شرایط قبولی اعمال

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

خداوند در این آیات به روشن می سازد که چگونه اولواالالباب که خردورزی کرده و عقل خویش را با وحی به کمال رسانیده اند در دو حوزه نظری و عملی تابع وحی می باشند و از وسعت بیشتری در دو حوزه اندیشه و عمل برخوردار می باشند.



بر اساس آن چه گفته شد،‌ دانسته می شود که آموزه های وحیانی قرآن تنها اعمالی را به عنوان مقبول و مرضی خداوند می شمارد که از دو خصوصیت حسن فاعلی و حسن فعلی برخوردار باشد.


به این معنا که خود فعل از مصادیقی باشد که عقل و وحی آن را به عنوان نیک و حسن معرفی کرده باشد و شخص به عنوان فاعل نیز نیت خیر و نیکی داشته باشد. این همان چیزی است که در ادبیات فارسی از آن به پندار نیک و کردار نیک یاد می شود.

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

ناگفته نماند که گفتار در فرهنگ قرآنی، در حوزه عمل قرار می گیرد و به عنوان کردار معرفی می شود، بلکه حتی در فرهنگ قرآنی، وقتی به لفظ اشاره می شود به معنای هر عملی از جمله گفتاری و قولی است.


از این رو وقتی از نگارش هر لفظی چون قول از سوی فرشتگان خبر می دهد که مراد تنها لفظ قولی نیست، بلکه هر عملی است که از انسان جدا می شود و صورت تحقق به خود می گیرد.(ق، آیه ۱۸)


چرا که قول همان فعل است(یس، آیه ۸۲) از این روست که خداوند از موجودات به کلمات تعبیر می کند؛(کهف، ایه ۱۰۹؛ آل عمران، ایه ۴۵) چون قول و کلمه و لفظ و گفتار همان فعل و عمل است.

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

اخلاص و تقوا، نمادهای حسن فاعلی و حسن فعلی



برای هر چیزی نمادهایی است، حتی برای پندار نیک در برابر پندار بد، نمادهایی است.


اخلاص بهترین نماد برای پندار نیک است، هم چنان که تقوا بهترین نماد برای کردار نیک می باشد؛ زیرا کسی که از بدی ها، پلشتی ها، پستی ها، پلیدی ها و زشتی ها پرهیز می کند و اجتناب می ورزد، نشان می دهد که گرایش شخصیتی به خوبی ها و نیکی ها دارد.

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

حسن فاعلی و نیت خوب و پندار نیک را می بایست در اخلاص افراد جست و جو کرد.

کسانی که تنها برای خداوند گام بر می دارند و رضایت و خشنودی محبوب را می خواهند، تنها به هدف و غایتی می اندیشند که خداوند دانا و توانا و فرزانه برای هستی از جمله انسان مشخص و تعیین کرده است.

این گونه است که جز به خیر و نیکی نمی اندیشند و جز به قصد رضایت او گام بر نمی دارند و از غیر خداوند می گریزد و تنها رضایت و خشنودی خدا را می خواهد.( مفردات الفاظ قرآن کریم، راغب اصفهانی، ذیل واژه خلص)

از این روست که خداوند از مردم می خواهد تا با خالص کردن نیت برای خدا و اخلاص داشتن، فرجام نیکی را برای خود و دیگران رقم زنند.(لقمان، آیه ۲۲؛ اعراف، ایه ۲۹؛ زمر، آیات ۲ و ۳ و ۱۱ و ۱۴؛‌ غافر، آیات ۱۴ و ۱۵)

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

تنها اهل اخلاص و مخلصان هستند که جزو مومنان محسوب می شوند؛ چرا که با خلوص خویش تنها به غایت می اندیشند و همه وجودشان را وقف آن می کنند(نساء،‌آیه ۱۴۶) و مورد تحسین الهی قرار می گیرند و به عنوان محسنان و نیکوکاران شناسایی و معرفی می شوند (نساء، آیه ۱۲۵) و سعادت و رستگاری را نصیب خود می سازند.(روم، آیه ۳۸)



افزون بر حسن فاعلی و پندار نیک که در اخلاص خود را به نمایش می گذارد، انسان می بایست برخوردار از حسن فعلی وکردار نیک نیز باشد؛ چرا که اگر پندار نیکی داشته باشد و ولی کاری زشت و بد انجام دهد هرگز آن مقصود غایی تحقق نمی یابد.


البته در جایی که انسان به خطا و اشتباه کرداری را نیک یافت و با پندار نیک و حسن فاعلی آن را انجام داد، از مسیر حق دور نشده است، ولی شکی نیست که کسانی که پندار بدی دارند و فکری پلید ایشان را حتی به کردار نیکی بکشاند، به سبب آن که نیت پلید و پندار بدی در پس این کردار نیک است، بسیار خطرناک است؛ زیرا این کردار نیک را وسیله ای برای تباهی دیگران قرار داده است.

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

به هر حال، انسان افزون بر این که نیت خیر و پندار نیکی باید داشته باشد، می بایست کردار نیکی را نیز انجام دهد تا محبوب و مرضی خداوند قرار گیرد. این کردار نیک مجموعه ای اعمال است که عقل عملی آن را حسن و نیک یافته و یا وحی آن را نیک و حسن بر شمرده و به عنوان اعمال صالح به انسان معرفی نموده است.



