زن و سياست در قرآن

[ملکوت* گامی تارهایی *]

الف - ملكه سبا در قرآن
يكى از زنانى كه قرآن كريم به عنوان نمونه‏اى شايسته مطرح مى‏نمايد بلقيس ملكه شهر سبا پايتخت‏يمن است كه آيات شريف قرآنى تصوير سلطنت ملكه يمن را از زبان هدهد چنين بيان مى‏كند: انى وجدت امراة تملكهم و اوتيت من كل شى‏ء و لها عرش عظيم . وجدتها و قومها يسجدون للشمس من دون الله . (29) جمله "و اوتيت من كل شى‏ء" وصف وسعت مملكت، و عظمت‏سلطنت آن زن است و همين خود قرينه است‏بر اينكه منظور از "كل شى‏ء" در آيه هر چيزى است كه سلطنت عظيم محتاج به داشتن آنها است، مانند حزم، احتياط، عزم، تصميم راسخ، سطوت، شوكت، آب و خاك بسيار، خزينه سرشار، لشگر و ارتشى نيرومند، و رعيتى فرمان بردار . لكن از بين همه اينها تنها نام عرش عظيم را برده است . "و جدتها و قومها . . ." دليل بر اين است كه مردم آن شهر وثنى مذهب بوده‏اند و آفتاب را به عنوان رب النوع مى‏پرستيدند . (30)
بعد از گزارش هدهد درباره ملكه يمن حضرت سليمان عليه السلام نامه‏اى نوشت و به هدهد داد تا آن را بسوى ايشان ببرد و سپس در كنارى قرار گيرد و عكس العمل آنها را مشاهده كند . آنچه در اينجا مهم است عكس العمل ملكه سبا در برابر نامه حضرت سليمان است; بانويى كه اداره امور مملكت را بر عهده دارد، بالاترين مقام سياسى يك كشور و داراى عظمت و حشمت و جاه و جلال است، با اين نامه چگونه برخورد خواهد كرد و چگونه تدبير و تصميم‏گيرى مى‏كند؟ در ابتدا امر نامه را براى بزرگان ملكت‏خود مى‏خواند . سپس با درباريانش به مشورت مى‏پردازد و به آنها مى‏گويد: قالت‏يا ايها الملا . . . ; (31) "اى رجال كشور، شما در كار من نظاره كنيد و راى و نظر دهيد كه من تاكنون بى حضور شما براى هيچ كارى تصميم نگرفته‏ام ."
قالوانحن اولواقوة و اولواباس . . . ; (32) "گفتند رجال مملكت كه ما داراى نيروى كامل و ارتشى قوى هستيم ليكن اختيار با شماست تا به صلح يا جنگ دستور فرمايى ."
قالت ان الملوك اذا . . . ; (33) "بلقيس گفت: پادشاهان چون به ديارى حمله آورند آن كشور را ويران سازند و عزيزترين اشخاص مملكت را ذليل‏ترين افراد مى‏گردانند و سياستشان بر اين كار خواهد بود ."
از ظاهر كلام درباريان كه كلام خود را با جمله "نحن اولوا قوة و اولوا باس شديد" آغاز كردند بر مى‏آيد كه آنان ميل داشتند جنگ كنند و چون ملكه هم همين را فهميده بود، نخست‏به مذمت جنگ پرداخت و در پايان راى خود را ارائه داد . اول گفت: "ان الملوك اذا دخلوا قرية افسدوها" ; يعنى جنگ عاقبتى جز غلبه يكى از دو طرف و شكست طرف ديگر و فساد قريه‏ها و شهرها و ذلت عزيزان آن ندارد . به همين دليل نبايد بدون تحقيق اقدام به جنگ كرد . بايد نيروى خود را با نيروى دشمن بسنجيم، اگر تاب نيروى اورا نداشتيم، تا آنجا كه راهى به صلح داريم، اقدام به جنگ نكنيم، مگر اينكه راه منحصر به جنگ باشد و نظر من اين است كه هديه‏اى براى او بفرستيم، ببينيم فرستادگان ما چه خبرى مى‏آورند، آنگاه تصميم به جنگ يا صلح مى‏گيريم . (34)

