پروردگار چه حقّی بر انسان دارد؟ ( حق الله بر نفس)

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

از اباالحسن الرضا عليه السلام نقل شده است كه فرموده اند:

قلوب خَلَت عن ذكر اللّه ، فاءذاقها اللّه حب غيره (68).

((دلهايى كه خالى از ياد خداست ، محبت ديگران در آن ها جايگزين مى گردد)).

دلى كه از محبت خدا خالى باشد، ممكن است عشق به بهشت ، علاقه به نعمت هاى الهى ، طمع در حورالعين و قصور، جايگزينش شوند، اما دلى كه سرشار از عشق خدا باشد و مالامال از دوستى و محبت معبود و معشوق واقعى ، عبادتش فقط براى اين است كه با او معاشقه ، راز و نياز و درد دل كند.

در حالات رسول اكرم صلى اللّه عليه و اله و سلم نوشته اند كه وقتى وقت نماز ظهر، مغرب يا صبح نزديك مى شد، حضرت در مسجد بى تاب بود و به بلال مى فرمود:

اءَرِحنَا يَا بَلال (69)؛ بلال ! روح ما را نوازش كن ؛ يعنى با صداى زيبايت كه به ياد و نام خدا بلند مى شود، قلوب و دلها را آرامش ببخش . از اين رو مى بينيم در آيه كريمه قرآن آمده است كه دلهاى مومنان ، فقط به ذكر خدا آرامش مى پذيرد:

اءلا بذكر اللّه تطمئن القلوب (70).
((تنها با ياد خدا دلها آرامش مى يابد)).

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

ب - اخلاص


انسانهاى آزاده و بريده از هر قيدى كه حتى در بند بهشت و نعمتهاى اخروى نيستند، از آن جهت بهشت را مى طلبند كه بهشت ، منزلگاه قرب الهى است و از آن جهت نعمت هاى الهى را مى خواهند كه نشانه عنايت و لطف خداوند به چنين بندگانى است . كارى به اصل منزل ، و آنچه كه در آن هست ندارند و اين همان اخلاص در عبادت است كه مى تواند از دسترس ‍ همه وسوسه هاى شيطانى ، دور باشد.


وقتى شيطان از فرمان الهى تخلف كرد، خداوند او را از مكان قربش بيرون كرد و فرمود:

قال فاخرُج مِنهَا فَاءِنَّك رجيم # و انَّ عَلَيكَ لَعنَتِى الى يَومِ الدِّين (71)

گفته شد كه از منزلگه قرب بيرون برو كه لعنت الهى تا قيامت بر تو باد.

او گفت :
خدايا! من سالهاى طولانى تو را عبادت كردم نوشته اند چهارهزار سال (72) و از تو مزد عبادتم را مى خواهم ، خطاب آمد: چه مى خواهى ؟

قال ربِّ فانظُرنُى الى يِوم يُبعِثُون (73)
به من مهلت بده تا روز قيامت زنده باشم .

از جانب خداوند خطاب آمد:
قال فانَّكَ مِنَ المُنظَرِين # الى يَومِ الوَقتِ المَعلوم (74)
به تو مهلت داديم ولى تا روز و زمان معين .

او هم در جواب گفت :
قال فبعزَّتِكَ لاغوِيَنَّهُم اءَجمعين # الا عِبادك مِنهُمُ المُخلصين (75)
قسم به عزت تو، همه انسانها را گمراه خواهم كرد؛ در كمين همه انسانها مى نشينم مگر آنهايى كه مخلص هستند و از دسترس من دورند(76).


بنابراين ، دورى از وسوسه هاى شيطان ، جز با عبادت خالص ممكن نيست .
قرآن هم مى فرمايد:

و ما اءمروا الا ليعبدوا اللّه مخلصين (77).
((شما ماءمور شده ايد كه خدا را خالصانه عبادت و اطاعت كنيد)).

