شعر شیعی از منظر ائمه اطهار (ع)

[درج]

فصل دوم : مضامین و مفاهیم شعر شیعی

علاوه بر خصائصی که ذکر شد شعر شیعه حاوی مضامین و مفاهیم عالی و منحصر به فردی است که انسان را مجذوب و شیفته خود می کند که می توان به عناوین زیر اشاره کرد .
عشق ورزیدن به اهل بیت (علیهم السلام)

شیعه عشق ورزیدن به اهل بیت (علیهم السلام) و دوست داشتن آنها را عبادت می داند و آن را رکنی از ارکان اسلام به حساب می آورد چرا که شیعیان دوست داشتن امام علی (علیه السلام) و فرزندان ایشان را مظهری از مظاهر حب الله و پیامبر می دانند . بنابراین مفهوم حبّ آل پیامبر (علیهم السلام) بخش عظیمی از شعر شیعه را به خود اختصاص داده است .

[درج]

رثاء اهل بیت (علیهم السلام) و یارانشان

یکی دیگر از مهمترین زمینه هایی که شاعران شیعی به طور گسترده درباره آن به سخن سرایی و شعر پرداخته اند ، یادآوری مصیبت خاندان پیامبر(علیهم السلام) و مرثیه سرایی برای شهداء وکشتگان آنان است . شاعران شیعه علاوه برمدح امامان (علیهم السلام) ویارانشان به ذکرمظلومیت ها و مصائب وارد آمده بر ایشان هم می پرداختند ، بر کشته های ایشان گریه می کردند و به خاطر حق غصب شده آنها اندوهگین بودند و اشعار رثایی سر می دادند اشعاری که بیانگر عشق و وفاء آنها نسبت به فرزندان پیامبر بود .
شایان ذکر است که اشعار رثایی شاعران شیعه هنگام بیان واقعه کربلا و شهادت امام حسین (علیه السلام) و یارانش در صحرای کربلا نمو بیشتری پیدا می کند چرا که واقعه کربلا تأثیری عمیق در بیداری وجدان ها داشت و سبب شکوفایی ادبیات در همه ی زمینه ها شد .
عبدالله نعمه یکی از نویسندگان معاصر عرب در این باره می گوید : جریان کربلا عاملی برای بیداری انسان ها بود و این حادثه عظیم بود که ادبیات را به سمت خلق و ابداع پیش برد و به آن رنگ و بویی تازه داد چرا که حادثه کربلا در تمام جهاتش ابداع داشت.(22)
جایگاه «شعر عاشورا» در میان شعر شیعی، همچون نگینی درخشان در حلقه ی ادبیات مکتبی است. ورود حماسه ی کربلا به حیطه ی شعر و ادب، یکی از عوامل ماندگاری و پویایی آن نهضت است؛ چرا که قالب تأثیرگذار و نافذ شعر و مرثیه، میان دل ها و عاطفه ها از یک سو، و حادثه عاشورا از سوی دیگر، پیوند زده و احساس های شیفتگان را به آن ماجرای خونین و حماسی وصل کرده است.

[درج]

دیک الجن حزن و غم شدید خود را نسبت به استشهاد امام حسین (علیه السلام) و یاران ایشان در قالب شعر این گونه بیان می کند: (23)
يا عيـنُ فی کربلا مقابرُ قــد
ترکن قلبـی مقابر الکُــربِ
مقابــرٌ تحتهــا منابرُ مــن
علمٍ و حلمٍ ومنظرٍ عجـــبِ
ترجمه :ای چشم !در کربلا قبرهایی است قلبم را پر از غم و اندوه کرده است.
قبرهایی که در ریز آنها سرچشمه هایی از علم و حلم و بردباری خفته است.
شاعر در این قصیده چشم را مورد خطاب قرار می دهد و با قلبی مالامال از غم و اندوه به بیان مصائب اهل بیت (علیهم السلام) در صحرای کربلا می پردازد .
ادبیات عاشورایی، از غنی ترین ذخیره های فکری و احساسی شیعه است. این حماسه ی کربلا ست که در زبان شعری شاعران تأثیر نهاده و ادبیات رثایی و سوگ سروده های مذهبی را غنا و اعتلایی ویژه بخشیده است .

[درج]

بیان حقانیت ائمه (علیهم السلام) در جانشینی پیامبر

شیعه بر این باور است که امام علی (علیه السلام) از طرف خداوند به جانشینی پیامبر انتخاب شده است و پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) او را به مردم معرفی کرده است . شاعران شیعه با قاطعیت این عقیده را در اشعارشان بیان می کردند و از آن دفاع می نمودند .