[ملکوت* گامی تارهایی *]

در آيات فوق استدلالها، دور انديشى‏ها، متانت راى و سياستى محكم و منطقى كه دو بازوى سياست‏خارجى و داخلى را در خود دارد به چشم مى‏خورد . در بعد داخلى در عين جريحه دار كردن اذهان اطرافيان، مشورت را پايه كار قرار مى‏دهد اما بر استدلالى دقيق تكيه مى‏زند و در نهايت‏با اينكه مشاوران گرايش به جنگ دارند حوادث را به وجه مثبت‏با درايتى خاص، راهبرى مى‏كند . استدلال خود را نيز، در لطافت‏شور، ممزوج مى‏كند و معتقد است كه بايد يك بار ديگر، آزمونى را رقم زند و بدين خاطر مى‏گويد: و انى مرسلة اليهم . . . ; (35) "من هديه‏اى سوى آنها مى‏فرستم، ببينم فرستادگان چه خبر مى‏آورند؟" معناى اينكه گفت: "فناظرة بم يرجع المرسلون‏" اين است كه ببينيم چه عكس العملى نشان مى‏دهد، تا ما نيز به مقتضاى آن عمل كنيم . (36)
سپس قرآن كريم مى‏فرمايد: چون فرستادگان بلقيس حضور سليمان رسيدند، گفت: شما مى‏خواهيد مرا به مال دنيا مدد كنيد؟ آنچه خدا به من عطا فرموده، بسيار بهتر از اين مختصر هديه شماست . آرى شما مردم دنيا خود به اين هدايا شاد شويد . اى فرستاده بلقيس با هدايا به سوى ايشان باز گرد كه من لشگرى بى‏شمار بر آنها مى‏فرستم كه هرگز در مقابل آن مقاومت نتوانند كرد و آنها را با ذلت وخوارى از آن ملك بيرون مى‏كنم . آنگاه سليمان رو به حضار بارگاه كرد و گفت: كداميك تخت‏بلقيس را پيش از آنكه تسليم امر من شود، خواهد آورد از آن ميان عفريت جن گفت: من چنان بر آوردن تخت او قادر و امينم كه پيش از آنكه تو از جايگاه قضاوت خود برخيزى، آن را به حضور آرم . آن كس كه به علم كتاب الهى دانا بود گفت: كه من پيش از آنكه چشم بر هم زنى تخت را به اينجا آرم . و همان دم حاضر نمود . چون سليمان سرير را نزد خود مشاهده كرد گفت: اين توانايى از فضل خداى من است تا مرا بيازمايد كه نعمتش را شكر مى‏گويم يا كفران مى‏كنم و هر كه شكر نعمت‏حق كند، شكر به نفع خويش كند و هر كه كفران كند، همانا پروردگارم بى نياز و كريم است . آنگاه سليمان گفت: تخت‏بلقيس را نا شناس گردانيد تا بنگريم كه وى سرير خود را خواهد شناخت‏يا نه؟ (37) منظورش از اين دستور امتحان وآزمايش عقل آن زن بود، همچنان كه منظورش از اصل آوردن تخت اظهار معجزه‏اى باهر از آيات نبوتش بود . (38)
هنگامى كه بلقيس آمد، از او پرسيد: "آيا عرش تو چنين است؟ وى گفت: گويا همين است . و ما پيش از اين مى‏دانستيم و تسليم امر سليمان بوديم ." (39) در تفسير اين آيه علامه طباطبايى مى‏فرمايد: سليمان به بلقيس فرمود: آيا تخت تو اينچنين بود و خواست تا سؤال را كاملا ناشناخته كند . ملكه سبا در جواب گفت: گويا همان است و بدين وسيله خواست تااز سبك مغزى و تصديق بدون تحقيق اجتناب كند . چون غالبا از اعتقادات ابتدايى كه هنوز وارسى نشده و در قلب جايى نگرفته با تشبيه تعبير مى‏آورند . ملكه سبا از ديدن تخت مى‏گويد ما قبلا از چنين سلطنتى خبر داشتيم و تسليم امر او شده بوديم ; لذا سر در اطاعت او آورده‏ايم . (40)