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

يا در آيه ديگر آمده است :
فمن كان يرجوا لقاء ربه فليعمل عمل صالحا و لا يشرك بعبادة ربه اءحدا(78).
((پس هركه به لقاى پروردگارش اميد دارد، بايد كارى شايسته انجام دهد، و هيچ كس را در عبادت پروردگارش شريك نكند)).

آن كسى كه لقاى الهى را مى طلبد؛ يعنى مى خواهد با عبادت به ملاقات خداوند برود و به خلوت او راه پيدا كند، نبايد در اين عبادت ، انباز و شريكى قائل شود.
درباره اخلاص روايات فراوانى وارد شده است ؛ از آن جمله :

ما اءخلص عبد للّه عزَّ وَ جَلّ اءربعين صباحا الا جَرَت ينابيع الحكمة من قلبه على لسانه (79).
((اگر كسى چهل روز، خدا را خالصانه عبادت كند، قلبش از آلودگى ها منزه مى شود و چشمه هاى حكمت از دل او بر زبانش جارى مى شود)).

مهم اين است كه انسان بتواند اين اخلاص را كه جدا در معرض خطر بوده و آفات و بلاهايى آن را تهديد مى كند به دست آورد. در روايت معروفى آمده است :

الناس كلهم هالكون الا العالمون ، والعالمون كلهم هالكون الا العالمون ، و العالمون كلهم هالكون الا المخلصون ، و المخلصون على خطر عظيم (80).

((همه انسانها در معرض سقوط و خطرند، جز علما و همه علما در معرض ‍ سقوط و خطرند، مگر آنان كه به عملشان عمل مى كنند و همه علماى اهل عمل در معرض خطرند، مگر آنان كه عمل خالص آنجام مى دهند و آنان كه عمل خالص انجام مى دهند با خطرى بزرگ و عظيم مواجه هستند)).

خلوص ، متاعى است كه اگر كمترين غشى در آن پيدا شود، خود را نشان مى دهد. لقمان نسبت به فرزندش مى فرمايد:
اءخلص العمل فان اللّه الناقد بصير(81).

((اگر مى خواهى عملى عرضه كنى ، عمل خالص بياور، براى اينكه ناقد كسى كه به امرى و كارى رسيدگى مى كند و سره را از ناسره بازشناسد خيلى بينا است )).

نقاد معيار و سنگ محك دارد، سنگ محك براى اعمال انسانها وجود مقدس اميرالمومنين عليه السلام است ، در زيارت نامه آن حضرت مى خوانيم : السلام على ميزان الاعمال (82).

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

عمل انسانها براى پيدا كردن درصد خلوص و ميزان پاكيزگيشان ، با عمل يك انسان به تمام معنا خالص ؛ يعنى وجود مبارك اميرالمومنين عليه السلام محاسبه مى شود.


اخلاص ، گوهر گرانبهايى است كه بيش از هر چيزى در معرض خطر است .


و اصولا چيزهاى قيمتى ، در معرض خطرند. اگر انسان در خانه ، چيزهاى بى ارزشى داشته باشد،
اولا اگر دزدى وارد خانه اش شود، به آنها اعتنا نمى كند .
ثانيا خود او هم هيچ انگيزه اى براى حفاظت و صيانت از آنها ندارد،

اما اگر درّى گرانبها، طلايى ناب يا كيميا و اكسيرى در اختيار داشته باشد، آن را در جايى مطمئن پنهان كرده ، حتى وسايل و ابزارى را براى نگهبانى از آن به كار مى گيرد.


بنابراين ، اخلاص گوهر ارزشمندى است كه در معرض انواع و اقسام آفت ها قرار دارد. مهمترين و خطرناكترين تهديدكننده اين كيمياى ارزشمند دو چيز است : يكى عجب ؛ ديگرى ريا.

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

آفت اول : عجب


اخلاص در عبادت ، گاه آلوده به عجب و موجب بطلان آن مى شود، به اين دليل كه عجب اساسا تضاد ماهوى با عبادت دارد؛ زيرا عبادت چه از نظر لغوى و اصطلاحى و چه با در نظر گرفتن غرض از تشريع آن ، به معناى تذلل ، خضوع و انكسار است .