[درج]

هجو دشمنان خاندان پیامبر (صلی الله علیه و آله وسلم)

یکی از راههای مبارزه با دشمن جنگ تبلیغاتی است که در دنیای امروز ، در پرتو ابزارهای ارتباط جمعی به صورت گسترده معمول است . در اعصار گذشته نیز هجو دشمنان در چهارچوب شعر ، مهمترین تأثیر تبلیغ را از خود برجای نهاد ..
شاعران شیعه نیز برای دفاع از کیان تشیّع به هجو دشمنان اهل بیت (علیهم السلام) می پرداختند و در زمانی مناسب با چند بیت شعر به دشمن حمله ور می شدند و او را هجو می کردند . اگرچه شاعران شیعه در بیان فضائل و مناقب اهل بیت(علیه السلام) و مدح ایشان کاملاً اسلوبی آرام و لطیف داشتند؛ اما در حمله به دشمن و هجو آنها کاملاً قاطع بودند و زبانی تیز و برنده داشتند و هجو آنها همراه با خشونت و غضب بود و همواره خلفاء را به سبب اغتصاب حق ائمه (علیهم السلام) محکوم می کردند .
کمیت در هجو هشام بن عبد الملک؛ حاکم ستمگر بنی امیه این چنین می گوید : (24)
فقل لبـني أُميّةَ حيثُ حلّوا
و إن خفت المُهَـنّد والقطـيعا
أجاعَ اللهُ مَـن أشبعتُموه
و أشبع مَـن بجوركم أُجيـعا
بمرضـيِّ السيـاسة هاشميٍّ
يکون حيـاً لأمّـته ربـيعا
ترجمه: به بنی امیه در هر کجا که هستند ،در هر مسند و مقامی که هستند بگو ... – اگر چه از ظلم و ستم آنها بر خود بیم داری-.
شاعر در ادامه می گوید: آنها را نفرین کن و بگو خداوند گرسنه کند آنان را که شما سیر کردید (خداوند نابود کند یاران شما را و کسانی که شما از آنها حمایت می کنید).

[درج]

با پیروی از سیاست و روش هاشمیان (اهل بیت علیهم السلام) امت ایشان دوباره زنده می شود و حیاتی دوباره می یابد.
از جمله کسانی که به ذم خلفا پرداخت دعبل بود . این شاعر بزرگ و نامی شیعه که شعر را وسیله ای برای تقرب به خداوند و نزدیکی به خاندان نبوت (علیهم السلام) می دانست تنها به مدح و رثا اهل بیت (علیهم السلام) اکتفا نمی کرد و با هجو های کوبنده به دشمن حمله می کرد . دعبل بغض و نفرت خود را از خلفای جور عباسی در قالب شعر این گونه بیان می کند : (25)
ملوک بني العباس فـي الکتب سبعةٌ
و لـم تأتنـا عن ثامنٍ لهم کتُبُ
کذلک اهلُ الکهف في الکهف سبعةٌ
خيــارٌ إذ عُدّوا وثامنهم کلبُ
ترجمه: کتاب های تاریخی از هفت تن از ملوک بنی عباس یاد کرده اند اما از هشتمین آنها اسمی به میان نیاورده اند.
از نظر تعداد آنها (خلفای عباسی) شبیه اصحاب کهفند و هشتمین آنها سگشان بود.
دعبل در این شعر به شدت معتصم عباسی را مورد هجوم قرار داده و او را هجا کرده و او را با سگ اصحاب کهف مقایسه کرده است.

[درج]

بیان مسائل تاریخی

شیعیان در طول تاریخ حوادث شگرفی اعم از تلخ و شیرین به خود دیده اند ؛ از جمله: واقعه غدیر خم ، سقیفه ، مسأله فدک ، کربلا و بسیاری وقایع دیگر.
شعرای شیعی با موضوع قرار دادن این مسایل در اشعار خود در حفظ تاریخ شیعه ، سهم بسزایی را ایفا نمودند.
از این جمله می توان از: غدیریه کمیت ، غدیریه دعبل ، غدیریه حمیری و ... که در کتاب شریف الغدیر جمع شده اند؛ نام برد.

[درج]

مسأله رجعت و ظهور امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف)

مسأله امام زمان و ظهور ایشان از جمله مسائلی است که فرقه های مختلف شیعه در مصداق آن با هم اختلاف دارند در عین حال شاعران شیعه همواره این مسأله را موضوع شعرشان قرار داده اند و آن را یکی از مفاهیم اساسی برشمرده اند .
شیعه همواره در طول تاریخ اعتقاد به ظهور منجی بشریت داشته است که بنا به سخن پیامبر (صلی الله علیه و اله) زمین را از عدل و داد پر و از ظلم و جور پاک می کند . بدین گونه اشعار شیعه همواره با روح امید به آینده ای روشن مزین بوده است ؛ مانند این گفتة عامربن واثله که می گوید : (26)
اخواننا شيعتُنا لا تعتَـــدوا
إنّی رغيمٌ لکم أن ترشـدوا
و أن تنالوا شرفاً و تسعـدوا
و وازروا المهدیَّ کَيما تهتدوا
شاعر در این شعر به ایمان خود به ظهور حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) در زمان نامعلوم اشاره می کند و از ایمان و اعتقاد راستینش نسبت به برپایی عدل به دست ایشان سخن می گوید .

