تاثیر اسلام در تكوين و پيروزى ‏انقلاب ايران

[خادمه زینب کبری(س)]

و نمادهاى اسلامى

نمادهاى اسلامى نشانه همبستگى جامعه محسوب مى‏شوند. تاسوعا، عاشورا و اعياد اسلامى از جمله اين نمادها هستند. رژيم پيشين مى‏خواست روزهايى چون جشن تاجگذارى را به عنوان جايگزين معرفى كند و اين نمادها را، كه ريشه در اسلام و فرهنگ ايران داشت، كمرنگ جلوه دهد و از بين ببرد. نمادهاى اسلامى از ديگر شاخص‏هايى است كه بيانگر نقش اسلام در تكوين انقلاب است. بزرگترين اعتراضات مردمى در طول انقلاب در تاسوعا و عاشوراى حسينى شكل گرفته است. قيام 15 خرداد نيز مصادف با ايام عاشورا بود. در سال‏1357، بيش از دو ميليون نفر در تهران در راهپيمايى اين روز شركت كردند كه موجب شگفتى ناظران خارجى شد. (23)
برگزارى مراسم يادبود براى شهدا از ديگر نمادهاى دينى است كه موجب تداوم حركت انقلاب شد. اين كار از سال‏1356 شروع گرديد. يك نويسنده خارجى در اين زمينه مى‏نويسد: «برگزارى مراسم چهلم از بهترين نمونه‏هاى استفاده از سنت‏هاى شيعى در جهت اهداف سياسى بود.» (24)
حضرت امام خمينى‏رحمه الله با توجه به نقشى كه محرم و صفر در تكوين و تداوم انقلاب داشت، بر حفظ سنت‏هاى آن تاكيد فراوانى داشتند و آن را ضامن حفظ و تداوم انقلاب مى‏شمردند. (25) حميد عنايت نيز در اين زمينه مى‏نويسد: «امام خمينى شايد بيش از هر متاله شيعه، كه داراى منزلتى قابل قياس با وى باشد، خاطره كربلا را با احساس جارى از ضرورت سياسى به كار گرفت.» (26)
به اين ترتيب، مى‏توان نتيجه گرفت كه نقطه آغاز انقلاب، موقعيت‏ها و ايامى بود كه در آن انقلاب شتاب فزاينده‏اى به خود مى‏گرفت. ايام و موقعيت‏هاى مذهبى متعلق به اسلام نظير تاسوعا، عاشورا و اربعين امام حسين‏عليه‏السلام از اين قبيل بود.

[خادمه زینب کبری(س)]

ح - روحيه شهادت‏طلبى و ايثار

اسلام در مواجهه با ظلم و دفاع از حق و حقيقت، پيروان خود را به جهاد با جان و مال دعوت مى‏كند. پايدارى در جهاد گاه منجر به پيروزى و گاه منجر به مرگ مى‏گردد كه در فرهنگ اسلامى، از آن به «شهادت‏» تعبير مى‏شود. تاريخ اسلام سرشار از قيام شيعيان در جهت‏حاكميت‏خود و دفاع از آن بوده است. در سايه مكتب حيات‏بخش اسلام، مرگ و كشته شدن، كه همواره امرى دردناك تلقى مى‏شد، رهيافتى خوشايند گرديد و شهادت فوزى عظيم تلقى گرديد.
در طول جريان انقلاب، آثار مهمى درباره «جهاد» و «شهيد» به منصه ظهور رسيد; از جمله آنها مى‏توان از كتاب شهيد مطهرى‏رحمه الله در اين باره ياد كرد، در حالى كه پيش از اين، در اين زمينه كمتر اثرى مى‏توان يافت. اين امر نشانگر تاثير نهضت احياگر امام خمينى‏رحمه الله و ديگر انديشمندان اسلامى است. انقلاب اسلامى ترجمان بسيارى از آيات و روايات، بخصوص در زمينه «شهادت‏» و «جهاد»، است. از سوى ديگر، تحليل محتواى پيام‏هاى رهبرى درباره شهيد و شهادت‏طلبى، خود، انگيزه و محرك تداوم حركت انقلابى است. وصيت‏نامه شهداى انقلاب و دعوت آنان از مردم براى حفظ تداوم انقلاب نيز از عوامل مؤثر در حركت‏زايى و تداوم انقلاب بود. اين وصيت‏نامه‏ها، كه زبان قلب و روح شهداى انقلاب بودند، از اسلام مايه مى‏گرفت; از شهادتين آغاز مى‏شد و مؤمنان را به ثبات عقيده و پيروى از رهبرى در جهت احياى اسلام دعوت مى‏كرد.
به لحاظ تاريخى، نمونه بارز شهادت‏طلبى را مى‏توان در زندگى و شهادت مظلومانه امام حسين‏عليه‏السلام، پيشواى سوم شيعيان، يافت. بسيارى از حركت‏هاى انقلابى و جنبش‏ها و نهضت‏هاى اسلامى ملهم از قيام عاشوراست. در طول انقلاب، شهادت برخى از انقلابيان موجى از تحرك و قيام ايجاد مى‏كرد. شهادت فرزند امام خمينى‏رحمه الله در سال‏1356 يكى از همين موارد است. يكى از كارگزاران رژيم پيشين نيز در تحليل انقلاب اسلامى به عنصر شهادت‏طلبى اشاره كرده است. وى مى‏نويسد: «توجه به آميخته‏اى كه از مذهب و نيروى جوانان در ايران به وجود آمده سر اصلى سقوط شاه را مكشوف مى‏كند. در اين ميان، اگر كسى به اهميت نقش شهادت‏طلبى در مذهب شيعه نيز آگاهى داشته باشد حتما به خوبى مى‏داند كه در اين مذهب، اگر كسى كشته شود قدرتش از كسى كه او را كشته است‏به مراتب افزون‏تر خواهد بود.» (27)
روند حوادث سال‏هاى انقلاب نشان مى‏دهد كه رهبرى انقلاب در مواضع متعدد بر شهادت، صبر، استقامت و اعتقاد به اصل «احدى‏الحسنيين‏» تاكيد مى‏كنند. بر اساس اصل انجام تكليف الهى، امام امت‏رحمه الله اعلام كردند كه ما تكليف الهى خود را ادا مى‏كنيم و به احدى‏الحسنيين نايل خواهيم شد.

