« ارکان و عناصر (آداب و شرایط) مراقبه »

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

در این مرحله از مراقبه تنها علم استوار و معرفت حقیقی به اسرار اعمال و اغوار (22) نفس و مکاید شیطان می تواند انسان را از آن بگذراند. نفس وقتی خود و پروردگار خود را و دشمن خود، شیطان را نشناسد و میان آنچه موافق هوای اوست و آنچه خداوند، عزوجل دوست دارد تفاوتی قایل نشود و تشخیص ندهد، در همت و نیت و فکر و حرکت و سکون خود از سلامت برخوردار نیست.


مرحله ی دیگر مراقبه آن است که سالک در امور خود به شارع و اصل شرع، مراجعه کند و چگونگی انجام آن را از آنان بپرسد تا حق خود را به درستی به جا بیاورد و صورت کار را با نیکویی و ادب و درستی تمام مراعات کند و این توجه و دقت همواره باید مد نظر او باشد.


در نظر اول در مراقبه، اگر سالک در موقعیتی قرار بگیرد که در کشف خواطر ناتوان باشد، یعنی بعد از آنکه به نور علم در آن تفکر کرد و به خداوند استعاذه نمود، به نتیجه ای نرسید، باید از نور علما دین بهره گیرد. مرید باید یا خود به علم دست یابد و یا در طلب عالمی روی گردان از دنیا یا دست کم بی رغبت به دنیا باشد. (23)

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

رابطه سوم: در تصوف ظاهر و باطن همیشه و همه جا به هم راه دارند و پیوند نزدیکی میان آن ها برقرار است.

نزد عرفا اعمال شریعت و تکالیف ظاهری وقتی مدام و مرتب به انجام برسد، بعد از آنکه شخص مدتی این تکلف را متحمل شد، برای او تبدیل به عادت می شود و عادت بر اثر تکرار و تداوم ملکه و طبیعت می گردد و آنگاه به این طبیعت مبدل به حقیقت می شود، یعنی در واقع اعمال جوارحی برای رسیدن به جوانح و قلب و نهایتاً حقیقت، این سیر را طی می کنند و چگونگی تأثیرشان در جوانح با این سیر تبیین می شود.


و اما در رابطه ی عکس، ظاهر به شدت تحت سیطره ی باطن قرار دارد و احکام باطنی بر اعضا و جوارح و ظاهر، ساری می گردند، زیرا هم و جزم و قصد انسان بر یک عمل ظاهری، بر اثر رغبت است که رغبت را هم خواطر ایجاد می کنند و خواطر نیز بر قلب و باطن وارد می شوند. (24)

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

«ابوالعباس احمد بن محمد مسروق» می گوید:

هر کس در خواطر دل با خداوند مراقبت به جای آورد، خدا او را در حرکات جوارح، معصوم می دارد (25) و حارث محاسبی معتقد است هر کس باطن خود را به مراقبت و اخلاص درست کند، خداوند ظاهر او را به مجاهده و اتباع سنت آراسته می گرداند. (26)


درباره ی تأثیر جوارح در قلب نیز سخنان بسیاری هست، از جمله ابوسعیدابوالخیر می گوید: «اول رسمی بود که مردم به تکلف بکنند، آنگاه عادت شود و آن گاه آن عادت طبیعت گردد و سپس آن طبیعت حقیقت می شود». (27)


در این میان گروهی منکر تأثیر اعمال ظاهری در قلب و جوانح شده اند: ابوالعباس احمد بن محمد دینوری می گوید: زبان ظاهر، حکم باطن را نمی گرداند (عوض نمی کند). (28)


امام غزالی همه ی اعمال ظاهر و باطن را تابع خاطر می داند. (29)

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

رابطه چهارم:

آدمی از روی جهل، دست به اعمالی می زند که خدا از آن اعمال کراهت دارد، حال آنکه وی نزد خود فکر می کند کار نیکویی انجام داده است ولی از آنجا که طلب علم بر هر مسلمانی فریضه است، این فرد هیچ عذری نخواهد داشت.

این که در فرهنگ اسلامی ـ عرفانی دو رکعت نماز عالم، آفات نفوس و مکاید شیطان و موانع غرور را می داند و از آن پرهیز می کند به عکس جاهل که چون نمی داند، همواره در رنج است. چون جهل و غفلت، سر همه ی بدبختی ها و بنیاد و پایه ی همه زیان کاری هاست. (30)

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

در رابطه چهارم، اگر علم درست، در انسان ایجاد شود اراده ای که در او برانگیخته می شود، پسندیده است و فعل یا ترکی، که پس از اراده از او سر می زند، عمل سالم و صحیحی است که به دنبال آن در دنیا و نه در دین پشیمانی نیست .


چنانچه به جای علم درست، ظن فاسد در او حاصل شود، اراده ای که در او برانگیخته می شود مذموم است و به تبع آن افعالی به دنبال اراده می آیند که موجب پشیمانی و شقاوت انسان هستند.

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

لازم به توضیح است که انسان دارای صفت قدرت است و به واسطه ی آن به مقدرات خود دست می یابد، مثلاً اگر بخواهد ساکن است یا در حال حرکت، یعنی قدرت بر ترک و فعل انسان دارد.


انسان با مجرد قدرت محال است ترکی یا فعلی از او سربزند. به عنوان مثال، قدرت بر کتابت در انسان هست ولی مقدور که کتاب است، حاصل نیست، پس علاوه بر قدرت برای ترک یا فعل، صفت دیگری نیاز است که آن اراده است و به محض اراده، مقدور حاصل می شود، مگر آنکه مانع بر سر راه بیاید یا در اراده تردیدی به وجود آید.