[ملکوت* گامی تارهایی *]

سرانجام بعد از مناظره و مباحثه گفت: رب انى ظلمت نفسى و اسلمت مع سليمان لله رب العالمين; (41) "بارالها سخت‏بر نفس خويش ستم كردم و اينك با رسول توتسليم فرمان پروردگار عالميان گرديدم ." در گفتار خود نخست‏به درگاه پروردگارش استغاثه مى‏كند و به ظلم خويش كه خداى را از روز اول و يا از هنگام ديدن اين آيات نپرسيده است اعتراف مى‏كند و سپس به اسلام و تسليم خود در برابر خداوند شهادت مى‏دهد . (42)
در مقايسه با فرعون كه آن همه معجزات حيرت‏انگيز را از موسى ديد و روز به روز كفرش افزوده شد، زنى چون بلقيس را مى‏بينيم كه به تمام افكار و اعتقادات نادرست‏خود و قومش پشت پا زد و توبه كرد و با دلى خاضع به خداى يكتا ايمان آورد و كوچكترين مقاومتى در مقابل حق از خود نشان نداد . داستان ملكه سبا پاسخى است‏به آنان كه زن را فاقد روحيه كاردانى، تدبير، آينده‏نگرى، سياست و گرايش به كمال مى‏انگارند . (43)
اين بررسى ما را به سطح اول يا مرتبه اول هرم قدرت در سياست كه پيشتر اشاره كرديم باز مى‏گرداند . اما جالب است كه ما در قرآن نمونه‏اى هم داريم كه مربوط به قاعده هرم مى‏شود وآن مساله بيعت زنان با پيامبر است .

[ملکوت* گامی تارهایی *]

ب) بيعت زنان با رسول اكرم صلى الله عليه و آله
در مسائل مهم و بنيادين، قرآن براى زن نيز مسؤوليتى چون مردان قائل است و براى او اين حق را قائل شده كه در مسائل اصلى، تصميم گرفته، و بر مبناى شناخت و اعتقاد خود در مورد روش سياسى و حكومتى تصميم بگيرد . در اين رابطه در قرآن كريم آيه‏اى درباره بيعت زنان با حضرت رسول صلى الله عليه و آله ذكر شده است كه به امر خداوند متعال بيعت و پيمان زنان با پيامبر صلى الله عليه و آله مورد پذيرش قرار گرفت .
يا ايها النبى اذا جائك المؤمنات يبايعنك على ان لا يشركن بالله شيعا و لايسرقن و لا يزنين و لا يقتلن اولادهن و لا ياتين ببهتان يفترينه بين ايديهن و ارجلهن و لا يعصينك فى معروف فبايعهن و استغفرلهن الله ان الله غفور رحيم; (44) "اى پيامبر هنگامى كه زنان مؤمن به سوى تو مى‏آيند (و مى‏خواهند) با تو بيعت كنند كه چيزى را براى خدا شريك نياورند، دزدى و زنا نكنند، فرزندان خود را نكشند، فرزند نا مشروع نياورند و آن را به دروغ به شوهر خويش نسبت ندهند و در هيچ كار نيكى، تو را فراموش نكنند، با آنها بيعت كن و از خداوند براى آنها آمرزش بخواه كه خداوند آمرزنده و مهربان است ."
طبق روايات متعدد وقتى پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله مكه را فتح كرد، نخست مردان و سپس زنان با آن حضرت بيعت كردند . بيعت مردان به صورت، دست دادن بارسول خدا صلى الله عليه و آله انجام گرفت . براى بيعت زنان به دستور پيامبر ظرفى را پر ازآب كردند وپيامبر دست‏خود را در آن فرو برد وبيرون آورد و سپس به زنان فرمود: همگى دست‏خود را در آن آب فرو بريد و بيرون آوريد . در آيه فوق مواد بيعت زنان با پيامبر ذكر شده است و به پيامبر دستور داده شده كه با زنان مؤمنى كه مى‏خواهند براساس اين مواد با او بيعت كنند، بيعت كند و اين تعهد و قرارداد آنان را بپذيرد . در قرآن مجيد بيعت‏به صورت يك قرارداد لازم‏الاجرا ميان بيعت‏كنندگان و شخص حاكم به رسميت‏شناخته شده و آثارى بر آن مترتب گرديده است .