معناى عبادت شكستن خود و باور كردن معبود است . خود را هيچ انگاشتن در نزد كمال مطلق و ذات ذوالجلال الهى است و اما عجب يعنى خود را بزرگ ديدن و شايسته و وارسته دانستن ، و اين معنا با مفهوم عبادت و غرض از تشريع عبادت ، در تضاد است .

امام سجاد عليه السلام ، در دعاى مكارم الاخلاق ، يكى از كمالاتى كه از خدا مى خواند اين است كه مى گويد:
و عبّدنى لك و لا تفسد عبادتى بالعجب (83)
خدايا! مرا توفيق ده تا مطيع ، بنده و فرمانبردار تو باشم ؛ خدايا! اين عبادت و پرستش مرا با عجب ، خودبزرگ بينى و خودباورى من ، فاسد مكن ؛ يعنى اين مرض و آفت را كه من تصور كنم فرمانبردار خوبى هستم بايد خدا درمان كند.

در قرآن آمده است كه :

قل هل نُنِبِّئكم بالاخسرين # الَّذين ضلَّ سَعيهم فِى الحَيوةِ الدُّنيا و هم يَحسَبون اءَنَّهم يحسَنون صَنَعا # اولئك الَّذين كفروا بآيات ربِّهم و لِقَائِهِ فَحَبِطَت اءَعمَالهم فَلا نُقِيمُ لهم يَومَ القيامةِ وَزنا(84).
((آيه به شما خبر بدهم كه زيانكارترين مردم در عمل چه كسانى اند؟ آنها كه در دنيا تلاش مى كنند، و زحمت مى كشند، اما از اين زحمت هيچ حاصلى به دست نمى آورند و آن كسانى كه به خدا كفر مى ورزند و گمراه مى شوند، و راهى را مى روند كه تصور مى كنند راه درست و صحيحى است . عبادت مى كنند، نماز مى خوانند، روزه مى گيرند، بيدارى شب دارند، اما اين عبادت ، بيدارى ، گرسنگى و تشنگى در گرما و روزهاى طولانى ، باعث مرض خودباورى آنها شده است . اينها خدا را نشناختند و لقاى خدا را فراموش كردند، لذا ثمره اش اين است كه اعمال آنها از بين رفته و حبط مى شود و در قيامت ، هيچ ثمره و وزنى براى او نخواهد داشت )).

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

عجب ، چنان پرده و حجابى به وجود مى آورد كه انسان نمى تواند وراى پرده ها را ببيند و نتيجه آن چيزى جز هلاكت و نابودى نيست . رسول بزرگوار اسلام صَلَّى اللّه عَلَيهِ و آلِهِ و سَلَّم فرمودند:

ثلاث مهلكات : شحّ مطاع ، و هوى متَّبع ، و اعجاب المرءِ بنفسه (85).

((سه چيز موجب هلاكت مى شود: بخلى كه نفس آن را اطاعت كند، هوايى كه نفس آن را متابعت نمايد و عجبى كه در انسان به وجود آيد)).

روايت به اين نكته اشاره دارد كه خودباورى مذموم است و غرور نفس ، موجب هلاكت انسان مى شود. عجيب تر از اين ، روايت ديگرى از وجود مقدس رسول اكرم صَلى اللّه عَلَيهِ و آلِهِ و سَلَّم است كه فرمودند:

لو لم تذنبوا لخشيتُ عليكم ما هو اءكبر من ذلك ، العجب (86).

((شما اگر اهل گناه هم نباشيد و فعل حرام و معصيت هم انجام ندهيد، من بالاتر از آن از عجب و خودنگرى شما مى ترسم )).

