«در تلویزیون با پدیده "باحجابان بی‌حیا" روبه رو هستیم!» _ گفتگویی با حجت الاسلام دکتر علی جعفری

[شهاب منتظر]

خب باید در این مورد حرف زده بشود تا حیا هم دغدغه صدا و سیمای ما شود...

بله ولی این نباید به معنی سیاه نمایی وضع موجود باشد.


نه، اتفاقا نمی‌خواهیم سیاهنمایی کنیم. هم مصادیق خوب آن را بگوییم و هم مصادیق بد آن را بگوییم.

می‌خواهم بگویم روند عمومی مثبت است.


اگر بخواهیم عامل رواج بی‌حیایی در جامعه را بین سینما و صدا و سیما مقایسه کنیم، بیشتر سینماست یا صدا و سیما؟

به نظر من در سینما، به خاطر اینکه هنوز خط قرمز حجاب خیلی پر رنگ نیست، بی‌حیایی‌های سینمایی هم در کلیشه‌هایی آشنا و آشکار است بازنمایی می‌شود. در تلویزیون شرایط متفاوت‌تر است. در تلویزیون چون پافشاری بر حجاب و تا حدودی تحفظ بر رعایت حریم بین محرم و نامحرم به یک قاعده ادراکی تبدیل شده است لذا «بی‌حیایی‌ها» یا «بدحیایی‌ها» خیلی حالت پیچیده تری به خود گرفته است. اما در سینما چون هنچار‌ها کمتر اعمال می‌شود و چراغهای قرمز بیشتر شبیه چراغ چشمک زن زرد رفتار می‌کنند و هنوز در مساله حجاب مانده‌اند لذا بی‌حیایی‌ها صورت بسیار ساده و گل درشتی دارد. البته به نظرم این بیماری به تدریج از سینما به تلویزیون دارد در حال سرایت است.

[شهاب منتظر]

یک نکته‌ در این میان ناگفته ماند. می‌شود مخاطبین تلویزیون را به لحاظ سنی و برنامه‌های متناسب با هر کدام رده بندی کرد؟ اصلاً می‌شود گفت که آن کودک خردسال آن برنامه مخاطب عام را نگاه نمی‌کند؟

خاطرم هست که یکسری نظرسنجی انجام شده بود. بر اساس آن، بچه‌ها، در درجه اول برنامه‌های بزرگسالان را نگاه می‌کردند و در درجه دوم برنامه‌های کودک را نگاه می‌کردند. نظرسنجی‌های اخیر را اطلاعی ندارم. اما بیشترین برنامه‌هایی که بچه‌ها نگاه می‌کنند برنامه‌های بزرگسالان است. علت این هم به نظر من اقتدار ساختار خانوادگی در جامعه ایران است. چون خانواده‌ها می‌نشینند و سریال نگاه می‌کنند، بچه‌ها هم در کنار آن‌ها می‌نشینند و نگاه می‌کنند. برنامه‌های کودک برعکس برنامه‌های کودک قدیم‌تر‌ها چون برای بزرگتر‌ها بهره فرهنگی چندانی ندارند و برنامه‌ای است که فقط کارکرد کودکانه دارند لذا منجر به جمع شدگی خانواده حول تلویزیون نمی‌شوند؛ حتی ترکیب مادر و فرزند هم کمتر پای گیرنده‌ها دیده می‌شود. این یک اشکال برای برنامه کودک است. برنامه کودک باید برنامه‌ای باشد که کودک ببیند و اگر مادر هم آن را دید بتواند بهره‌ای از آن برنامه ببرد، در حالی که الان این طور نیست و بهره بزرگسالان از برنامه‌های کودک خیلی کم است. لذا کودکان چون مجبورند تنها ببینند اساسا کمتر می‌بینند.

یک راه برای اینکه پدران و مادران همراه با کودکان برنامه کودک ببینند این است که تکرار برنامه‌های کودک قدیم را پخش کنیم که هم اکنون صدا و سیما چنین کاری را در قالب بچه‌های دیروز دارد انجام می‌دهد. به نظر من این برنامه‌های کودک قدیمی نباید در برنامه‌هایی که مرور خاطرات برای بزرگترهاست، پخش بشود بلکه باید در‌‌ همان برنامه کودک پخش شود. این یکی از سیاست‌های غلط است که جنبه تاریخی آن ترجیح داده می‌شود. اگر در برنامه کودک پخش شود، کودک می‌بیند و پدر و مادر هم می‌نشینند و نگاه می‌کنند.

