دوره ظهور و تکامل دانشهای حدیثی

[نصرالله عاشق خداومولا]

تناقض نمایی در روایات پس از عصر تدوین و نیز پیداکردن راه های جمع عرفی و تأویلی، بویژه پس از تکامل علم اصل فقه زمینه را برای ظهور کتاب هایی در زمینه جمع میان روایات که از جمله مباحث مهم فقه الحدیث است، فراهم ساخت و کتاب های تأویل مختلف الحدیث از ابن قتیبه دینوری (م 276) و التحقیق فی أحادیث الخلاف از ابن جوزی (م 597)، از مهم ترین کتاب ها در این زمینه است.

[نصرالله عاشق خداومولا]

3- 3. ناسخ و منسوخ حدیث

نسخ، محدود ساختن گسترده زمانی عام است که در حقیقت نوعی تخصیص به حساب می آید. اگر دلیل عامی که ظاهر آن گستردگی و فراگیری در محدوده اشخاص و زمان است، از نظرفراد محدود گردد، می گویند تخصیص خورده است و اگر از نظر زمان دچار محدودیت شده و اعلام شود که از این زمان دیگر دلالت عام ملغی است، دچار نسخ شده است. این پدیده هم در قرآن و هم در روایات جاری است.(439)

[نصرالله عاشق خداومولا]

از سوی دیگر عده ای در برخورد با این دست از روایات در جوامع روایی دچار اشتباه می شدند؛ زیرا به جای استناد به روایت ناسخ برای فتوای خود به روایت منسوخ استناد می کردند، که این امر تحقیق در زمینه ناسخ و منسوخ در روایات را که از شعبه های دانش فقه الحدیث است فراهم ساخت. و از مهم ترین آثار در این زمینه می توان به کتاب الاعتبار فی الناسخ و المنسوخ من الاثار از ابوبکر محمد بن موسی حازمی (م 538) اشاره کرد.