آداب و آئين زندگانى شاگرد با استاد و راهبر و پيشواى خود

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

7- در آيه مذكور (در مورد وظيفه شاگرد نسبت به معلم )، اين جهات به ترتيب گوشزد شده است : پيروى ، تعليم ، خدمت ، و تعلم و دانش جوئى (يعنى در اين آيه ، نظم و ترتيبى راجع به نكاتى چند به چشم مى خورد كه بسيار جالب مى باشد؛ به اين معنى كه:
بايد شاگرد در گام نخست ، تابع و پيرو معلم بوده ،
و سپس ‍ معلم ، او را تعليم داده ،
و در سومين مرحله ، خويشتن را در خدمت به استاد قرار دهد
تا سرانجام در نهائى ترين مرحله ، از علم و دانش او برخوردار گردد و به علم آموزى نزد وى بپردازد).

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

8 - معنى و منظور جمله (هل اتبعك على ان تعلمن ) اين است كه من بر اساس اين متابعت - جز آموختن علم - هدف ديگرى ندارم .

گويا موسى (عليه السلام ) به خضر (عليه السلام ) چنين گفته باشد:

من از رهگذر متابعت از تو، خواستار مال و جاه و مقام نيستم . (و همين موضوع به ما هشدار مى دهد كه دانشجو نبايد در همرهى و همدمى با استاد - جز علم و دانش - پوياى هدفهاى ديگرى باشد).

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

7- در آیه مذکور (در مورد وظیفه شاگرد نسبت به معلم )، این جهات به ترتیب گوشزد شده است :

پیروى ،
تعلیم ،
خدمت ،
و تعلم و دانش جوئى

(یعنى در این آیه ، نظم و ترتیبى راجع به نکاتى چند به چشم مى خورد که بسیار جالب مى باشد؛ به این معنى که باید شاگرد در گام نخست ، تابع و پیرو معلم بوده ، و سپس معلم ، او را تعلیم داده ، و در سومین مرحله ، خویشتن را در خدمت به استاد قرار دهد تا سرانجام در نهائى ترین مرحله ، از علم و دانش او برخوردار گردد و به علم آموزى نزد وى بپردازد).

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

8 - معنى و منظور جمله (هل اتبعک على ان تعلمن ) این است که من بر اساس این متابعت - جز آموختن علم - هدف دیگرى ندارم .

گویا موسى (علیه السلام ) به خضر (علیه السلام ) چنین گفته باشد:

من از رهگذر متابعت از تو، خواستار مال و جاه و مقام نیستم .

(و همین موضوع به ما هشدار مى دهد که دانشجو نباید در همرهى و همدمى با استاد - جز علم و دانش - پویاى هدفهاى دیگرى باشد).

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

9- جمله (مما علمت ) اشاره به بخشى از معلومات خضر است که آن را خداوند متعال به وى آموخته بود، و در حقیقت موسى (علیه السلام ) مى خواهد به خضر بگوید:

من جویاى برابرى و هماوردى با تو در علم نیستم ، و نمى خواهم همه آنچه را که از خدا آموخته اى فراگیرم ؛ بلکه مى خواهم به بخشى از معلومات تو دست یابم ؛ زیرا تو براى همیشه از من ، فزونمایه تر و گرانقدرتر مى باشى .

(یعنى همیشه مقام و منزلت استاد نسبت به شاگردش - هر چند آن شاگرد عظیم القدر باشد - به مراتب ، برتر و والاتر است ).

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

10- و نیز همین جمله (مما علمت )، نمایانگر اعتراف موسى است به این که خداوند متعال ، علم را در اختیار خضر (و همه افراد بشر) قرار داده است ،

و از آن چنین استفاده مى شود که باید علم و دانش و معلم و استاد را ارج نهاده و قدرت منزلت او را والا برشمرد (و معلم بودن یکى از سمت هاى الهى است ؛ چون بشر علم را از خدا فراگرفته است ).

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

11- كلمه (رشدا) حاكى از آنست كه موسى از خضر، درخواست ارشاد و راهنمائى كرده است به گونه اى كه اگر موسى از بركات ارشاد خضر بهره مند نمى گرديد، سرگشته و گمراه مى شد.