به عنوان نمونه آزادی از بند بردگی و استقلال(نحل، آیه ۷۵)، احسان و نیکوکاری(الرحمن، آیه ۶۰)، ادای امانت به صاحب آن(نساء، آیه ۵۸)، عدالت (همان) از مصادیق کردار نیک و حسن فعلی است که عقل مستقل بدان حکم کرده و خداوند در این آیات با ارجاع قضاوت این اعمال به عقل عملی انسان، از ایشان می خواهد تا خود به عقل خویش ارزیابی و داوری کنند و عمل نمایند.


اصولا این ها اموری هستند که با طبعیت و فطرت سالم انسانی موافق و سازگار است و انسان های سالم وسلیم النفس بدان گرایش دارند.

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

البته چنان که گفته شد، انسان تا مسیر تکاملی را طور کامل نپیموده باشد نمی تواند نسبت به همه هستی شناخت کامل و دقیقی داشته باشد. از این روست که در دو حوزه نظری و عملی، وحی به مدد عقل آمده است تا پندارهای نیک و کردارهای نیک برای انسان مشخص کند و مواردی که ناشناخته است برای او بیان کند.



اگر عقل انسان مثلا درباره برتری معبود حقیقی(نمل، ایه ۵۹)،
برتری نور بر ظلمت و تاریکی(انعام، آیه ۱۲۲؛ رعد ، ایه ۱۶)،
برتری حیات بر نیستی(انعام،آیه ۱۲۲)،
برتری یک پروردگار و صاحب بر چند پروردگاری و ارباب(یوسف، آیه ۳۹؛ زمر، ایه ۲۹)،
برتری علم بر جهل(زمر، آیه ۹)،
برتری بینایی بر کوری(هود، آیه ۲۴؛ رعد،آیات ۱۶ و ۱۹)

حکم می کند و این امور را حسن و نیک می شمارد و چنین داوری و ارزش گذاری نسبت به این امور انجام می دهد، بسیاری دیگر از امور است که وحی به یاری عقل می شتابد و آن را به عنوان کارهای نیک معرفی می کند و از مردم می خواهد تا آن را انجام دهند.


از جمله این کارهای نیک که وحی به عنوان مصادیق فعل حسن و کردار نیک بیان می کند می توان به نماز، روزه، زکات، خمس، حج، جهاد در راه خدا و مانند آن اشاره کرد.

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

پندار نیک بیانگر شخصیت سالم و متعادل




اگر کسی دارای پندار نیک و کردار بد باشد، بهتر از کسی است که دارای کردار نیک و پندار بد باشد؛ هر چند که مومن واقعی و مسلمان کسی است که هر دو شرط یعنی پندار نیک و کردار نیک را داشته باشد.

از این روست که خداوند تنها راه رستگاری را تحقق دو شرط اخلاص(ایمان) و عمل صالح بر می شمارد.(فاطر، آیه ۱۰؛ سوره عصر و آیات دیگر)



اما کسی که پندار نیکی دارد و در عمل به اشتباه و خطا کردار بدی انجام می دهد، این امید از وی می رود که به سبب همان خلوص و ایمان و نیت خوب و پندار نیک خود، کردارهایش را بازسازی نماید؛ اما کسی که گرفتار پندار بد و فکر پلید است، امیدی نیست که وی با کردارهای نیک خود رهایی یابد؛ زیرا این کردارهای نیک را به قصد سوء‌ و بدی انجام می دهد ومی خواهد با این کارها به اهداف شوم و پلید خود نزدیک شود.

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

شاید یکی از معانی این سخن در روایت آمده « نیت المومن خیر من عمله؛ نیت مومن و پندار نیک او بهتر از عمل اوست،» همین معنا باشد. پس پندار نیکی دارد و می خواهد عمل و کردار نیک انجام دهد ولی یا ناقص می آورد و یا این اشتباه و خطا می کند و کار بدی را به قصد خیری انجام می دهد.


این شخص به سبب همان نیت خیر و پندار نیک خود رستگار می شود.



پندار نیک بیانگر آن است که فرد درک درست و راستینی از حقایق هستی و آفرینش دارد و در مسیر درست فکر می کند هر چند که در انجام آن فکر و تطبیق مصادیق آن به خطا و اشتباه می رود و خداوند از این خطا و اشتباه او در می گذرد.(احزاب، ایه ۵؛ طه، آیه ۷۳؛ بقره، آیه ۲۸۶)

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

در مقابل کسانی که دارای فکر پلید و پندار بد می باشند و از حسن فاعلی برخوردار نمی باشند، اینان به سبب همان فکر پلید خویش حتی کارهای نیک را به قصد بدی و نیت سوء انجام می دهند. از این رو، رنگ رستگاری را نمی ببیند.


فکر پلید و پندار بد بیانگر شخصیت نامتعادل این افراد است و این که اینان از مسیر حق دورشده و منابع و ابزارهای شناختی و تشخصیص و بصیرت خود را از دست داده اند.(بقره، آیات ۸ تا ۱۲ و آیات دیگر)



فکر پلید قابیل موجب می شود تا حتی کار نیک قربانی برای خدایش نیز به قصد بد انجام گیرد و نتیجه سوء بدهد،‌زیرا آن چه خداوند از فرد می خواهد داشتن حسن فاعلی و حسن فعلی یعنی پندار و کردار نیک است. اما قابیل کردار نیکی را با پندار بد و پلیدی می آورد که ریشه در حسادت و غرور داشت.


از این روست که به سبب فقدان تقوا و اخلاص از وی پذیرفته نمی شود و با همان فکر پلید خویش دست به حذف برادری می زند که با پندار و کردار نیک به استقبال رضایت خداوندی رفته بود و قربانی پیشکش کرده بود.