات حکمت، تهران، ص 119.
34 ـ العبادی، قطب الدین ابوالمظفر منصور بن اردشیر، التصفیه فی احوال المتصوفه، ص 143.
35 ـ گیلانی، عبدالقادر، بی تا، الغنیه لطالبی طریق الحق عز و جل فی معرفه الاداب الشرعیه و معرفت الصانع...، مطبع محمد علی صبیح و اولاده، الازهر، مصر، ص 205.
36 ـ ابن فهد حلی، احمد بن محمد، التحصین فی صفات العارفین، مصحح اسدالله بن محمد حسین الیزدی، چاپ سنگی، کتابخانه ملی، تهران ص 287.
37 ـ العاملی، (محمد شیخ بهایی)، 1366، مفتاح الفلاح، ترجمه علی بن طیفور بسطامی، حکمت، تهران، ص 63.
38 ـ آشتیانی، جلال الدین، 1380، شرح مقدمه قیصری بر فصوص الحکم، بوستان کتاب، قم ص 44.
39 ـ طوسی، خواجه نصیرالدین، اوصاف الاشراف، ص 38.