[ملکوت* گامی تارهایی *]

قبايلى كه در عربستان زندگى مى‏كردند براى حفظ منافع و مصالح قبيله و افراد و دفاع از آنان در برابر بيگانگان، با فردى كه او را صالح تشخيص مى‏دادند، وارد مذاكره مى‏شدند، نيازها و شرايط خود را بازگو مى‏كردند و وقتى ميان آنها و رئيس مورد نظر ، توافق نهايى حاصل مى‏شد و وى زمامدارى آنان را مى‏پذيرفت، با وى دست مى‏دادند . اين دست دادن به معناى منعقد كردن قطعى و تخلف‏ناپذير حكومت‏شخص حاكم و تبعيت‏بيعت كنندگان از او بود . ماهيت‏حقوقى و سياسى بيعت ذكر شد; اما وقتى مؤمنان با پيامبر بيعت مى‏كردند، بعد ديگرى نيز بطور طبيعى بر آن افزوده مى‏شد و آن بعد دينى و معنوى بيعت‏بود; زيرا يعت‏با يك پيامبر، بر اساس عمل به تعاليم وى، مطلبى بود فراتر از بيعت‏با يك حاكم دنيوى كه تنها به منظور حفظ زندگى و منافع مادى، انجام مى‏شد . در حقيقت پس از بيعت‏با پيامبر مردم دو تعهد و مسؤوليت داشتند: نخست تعهد ومسؤوليت در مقابل فرمان الهى و ديگرى تعهد و مسؤوليت در مقابل قراردادى كه خود با پيامبر و امام بسته بودند و مانند همه قراردادهاى مشروع ديگر نافذ و لازم الاجرا بود . علت اينكه پيامبر اسلام در موارد مختلف از پيروان خود بيعت گرفت، همين بود كه بيعت‏خود يك مبدا التزام و تعهد بود . ايشان مى‏خواستند رابطه حاكم و مردم در جامعه اسلامى علاوه بر نصب الهى براساس تعهد و التزام خود مردم هم استوار شود و پيمان اجتماعى محكمى بوجود آيد .
شايان ذكر است كه در عصرى كه در سرزمين حجاز، دختران را زنده به گور مى‏كردند، و هيچگونه حقى حتى براى زنده ماندنشان قائل نبودند، براساس آيه مذكور با طرح بيعت زنان با پيامبر، هويت مستقل سياسى، اجتماعى و حقوقى زنان مورد تاييد قرآن قرار مى‏گيرد . و اين نزديك شدن به همان بعد يا قاعده هرم قدرت سياسى و حاكميت‏سياسى است كه بدان اشاره كرديم . حقيقت اين است كه تا بدين جا، در قرآن هم به راس هرم و هم به قاعده آن اشاره شده است؟ اين است كه نقش زنان مورد تاكيد قرار گرفته است و زنان تنها نبايد، تحت قيموميت ديگران به فعاليت‏بپردازند بلكه مسؤوليت پرداختن به حقوق اجتماعى و سياسى خاص خود را نيز دارند .

[ملکوت* گامی تارهایی *]