[درج]

پي نوشت ها:

1- صادق سياحي ، الأدب الملتزم بحب اهل البيت (علیهم السّلام) ، طهران ، سمت ، ١٣٨٢ هـ . ش ،ص٣١-٣٢-م.
2- دعبل بن علی بن رزین معروف به دعبل از شاعران نامی و شیعی مذهب قرن دوم هجری لست .او از شاعران امام رضا (علیه السّلام) محسوب می شود . گفته می شود که او در عصر چهار امام معصوم می زیسته ،امام صادق (علیه السّلام) ، امام موسی کاظم (علیه السّلام) ،امام رضا(علیه السّلام)و امام جواد (علیه السّلام).
3- دعبل بن علی ، الديوان ، ( شرحه و جمعه : ضياء حسين الأعلمی ) ، بيروت ، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات ، الطبعة الأولی ، ١٤١۷ هـ /١٩٩۷ م ،ص٦٥..
4- الامینی،عبد الحسين أحمد،الغدير في الکتاب و السنة و الادب،لا.ب،دار الکتب الإسلامية،الطبعة الثانية،1366هـ ، ج2، ص382.
5- مائده/55.
6-کمیت بن زید در سال ٦٠هـدر کوفه به دنیا آمد.تاریخ از او به عنوان یکی از علمان بزرگ و نامی عصر اموی یاد میکند .هاشمیات او که حاوی اشعار بسیاری در مدح و رثا اهل بیت است او را در زمزه شاعران بزگ شیعه قرار داده است.
7-أحمد بن ابراهيم القيسی ، شرح هاشميات الکميت بن زيد الأسدي ، ( تح : داود سلّوم ونوری حمودی) ، بيروت ، عالم الکتب ، الطبعة الثانية ، ١٤٠٦ هـ/١٨٦ م ،ص٥٩-٦٠..
8-عبدالسلام بن رغبان معروف به دیک الجن ؛شاعر قرن دوم هجری در شهر حمص چشم به جهان گشود .اشعاری که در مدح اهل بیت و دشمنان ایشان سرود ؛ سبب شد تاریخ او را جزو شاعران شیعه مذهب بنویسد.
9- أبوالفرج الإصفهانی ، الأغانی ، بيروت ، دار احياء التراث العربي ، لا .ت ،ج١٤،ص٥٢-م.
10- ديک الجن الحمسی ، عبدالسلام بن رغبان ، الديوان ، ( شرح : انطوان محسن القوال ) ، بيروت ، دارالکتاب العربي ، الطبعة الأولی ، ١٤١٢هـ/١٩٩٢ م ، ص٣۷.
11- آثار به جا مانده از خانه ها و محل سکونت محبوبه و معشوقه شاعر عرب.
12- اسماعیل بن محمد از شاعران شیعی مذهب قرن دوم هجری است .امام صادق (علیه السّلام)به او لقب سید الشعراء دادند.
13- السيدالحميري ، الديوان ، ( شرحه و ضبطه وقدّم له : ضياء حسين الأعلمی) ، بيروت ، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات ، الطبعة الأولی، ١٤٢٠ هـ/١٩٩٩ م ، ص٢١٩.
14- محسن الاميني ، اعيان الشيعة ، ج 3 ، ص 409 .
15- احزاب/33.
16- الأمين احمد ، ضحی الإسلام ، بيروت ، دارالکتاب العربي ، ١٣٥٥ هـ/١٩٣٦ م ،ج٣،ص٣١٤-م.
17- احمد الامين،اعيان الشيعة،ج3،ص427؛ابن شهر آشوب،مناقب آل ابي طالب،ج2،ص317-318.
18- در زمان امامان معصوم (علیهم السّلام) به خاطر فضای مضطرب سیاسی و خفقان شدید ناشی از ظلم ظالمان ؛امامان (علیهم السّلام) به پیروانشان این اجازه را دادند که برای در امان ماندن از خشم وغضب حاکمان جور و برای حفظ جانشان در بعضی موارد عقیده خودشان را مخفی کنند. از این رو بعضی از شاعران متعهد شیعه به مدح و رثاء حاکمان و کارگزاران آنها می پرداختند.
19- شوقی ضیف ، تاريخ الأدب العربی (٣) ؛ العصرالعباسي الأول ، القاهرة، دارالمعارف، الطبعة الثانية، لا.ت ،ص٣٨٥-٣٨٦-م.
20- الإصفهانی ، أبوالفرج ، الأغانی ،ج۷،ص١٢٥-م.
21- الشايب ، أحمد ، تاريخ الشعر السياسي إلی منتصف القرن الثاني ، بيروت ، دارالقلم ، الطبعة الخامسة ، ١٩۷٦ م ،ص٢٣٤-٢٣٥،-م.
22- عبدالله ،نعمه، الأدب في ظل التشيّع ، بيروت ، دارالتوجيه الإسلامي ، الطبعة الثانية ، ١٤٠٠ هـ ،ص١٦٤-م.
23- دیک الجن ، الدیوان ،ص36.
24- احمد بن ابراهيم القيسي ،شرح هاشميات الکميت بن زيد الاسدي،(تح:داود سلّوم و نور ي حمودي القيسي)،بيروت ،عالم الکتب ، الطبعة الثانية،1406هـ/1986،ص198-199- م.
25- دعبل بن علی الخزاعی،الديوان ،ص 42 .
26- القتم ، عبدالله ، شعر الشيعه السياسی فی العصر الأموی ، لا.ب ، لا.ن ، 1423هـ/2002 م،ص200-م.