همين نكته به ما مى فهماند كه موساى شاگرد به مساءله شدت نياز خود به علم آموختن و تذلل و فروهشتن مقام خويش و شكسته نفسى جالب توجه در برابر خضر، و نيز احتياج آشكار و علنى خويش به علم و آگاهى استاد، اعتراف نموده است .

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

12- در حديث آمده است كه خضر (عليه السلام )، نخست مى دانست موسى (عليه السلام ) پيامبرى از بنى اسرائيل مى باشد، و او صاحب كتاب (توراة )، و كسى است كه خداوند، - بى واسطه - با او هم سخن شد. (و لذا از او به عنوان (كليم الله ) ياد مى كنند) و او را به وسيله معجزات و كرامات ، ويژگى داد.


معهذا موسى (عليه السلام ) با وجود چنين مناصب و مدارج رفيع ، با تواضع شگرفى - كه عظيم ترين مدارج فروتنى را نمايانگر است - در برابر استادش ، موضع گيرى كرده است .


از نكته مذكور، نتيجه مى گيريم كه خضر در مقام استادى از لحاظ لياقت و شايستگى ، مقام و منزلتش از موساى شاگرد، رفيع تر مى باشد؛ زيرا اگر كسى داراى احاطه علمى فزونترى باشد، قهرا آگاهى او به محتوى و هدفهاى علوم و دانش ها - كه عبارت از همان سعادت و نيكبختى و سرور و شادمانى و لذت و كاميابى است - بيشتر و فزونتر خواهد بود.


لذا حس كنجكاوى و كنكاش او در وصول به چنين سعادت و لذت ، تقويت شده ، و قهرا تجليل و بزرگداشت او اهل علم ، از كمال بيشترى برخوردار خواهد بود.

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

با وجود اينكه خضر از چنان معرفت و آگاهى و مزيت نسبت به موسى و نبوت او بهره مند بود، و نيز موسى با چنان ادب و تواضع شگرفى در برابر خضر، موضع گرفت ، معهذا خضر با جوابى عالى و گفتارى نسبة خشونت آميز - كه حاكى از شكوهمندى خضر و گسترش شعاع قدرت او، و بيانگر عدم رعايت نزاكت نسبت به موسى بود - به تواضع و فروتنى وى پاسخ مى گويد، و بلكه موسى را به ناتوانى و ناشكيبائى توصيف مى نمايد و مى گويد:


(( (انك لن تستطيع معى صبرا) )) (323)
موسى ! تو هرگز توانائى خويشتن دارى با مرا ندارى .

اين گفتار كوتاه خضر (عليه السلام ) نيز حامل نكات سودمند فراوانى است ؛ از آنجهت كه ضرورت اظهار ادب به معلم ، و عزيز شمردن و ارج نهادن علم و بزرگداشت مقام دانش را به وجهى نمايان مى سازد كه انسان را وادار به تاءسى و سرمشق گرفتن از سخنان خضر مى نمايد.

اگرچه اين موضوع ارتباط وثيقى با موضوع بحث ما ندارد؛ ولى ما پاره اى از اين نكات را به مناسبت بحث ، ياد مى كنيم ، نكاتى كه با كليات و اساس كتاب ما بى ارتباط نيست و با آن بيگانگى ندارد.

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

اين نكات به ترتيب عبارتند از:


الف - خضر، موسى را به ناشكيبائى در امر علم آموختن توصيف مى كند. لازمه چنين توصيفى آن است كه مقام موساى غير صابر و منزلت او در برابر افرادى صابر و خويشتن دار - همچون خضر - پائين تر مى باشد، افراد شكيبائى كه خداوند متعال به آن ها وعده كرامت داده و آن ها را به درود و رحمت و هدايت بشارت داده است (324) .


ب - خضر با چنين تعبيرى كه استطاعت و توانائى موسى را بر صبر و خويشتن دارى در برابر خود نفى كرده است ، ايجاب مى كند كه موسى به سعى و كوشش ‍ در صبر و خويشتن دارى - همزمان با صبر خضر - چشم طمع و اميد ندوزد، و در صدد تحصيل اسباب چنين صبر و خويشتن دارى - كه غالبا براى بشر، مقدور و ممكن نيست - برنيايد.

آنچه كه مناسب با شاءن استاد است اين است كه شاگرد به صبر و شكيبائى توصيه و سفارش كند، نه آنكه عجز و ناتوانى او بر صبر را به وى اعلام نمايد.