ج) هجرت و جهاد زنان از نظر قرآن
خداوند مى‏فرمايد: فاستجاب لهم ربهم انى لا اضيع عمل عامل منكم من ذكر او انثى بعضكم من بعض فالذين هاجروا و اخرجوا من ديارهم و اوذوا فى سبيلى و قاتلوا و قتلوا لاكفرن عنهم سى‏ءاتهم و لادخلنهم جنات تجرى من تحتها الانهار ثوابا من عند الله و الله عنده حسن الثواب; (45) "خداوند در خواست آنها را پذيرفت و فرمود: من عمل هيچ عمل‏كننده‏اى از شما را خواه زن باشد يا مرد ضايع نخواهم كرد، شما همگى همنوع و از جنس يكديگريد . آنها كه در راه خدا هجرت كردند، از خانه‏هاى خود بيرون رانده شدند، در راه من آزار ديدند، جنگ كردند و كشته شدند، سوگند ياد مى‏كنم، كه گناهان آنها را مى‏بخشم . آنها را در بهشتهايى كه از زير درختان آن نهرها جارى است، وارد مى‏كنم; اين پاداشى از طرف خداوند است و بهترين پاداشها نزد پروردگار است ."
در آيه فوق زن ومرد را در پيشگاه خدا و در وصول به مقامات معنوى در شرايط مشابه يكسان مى‏شمارد و هرگز اختلاف جنس و تفاوت ساختمان جسمانى و به‏دنبال آن برخى تفاوتها را در مسؤوليتهاى اجتماعى، دليل بر تفاوت اين دو از نظر بدست آوردن تكامل انسانى نمى‏شمارد، بلكه هر دو را از اين نظر كاملا در يك سطح قرار مى‏دهد(46)
بنابراين اسلام در سير من الخلق الى الحق يعنى در حركت و مسافرت به سوى خدا هيچ تفاوتى ميان زن و مرد قائل نيست . تفاوتى كه اسلام قائل است در سير من الحق الى الخلق است، در بازگشت از حق به سوى مردم(47)
علاوه بر اين امر، زنان نيز همچون مردان بر اساس ضرورت و احساس مسؤوليت‏حق دارند هجرت و جهاد كنند و نسبت‏به ياست‏حاكم بر جامعه بى‏تفاوت نباشند . ذكر اين نكته ضرورى است كه مراد از جهاد در اين آيه به قرينه "هاجروا و اخرجوا من ديارهم و اوذوا فى سبيلى‏" جهاد با كفارى است كه مسلمانان را از خانه و زندگى خود رانده و آنها را به جلاى وطن مجبور ساخته‏اند . فقها جهاد ابتدايى را بر زن واجب نمى‏دانند و اين موضوع را از مسلمات اسلام تلقى مى‏كنند . البته دفاع اختصاص به زن و مرد ندارد، هر جا كه دفاع با شد زن همپاى مرد و در همه مسائل جنگى و غير جنگى حضور دارد; لذا او بايد فنون نظامى را ياد بگيرد تا در هنگام دفاع و يا احساس خطر دافع باشد . (48)
همچنين در آيه 10 سوره ممتحنه خداوند مى‏فرمايد: يا ايها الذين آمنوا اذا جائكم المومنات مهاجرات فامتحنوهن الله اعلم بايمانهن فان علمتموهن مؤمنات فلا ترجعوهن الى الكفار لاهن حل لهم و لا هم يحلون لهن . . . ; "اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد زنانى را كه به نام اسلام و ايمان هجرت كرده و به سوى شما مى‏آيند، خدا به صدق و كذب ايمانشان داناتر است . شما از آنها تحقيق كرده و امتحانشان كنيد . اگر با ايمانشان شناختيد، آنها را بپذيريد و ديگر به شوهران كافرشان بر مگردانيد كه هرگز اين زنان مومن بر آن كفار و آن شوهران كافر بر اين زنان حلال نيستند ."
در اينجا به نقش مستقل زنان در تصميم‏گيرى عليه شرايطى كه به لحاظ باور دينى مباين شرايط الهى است، اشاره شده، كه نوعى استقلال مذهبى و سياسى زنان را مد نظر دارد . تا آنجا كه مى‏توانند در اعتراض به حاكميت كفر، دست‏به هجرت بزنند .