نسبت اراده نیز با فعل و ترک یکی است، مگر وقتی که مرحجی باشد تا مرحجی نباشد نه اراده سخن گفتن است و نه اراده خاموشی. این مرحج علمی است که در انسان پدید می آید که این فعل بهتر است از ترک یا این ترک بهتر است از فعل و اگر تردیدی در علم یا ظن به وجود بیاید اراده هرگز جزم نمی شود. اسباب علوم صحیح، ملائکه و اسباب ظن های فاسد، شیاطین اند.

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

عین القضاه به رابطه ی عکس تأثیر علم و معرفت بر اعمال و جوارح نیز توجه داشته و نماز و روزه و زکات و حج و... را اسباب تحصیل معرفت به شمار می آورد، که هر کدام جدای از دیگری تأثیر خاص خود را در کسب معرفت دارند.

درست همانگونه که آفتاب و ابر و باران و زمین و کشاورز هر کدام به جای خود در رویش و رشد میوه ها و حبوبات مؤثرند. (31)

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

پی نوشت ها :


1 ـ اگرچه عرفا و آثار مربوط به عرفان عموماً مراقبه را شامل همه ی آن عناصر می دانند، اما هر کدام توجه و اهتمام بیشتری به یکی از جلوه های آن می نمایند.
2 ـ غزالی، محمد، احیاءالعلوم، ص 690
3 ـ کاشانی، عبدالرزاق، شرح منازل السائرین، باب مراقبه.
4 ـ غزالی، محمد احیاءالعلوم، ص 699. غزالی در مراقبه به تعبیر کلی به عنصر محافظت و مواظبت و سایر عناصر مثل آداب و عبادت توجه بسیاری داشته است.
5 ـ مستملی بخاری، ابوابراهیم اسماعیل بن محمد، شرح التعرف لمذهب التصوف، مقدمه و تصحیح و تحشیه محمد روشن، اساطیر، تهران، ج 1، ص 122 تا 124 و 171 تا 190.
6 ـ قشیری، عبدالکریم بن هوازن، رساله قشیریه، ص 54.
7 ـ بنگرید به: هجویری، ابوالحسن علی بن عثمان، کشف المحجوب، ص 17. 102، 136، 169 (البته هجویری به مراقبه به عنوان حالت نیز تا اندازه ای توجه داشته است).
8 ـ قشیری عبدالکریم بن هوازن، رساله قشیریه، ص 289.
9 ـ هجویری، ابوالحسن علی بن عثمان، کشف المحجوب، ص 134
10 ـ بنگرید به: تمهیدات، ص 346 تا 347 درباره سالک مجذوب و مجذوب سالک.
11 ـ تمام آثار عرفانی سرشار از شواهدی است که نشان می دهد اعمال ظاهری و قلبی و شناخت خواطر، موجب حالت التفات دل به سوی خدا و مشغول شدن سر به اوست.
12 ـ هجویری، ابوالحسن علی بن عثمان، کشف المحجوب، ص 134.
13 ـ همدانی، عین القضاه، تمهیدات، ص 163 (خداوند به صورت و اعمال شما نمی نگرد بلکه به قلب هایتان می نگرد).
14 ـ غزالی، محمد، احیاءالعلوم، ص 699.
15 ـ هجویری، ابوالحسن علی بن عثمان، کشف المحجوب، ص 134
16 ـ غزالی، محمد، احیاء العلوم، ص 698
17 ـ کلابادی، ابوبکر محمد، التعرف لمذهب التصوف، ص 266.
18 ـ سراج طوسی، ابونصر عبدا... بن علی، اللمع فی التصوف، ص 107 تا 108.
19 ـ قشیری، عبدالکریم بن هوازن، رساله قشیریه، ص 289.
20 ـ غزالی، محمد، احیاءالعلوم، ص 70121 ـ همان، ص 701 تا 70322 ـ اعماق و پنهانی ها.
23 ـ غزالی، محمد، احیاءالعلوم، ص 704
24 ـ محمد بن منور، 1376، اسرار التوحید فی مقامات شیخ ابی سعید، مقدمه و تصحیح و تعلیق محمدرضا شفیعی کدکنی، آگاه، تهران، ص 187
25 ـ قشیری، عبدالکریم بن هوازن، رساله قشیریه، ص 63.26 ـ همان، ص 34.27 ـ محمد بن منور، اسرار التوحید، ص 8.28 ـ قشیری، عبدالکریم بن هوازن، رساله قشیریه، ص 82.29 ـ غزالی، محمد، احیاءالعلوم، ص 70430 ـ غزالی، محمد، احیاء العلوم، ص 70431 ـ همدانی، عین القضاه تمهیدات، ص 9 تا 14

[مدینه* خادمه یاس فاطمی *]

بسم الله الرحمن الرحیم

سلام علیکم

پیامبر(ص) در جمع یارانش فرمودند:

«انی تارک فیکم الثقلین کتاب الله وعترتی اهل بیتی ما ان تمسکتم بهما لن تضلوا ابداً ولن یفترقا حتی یردا علیّ الحوض»

«همانا من در میان شما پس از خود، دو بار سنگین را به امانت می‌گذارم: کتاب خدا و عترت و اهل بیتم. تا زمانی که به این دو تمسک بجویید، گمراه نخواهید شد. این دو از هم جدا نمی‌شوند تا زمانی که در حوض کوثر بر من وارد شوند».

انشاالله عامل به آموزه های قرآنی و توصیه های اهل بیت باشیم که تنها راه نجات همین است