[درج]

بخش دوم : نقش ائمه (علیهم السلام) دررشد و نمو شعر شیعی

فصل اول : دیدگاه پیامبر اکرم (صلی الله علیه واله) در مورد شعر

قلم به عنوان یکی از ابزار دفاعی در میان اقوام و احزاب مختلف از زمان جاهلیت مورد توجه بسیار بوده است . این ابزار قوی و محکم به خصوص در نزاع های سیاسی و عقیده ای و مذهبی مورد استفاده فراوان قرارگرفته و می گیرد . در این میان زبان شعر از زبانهای دیگر ( نثر و خطابه و رساله و ...) قویتر بوده است ؛ چرا که شعر دارای موسیقی و آهنگی است که توجه مخاطب را هرچه بیشتر به خود جلب کرده و اثر بیشتر و عمیق تری بر روی احساسات و عواطف شنونده می گذارد .
ائمه (علیهم السلام) نیز با آگاهی کامل از قدرت نفوذ شعر نه به عنوان یک فن بلکه به عنوان وسیله ای برای بیان حقایق ، همواره شاعران متعهد شیعه را مورد تشویق و تحسین قرار می دادند .
قبل از بیان اشعاری از خود اهل بیت عصمت و طهارت (علیهم السلام) دیدگاه پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله وسلم) را در مورد شعر بیان می کنیم .
پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله وسلم) موضع گیری کاملاً مشخصی نسبت به شعر داشتند ایشان مادامی که شعر دربردارنده حکمت و فضائل اخلاقی بود و به بیان معارف الهی می پرداخت از آن حمایت می کردند و سراینده آن شعر را گرامی می داشتند اما هرگاه شعر به ابزاری برای تفرقه و تحکیم پایه های عصبیت تبدیل می شد با آن مخالفت می کردند و آن را مذموم و ناپسند می شمردند . (27)
در کتاب های تاریخی احادیثی از پیامبر درباره شعر نقل شده که نشان می دهد ایشان تنها از شعری که حق باشد و از حق دفاع کند - یعنی شعر متعهد - حمایت می کردند و شـعرا را به سرودن این گونه اشعار ترغیب و تشویق می کردند . نقل شده که ایشان می فرمودند : « إنّما الشعر کلامٌ فمن الکلام خبث و طيب ؛(28) شعر کلام است و هر کلامی خوب و بد دارد» . و در جای دیگر فرمودند : « هو دیوان العرب ؛(29) شعر دیوان عرب است» و درجای دیگر نقل شده ،که ایشان فرمودند : « إنّ من الشعر لحکمه و من البيان سحرا ؛(30) همانا شعر حکمت است و همانا بیان سحر است».
پیامبر گرامی اسلام همواره شعرا را به سرودن شعری که سرشار از حکمت باشد دعوت می کردند و آنها را در این امر ترغیب و تشویق می کردند. از این رو شاعران بسیاری به سرودن شعر در حضور پیامبر مبادرت کردند از جمله آنها می توان به حسان بن ثابت ، کعب بن زهیر ، نابغه بنی جعده و عمرو بن سلیم الخزاعی اشاره کرد.(31)
پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله وسلم) درشأن حسان بن ثابت می گویند: « ما زال تدافع عن اهل بیتنا يؤيدک الله تعالی ؛(32) تا زمانی که ازاهل بیت ما دفاع می کنی خداوند تورا یاری دهد».