[ملکوت* گامی تارهایی *]

نتيجه‏گيرى
اين ابعاد بيانگر اين مساله است كه زنان از هويت مستقل سياسى برخوردارند و فعاليت اجتماعى و سياسى و حقوق ويژه خود را دارند و نياز به قيموميت ندارند . از طرفى اشاره قرآن به شرايطى كه هم به راس هرم قدرت و هم به قاعده آن مربوط مى‏باشد . اين توهم را برطرف مى‏سازد ; توهمى كه زنان را كم عقلتر از مردان جلوه داده و بدين سبب آنان را از فعاليت‏سياسى - اجتماعى لازم باز داشته، و يا به دلايل روان شناختى و فيزيولوژيك ، آنان را از رفتار سياسى اجتماعى لازم محروم كنند . چنين نگاهى به زن، بيش از آنكه دينى و قرآنى باشد، هاله‏اى از ابهام تاريخى - فرهنگى را با خود دارد; هاله‏اى كه به زعم عده‏اى به باور دينى متصل شده است . پس اين پرسش باقى مى‏ماند كه آيا زمان تصريح واقعيتها و زدودن هاله‏هاى ابهام فرا نرسيده است ؟

منابع
- قرآن كريم
- اخلاق ناصرى: خواجه نصيرالدين طوسى، تصحيح وتوضيح مجتبى مينوى - عليرضاحيدرى ، تهران ، شركت‏سهامى انتشارات خوارزمى ، 1369، چاپ چهارم
- التحقيق فى كلمات القرآن الكريم: حسن مصطفوى، تهران، وزارت ارشاد اسلامى ، 1368
- بررسى تاريخى منزلت زن از ديدگاه اسلام و . . .: ثريا مكنون و مريم صانع‏پور، تهران، سازمان تبليغات اسلامى، 1374، چاپ اول
- بنيادهاى علم سياست: عبدالرحمن عالم، تهران، نشرنى، 1373، چاپ اول
- ترجمه و تحقيق مفردات الفاظ قرآن: راغب اصفهانى، ترجمه و تحقيق غلامرضا خسروى، تهران، انتشارات مرتضوى، 1369، چاپ‏اول
- ترجمه رساله بديعه در تفسير آيه "الرجال قوامون على النساء بما فضل ا . . . بعضهم على بعض‏": محمد حسين حسينى طهرانى، ترجمه چند تن از فضلا، تهران، انتشارات حكمت، 1362، چاپ اول
- ترجمه تفسير الميزان: محمد حسين طباطبايى، تهران، دفتر انتشارات اسلامى، 1363، چاپ دوم ; قم، مؤسسه مطبوعات دارالعلم، 1367، چاپ دوم ; تهران، كانون انتشارات محمدى، 1363
- تفسير نمونه: جمعى از نويسندگان (زير نظر ناصر مكارم شيرازى)، تهران، دارالكتب الاسلاميه، 1354
- ترجمه‏شناسى سياسى: موريس دوورژه، ترجمه ابوالفضل قاضى، تهران، سازمان انتشارات جاويدان، 1358،

چاپ اول
- زمينه روانشناسى: 01/0 هيلگارد ، ر . ل . اتكينسون، ر . س . اتكينسون، ترجمه جمعى از مترجمان (زير نظر و با ويراستارى محمد نقى براهنى)، تهران ، انتشارات رشد، 1368
- زن در آيينه جلال و جمال الهى: جوادى آملى، تهران، مركز نشر فرهنگى رجاء، 1369، چاپ اول
زن يا نيمى از پيكر اجتماع: محمد تقى مصباح، قم، انتشارات آزادى
- زن مظهر خلاقيت الله: علويه همايونى، اصفهان، ناشر مؤلف، 1371، چاپ سوم
- شخصيت زن از ديدگاه قرآن: هادى دوست محمدى، تهران، سازمان تبليغات اسلامى، 1372
- فهم نظريه‏هاى سياسى: توماس اسپريگنز، ترجمه فرهنگ رجايى، تهران، انتشارات آگاه، 1370
- قرآن و مقام زن: على كمالى، ، قم، انتشارات اسوه، چاپ دوم
- مبانى و كليات علوم سياسى: سيد جلال الدين مدنى، تهران، انتشارات مؤلف، 1372، چاپ اول
- مجمع البحرين: فخرالدين الطريحى ، تحقيق سيد احمد الحسينى ، تهران ، المكتبة المرتضويه ، 1395 ه . ق
- مقدمه‏اى بر روان‏شناسى زن: مجتبى هاشمى وركاوندى، قم، انتشارات شفق، 1372
- مهذب مغنى اللبيب: احمد معصومى طهرانى ، تهران، 1402 ه . ق
- نظام حقوق زن در اسلام: مرتضى مطهرى، تهران انتشارات صدرا، 1370
- نمونه‏بينات درشان‏نزول آيات: محمد باقرمحقق، تهران، انتشارات‏اسلامى، 1361، چاپ چهارم

