دوره ظهور و تکامل دانشهای حدیثی

[نصرالله عاشق خداومولا]

تناقض نمایی در روایات پس از عصر تدوین و نیز پیداکردن راه های جمع عرفی و تأویلی، بویژه پس از تکامل علم اصل فقه زمینه را برای ظهور کتاب هایی در زمینه جمع میان روایات که از جمله مباحث مهم فقه الحدیث است، فراهم ساخت و کتاب های تأویل مختلف الحدیث از ابن قتیبه دینوری (م 276) و التحقیق فی أحادیث الخلاف از ابن جوزی (م 597)، از مهم ترین کتاب ها در این زمینه است.

[نصرالله عاشق خداومولا]

3- 3. ناسخ و منسوخ حدیث

نسخ، محدود ساختن گسترده زمانی عام است که در حقیقت نوعی تخصیص به حساب می آید. اگر دلیل عامی که ظاهر آن گستردگی و فراگیری در محدوده اشخاص و زمان است، از نظرفراد محدود گردد، می گویند تخصیص خورده است و اگر از نظر زمان دچار محدودیت شده و اعلام شود که از این زمان دیگر دلالت عام ملغی است، دچار نسخ شده است. این پدیده هم در قرآن و هم در روایات جاری است.(439) از سوی دیگر عده ای در برخورد با این دست از روایات در جوامع روایی دچار اشتباه می شدند؛ زیرا به جای استناد به روایت ناسخ برای فتوای خود به روایت منسوخ استناد می کردند، که این امر تحقیق در زمینه ناسخ و منسوخ در روایات را که از شعبه های دانش فقه الحدیث است فراهم ساخت. و از مهم ترین آثار در این زمینه می توان به کتاب الاعتبار فی الناسخ و المنسوخ من الاثار از ابوبکر محمد بن موسی حازمی (م 538) اشاره کرد.

[نصرالله عاشق خداومولا]

دوره پنجم: عصر رکود دانش های حدیثی

مقصود از عصر رکود در تاریخ حدیث اهل سنت، سده های دهم تا سده چهار دهم هجری است که عملاً شاهد ظهور محدثان بزرگ و نیز پیدایش آثار مهم حدیثی نبوده است. از این رو میتوان نام این دوره را عصر رکود دانش های حدیثی نام نهاد.
دکتر نورالدین عتر در این باره می نویسد:
((در این دوره اجتهاد در مسائل علمی و ابتکار تصنیف متوقف شد و تنها کتاب های مختصری در علوم حدیث به صورت شعری و لفظی فراوان گشت و نویسندگان به جای ورود به بحث های عمیق تحقیقی و علمی، خود را به مناقشه های لفظی عبارات مولفان مشغول ساختند(440).
او در ادامه برخی از تألیفات در این زمینه را بر شمرده است(441).
محمد سالم عبیدات نیز همسو با نورالدین عتر این دوره را دوره رکود دانش حدیث دانسته که در آن تحولات علمی، یا آثار حدیثی قابل توجهی ارائه نشده است(442).

[نصرالله عاشق خداومولا]

دوره ششم: عصر شکوفایی دانش های حدیثی

از آنجا که شاخصه های عصر شکوفایی به علوم حدیث در تاریخ حدیث اهل سنت و شیعه تا حدود زیادی یکسان است، این دوره را به عنوان آخرین دوره تاریخ حدیث شیعه در فصل آتی مورد بررسی قرار داده ایم.