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

اگر شخص ، گناهكار نباشد و همه اعمال و افعالش در مسير اطاعت الهى صورت گيرد، اما به عجب مبتلا شود، مشمول بيان رسول اكرم صَلَّى اللّه عَلَيهِ و آلِهِ و سَلَّم مى شود كه فرمودند:

من از ابتلاى شما مومنان امتم به اين مرض و آفت مى ترسم .

اميرالمومنين عليه السلام بهترين مفسر وحى و فرموده هاى رسول اكرم صَلَّى اللّه عَلَيهِ و آلِهِ و سَلَّم در ((نهج البلاغه )) اينگونه فرموده اند:

سيئة تسوءك خير عند اللّه من حسنة تعجبك (87).

((گناهى كه موجب هشدار تو شده ، تو را ناراحت و نگران كند، بهتر از حسنه اى است كه موجب عجب و خودباورى تو شود)).

دليل آن روشن است ، حسنه اى كه يك مؤ من كم ظرفيت ، انجام مى دهد موجب غرور، تباهى و سقوط او مى شود، ولى گناهى كه هشداردهنده است ، مى تواند نجات بخش او باشد. گاه ارتكاب گناه ، ضربه اى روانى و روحى به فرد مى زند كه آن ضربه موجب بيدارى ، هشيارى و در نهايت نجات وى از خطا و گناه مى شود. در سخن ديگرى از امام صادق عليه السلام نقل شده است :

انَّ اللّه عَلِمَ اءنَّ الذّنب خَير للمؤ من مِنَ العُجب و لَولا ذلك مَاابتَلى مؤ من بِذَنب اءَبَدا(88).

((خدا بهتر مى داند كه نفع گناه ، براى مؤ من بيشتر و بهتر از عجب است . اگر غير از اين بود، خدا هيچ مومنى را به گناه و نافرمانى ، امتحان و آزمايش ‍ نمى كرد)).

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

همين كه مومنان گرفتار گناه مى شوند، نشان اين است كه گاهى گناهان موجب نجات و رستگارى ايشان مى شود. براى بيان بهتر مطلب ، روايتى از امام صادق عليه السلام را كه حكايتى زيبا و آموزنده است نقل مى كنيم :


دخل رجلان المسجد، اءحدهما عابد و الاخر فاسق ، فخرجا من المسجد و الفاسق صدِّيق ، و العَابد فاسق ، و ذلك انَّه يَدخُل العابِد المَسجد مُدلا بعبادته يُدلُّ بها فَتَكون فِكرَته فى ذلك ، و تكون فِكرُهُ الفَاسِق فِى التَّنَدُّم على فِسقِهِ و يَستَغفِراللّه ممَّا صَنَعَ مِن الذُّنوب (89).


((دو مرد با هم وارد مسجدى شدند؛ يكى اهل عبادت بود و در زهد و تقوا معروف و ديگرى در فسق و خطاكارى مشهور. بعد از انجام عبادت هر دو از مسجد خارج شدند؛ در حالى كه آن كه مشهور به فسق بود، انسانى راستگو و منزه شده بود و مرد عابد، انسانى فاسق و تبهكار. از امام عليه السلام سوال شد علت چه بود؟ حضرت عليه السلام اينگونه فرمودند: عابد، در حالى وارد مسجد شد كه مبتهج به عبادتش بود و در حالى از مسجد خارج شد كه فكرش اين بود كه چه كار زيبايى انجام دادم ، اما آن انسان فاسق مشهور به گناه ، نادم و پشيمان از كرده هاى سابق خود، به درگاه الهى استغفار كرد. در نتيجه ، خدا او را بخشيد و انسانى صديق و زاهد شد)).