[ملکوت* گامی تارهایی *]

پى‏نوشت‏ها:
1) اخلاق ناصرى، طوسى، ص 250- 252
2) فهم نظريه‏هاى سياسى، اسپريگنز، ص‏20
3) همان منبع، ص 19
4) مبانى و كليات علوم سياسى، مدنى، ج 1، ص‏12
5) جامعه‏شناسى سياسى، دوورژه، ص‏18
6. Harold Lswell.
7) مبانى و كليات علوم سياسى، ج 1، ص 13- 18
8) بقره ، 213
9) يوسف ، 67
10) مبانى و كليات علوم سياسى، ج‏1، ص 209- 234
11) حجرات ، 13
12) آل عمران ، 195
13) نظام حقوق زن در اسلام، مطهرى، ص 155
14) همان منبع ، ص 180- 187
15) همان منبع، ص 187- 188
16) همان منبع، ص 201
17) نساء، 34
18) مجمع البحرين، الطريحى، ج 6، ص 142; التحقيق فى كلمات القرآن الكريم، مصطفوى، ج 9، ص 344
19) تفسير الميزان، طباطبايى، ج‏4، ص 543 و 544
20) ترجمه رساله بديعه در تفسير آيه "الرجال قوامون على النساء . . ." ، حسينى طهرانى، ص 78
21) زن در آيينه جلال و جمال الهى ، جوادى آملى، ص‏366 و367
22) نمونه بينات در شان نزول آيات، محقق، ص‏195
23) مقدمه‏اى بر روان‏شناسى زن، هاشمى ركاوندى، ص 62- 63
24) مهذب مغنى البيب، المعصومى، ص 185
25) تفسير الميزان، ج 4، ص 543- 547 ; رساله بديعه در تفسير آيه "الرجال قوامون على النساء . . ." ، ص 130 و 133 ; زن يا نيمى از پيكر اجتماع، مصباح، ص 25- 27 ; زن در آئينه جلال و جمال الهى ، ص 371، 379، 381، 383 ; تفسير نمونه، زير نظر مكارم شيرازى، ج 2، ص 111
26) معنى سيره اين است كه قاطبه مسلمانان از فقها، علما و حكام شيعه و سنى از زمان پيغمبر اكرم (ص) تا به حال همگى ملتزم بوده‏اند كه زنان را به حكومت و امارات و قضاوت، منصوب نكنند .
27) ترجمه رساله بديعه، ص 130، 133
28) طوسى، محقق حلى، شهيد اول و شهشانى و محمد حسن نجفى
29) نمل، 23- 24
30) تفسير الميزان، ج 30، ص 272
31) نمل ، 32
32) نمل ، 33
33) نمل، 34
34) تفسير الميزان، ج 30، ص 280- 281
35) نمل ، 35
36) تفسير الميزان، ج 30، ص 282
37) نمل، 36- 41
38) تفسير الميزان، ج 30 ، ص 289
39) نمل، 42
40) تفسير الميزان، ج 30، ص 290
41) نمل، 44
42) تفسير الميزان، ، ج 30، ص 292
43) بنگريد به: بررسى تاريخى منزلت زن از ديدگاه اسلام و . . . ، مكنون و صانع پور، ص 55- 61 ; زن در آيينه جلال و جمال الهى ، ص 282- 287
44) ممتحنه، 12
45) آل عمران، 195
46) تفسير الميزان، ج 7، ص 150- 152
47) نظام حقوق زن در اسلام، ص 150
48) تفسير نمونه، ج 3، ص 233; ترجمه رساله بديعه، ص 99- 124 ; زن در آيينه جلال و جمال الهى، ص 392