[شهاب منتظر]

اگر سریال‌هایی ساخته بشود که کودک در آن نقش داشته باشد و در عین حال مطلوب بزرگتر‌ها هم باشد چطور؟

اصلاً کودک در سریال‌های تلویزیونی وجود ندارد. حتی خردسال هم نیست. این بدین خاطر است که بازی گرفتن از بازیگر خردسال کار سخت و پیچیده‌ای است. پس وقتی کودک حذف می‌شود، مخاطب کودک هم حذف می‌شود. نقش کودک اگر در سریال‌ها دیده شود خیلی در جمع کردن خانواده‌ها به دور هم موثر است. مثل سریال پزشک دهکده که در آن کودک و حتی نوجوان صاحب نقش موثر است.

ما پیوند نسلی را در این سریال به خوبی می‌بینیم. از این جهت سریال دهکده خیلی سریال اسلامی است. نشانه حجاب خیلی مهم و برجسته است اما به نظر من سریال پزشک دهکده، به واسطه رعایت خیلی از مولفه‌های دیگر از نظام هنجاری رسانه اسلامی به نظر من از بسیاری سریال‌های ما اسلامی‌تر است. البته من پزشک دهکده سانسور شده را عرض می‌کنم. به نظر من پزشک دهکده سانسور شده، نسبت به رعایت عمومی مولفه‌های هنجاری اسلامی جزو اسلامی‌ترین سریال‌هایی است که تا به حال از تلویزیون پخش شده است. اگر این خانم حجاب داشت و نماز هم می‌خواند خیلی مسلمان خوبی بود.

[شهاب منتظر]

فرض بگیریم به هزار و یک دلیل موجه و غیر موجه این مشکلات در صدا و سیمای ما حل نشود، خانواده‌های ما باید در برابر این آسیب‌ها چه کنند؟

طبیعتاً جایگزین پیدا می‌کنند. به مرور چیزهایی را پیدا می‌کنند. خیلی از خانواده‌ها به اشتباه بازی‌های رایانه‌ای را جایگزین این‌ها می‌کنند و بچه‌ها را با آن بازی‌ها مشغول می‌کنند و این هم آسیب‌های خودش را دارد. برخی خانواده‌ها البته اقدامات مثبت تری می‌کنند و به سمت حذف تلویزیون از خانه می‌روند و آن را در انزوا قرار می‌دهند و اجازه نمی‌دهند که تلویزیون میدان‌داری کند و تفریحات دیگر و ارتباطات دیگر و سفر‌های هر از گاهی و جمع‌های دوستانه و کتابخوانی و بازی‌های فکری را جایگزین تلویزیون می‌کنند.

[شهاب منتظر]

در مجموع پیامدهای ترویج بی‌حیایی در صدا و سیما را چه می‌دانید؟

صحبت از چنین چیزهایی خیلی پیش پا افتاده است. ما بعد از گذشت ۳۵ سال از انقلاب که نباید در مورد پیامدهای حیا و ضرورت حیا صحبت کنیم. ما از این‌ها عبور کردیم و الان خیلی پیشرفت کرده‌ایم. رسانه ما الان یک رسانه با حجاب است و ما داریم در مورد با مسایل حادتری همچون با حجابان بی‌حیا مبارزه می‌کنیم. ما داریم بر روی چگونگی وجود حیا در متن و بطن صدا و سیما صحبت می‌کنیم. ما داریم به این فکر می‌کنیم که با خانم با حجابی که رفتارهای بی‌پروا و از سر بی‌حیایی دارد، با این چه کنیم. این را چه طور کنترل کنیم. سطح بحث خیلی بالا‌تر از این مباحث است. این بحث برای تلویزیونهای عقب افتاده کشورهای دیگری همچون مصر، قطر و ترکیه و جاهای دیگر است. مسئله ما این‌ها نیست.

[شهاب منتظر]

در مجموع برای حل این مسائل چه راهکارهایی را پیشنهاد می‌کنید؟

نظریه هنجاری باید در متن تلویزیون ما بغلتد که این نیاز به مهارت‌های مختلفی دارد. دانش تلویزیون و زبان سینما باید ارتقا پیدا کند و توانمندی سینماگران باید برای بیان مفاهیم پیچیده تری همچون حیا ارتقا پیدا کند. دست اندرکاران و سینماگران باید دغدغه برای بودن معنای اسلامی در کار‌هایشان پیدا کنند. همه این‌ها لازم است.