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

در روايتى از رسول اكرم صَلَّى اللّه عَلَيهِ و آلِهِ و سَلَّم آمده است كه فرمودند: خداوند متعال به داوود پيغمبر، اينگونه وحى كرد:

يا داود، بشِّرِ المُذنِبِين ، و اءَنذِرِ الصِّدِّيقِين ، قال : كيف اءُبَشِّر المُذنِبِين و اءَنذِرِ الصِّديقين ؟ قال : يا داود، بشِّرِ المُذنِبِينَ باءَنِّى اءقبل التَّوبَة و اءعفُو عَنِ الذَّنب ، و اءَنذِر الصِّديقين ، اءَن لا يعجَبُوا بِاَعمَالهم ، فانَّه ليسَ عبد يعجَب بالحَسَنات الا هَلَك (90).


((اى داود! انسانهاى گناهكار را بشارت بده و انسانهاى راست گفتار درست كردار را بترسان و داود عرض كرد: خدايا! چگونه است كه بايد گناهكاران را بشارت داده و راستگويان و راست كرداران را بترسانم ؟


خطاب آمد: اى داود! گناهكاران را بشارت بده كه اگر توبه كنند، توبه آنها را پذيرفته ، از گناهشان در مى گذرم . صديقين را بترسان كه گرفتار عجب و خودباورى نشوند هيچ انسانى در اعمال و عباداتش مبتلا به آفت خودباورى و عجب نمى شود، مگر اين كه در نهايت ، اين مرض او را به نابودى و هلاكت كشاند)).


زيرا كسى كه در دام عجب گرفتار مى شود، گاهى به مرحله اى مى رسد كه خود را از خداى خود طلبكار مى بيند و در عبادت و اطاعتى كه به حسب ظاهر انجام مى دهد، بر خدا منت مى گذارد.

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

راوى از امام موسى كاظم عليه السلام روايت مى كند:

ساءلته عن العُجب الَّذى يُفسد العَمَل فقال : العُجب درجات منها اءن يزيّن للعبد سوءُ عَمَلهِ فيَراهُ حَسَنا فيُعجِبه و يحسب اءَنّه يُحسن صنعا و منها اءن يؤ من العَبد بربِّهِ فيمنُّ على اللّه عزَّ وَ جَلّ و للّه عليه فيه المنّ(91).

((خدمت امام هفتم عليه السلام عرض كردم : آن عجبى كه موجب فساد، نابودى و حبط عمل است چيست ؟ حضرت فرمودند: عجب هم ، مراتب و درجاتى دارد: يك درجه از عجب اين است كه نزد انسان رفتار بدش زيبا جلوه كند و گمان كند عمل خوبى انجام داده است . درجه دوم عجب اين است كه فرد به خداى خود ايمان آورده ، او را عبادت مى كند، اما بعد از آن ، بر خدا منت گذاشته و در اعمال و رفتارش نسبت به خدا حالت طلبكارى پيدا مى شود. در حالى كه خداوند بر او منت دارد)).


محدثان ، روايتى را از امام صادق عليه السلام ذكر كرده اند كه حضرت فرمودند:


اءتى عالِم عابِدا فقَال لَه كَيفَ صَلاتك فَقال مِثلِى يَساءَل عَن صَلاتِهِ و اءَنا اءَعبُد اللّهَ مُنذُ كَذَا و كَذَا قال فكيف بُكاؤ ك قال اءَبكى حتَّى تَجرى دُموعى فقال لَه العالِم فانَّ ضَحكك و اءَنتَ خائِف اءَفضَلُ مِن بُكائِكَ و اءَنتَ مُدِل (92).

((عالمى نزد عابدى رفت و سوال كرد: وضع نماز و عبادت چگونه است ؟ عابد گفت : از فردى مثل من ، راجع به نماز سوال مى كنى ؟ من سال هاست كه خدا را عبادت مى كنم و نماز مى خوانم . عالم گفت : اشك و ناله ات به درگاه خدا چگونه است ؟ جواب داد: آنقدر گريه مى كنم كه اشكم جارى مى شود. عالم كه در حقيقت خدا را درست شناخته و درك كرده بود، به عابد گفت : اگر خندان باشى ، ولى در عين حال خداترس ، بهتر از آن است كه اشك بريزى و به عمل خود فخر كنى )).