[خادمه زینب کبری(س)]

ط - شعارهاى انقلاب

شعارها همواره برخاسته از باورها و آرمان‏هاى والاى جامعه است. در يك جمع‏بندى و تجزيه و تحليل، مى‏توان گفت: شعارهايى كه در طول درگيرى با رژيم ارائه مى‏شد حكايت از ماهيت فكرى انقلاب داشت. انقلابيان با شعار نان، *** و رفاه به ميدان نيامدند، بلكه دل‏نگرانى و دل‏مشغولى آنان فرهنگ دين اسلام بود. قريب به اتفاق شعارهاى انقلابيان طى سال‏هاى شكل‏گيرى انقلاب برخاسته از اسلام و مهم‏ترين خواسته آنها ايجاد حكومت اسلامى و احياى دين بود.
يك تحليل آمارى كه از ديوار نوشته‏هاى سال‏1357 تهيه شده است، نشان مى‏دهد كه از مجموع‏1077 مورد، بيش از 90 درصد شعارها در حمله به رژيم پيشين و كارگزاران آن، حمايت از امام، تاييد اسلام، حكومت اسلامى، شهداى اسلام و تلاش در جهت وحدت مردم براى تداوم مبارزه است. از 10 درصد بقيه، 8/5 درصد شعارهاى متفرقه است كه محور خاصى ندارد و با اين وصف، از سويى، در جهت تخريب رژيم است. (28)

[خادمه زینب کبری(س)]

نتيجه‏گيرى

انقلاب ايران از ديدگاه‏هاى متفاوتى مورد ارزيابى قرار گرفته است. در اين مقاله، درصدد تبيين نقش اسلام و فرهنگ دينى برآمديم. يكى از مسائل مهم در شكل‏گيرى انقلاب ايران آن است كه انقلاب ايران بر اساس اراده ملت مسلمان كه دل‏نگران فرهنگ اسلام بودند، ايجاد شد. به قول يكى از نظريه‏پردازان انقلاب، انقلاب ايران ساخته شد، چنين نبود كه برخى القا مى‏كنند كه انقلاب ايران همچون ساير انقلاب‏ها حركتى بود كه در يك مقطع تاريخى به سراغ جامعه آمد و در اين رهگذر، شعار صدور انقلاب امرى پوچ و بى‏معنى است و اصولا به عنوان يك الگو قابل توصيه به ديگر ملل مسلمان نيست. البته اين سخن ناشى از حاكميت نگرش ساختارگرايى جامعه‏شناختى است كه بر برخى نظريه‏پردازان مسلط است. بر اساس اين نگرش و به قول يكى از آنان، انقلاب‏ها مى‏آيند و مى‏روند. (29) انقلاب اسلامى استثنايى بر اين قاعده است، چنانچه نويسنده مزبور نيز اعتراف مى‏كند كه در ايران، انقلاب به‏گونه‏اى بى‏نظير ساخته شد. اينكه ماهيت اين انقلاب فرهنگى است و اسلام در آن نقش تعيين‏كننده دارد موجب نفى عوامل ديگر نمى‏شود، ولى فرهنگ دينى عاملى اساسى بود و عوامل ديگر ضميمه‏اى، حاشيه‏اى و فرعى. براى تبيين اين نظريه شش شاخص مطرح ساختيم: اسلام‏زدايى، رهبرى، نقش مساجد، نمادهاى دينى، روحيه ايثار و شهادت‏طلبى و شعارهاى انقلاب كه هر يك با توجه به داده‏هاى تاريخى، نشانگر نقش اسلام در ايجاد اين تحول تاريخى است.
اينك جاى اين شبهه وجود دارد كه اگر اسلام عامل انقلاب است چرا با وجود نورافشانى آن، در طى چهارده قرن گذشته در ايران، انقلابى صورت نپذيرفته است؟ پاسخ اين سؤال را به‏گونه‏هاى مختلفى مى‏توان بيان كرد: از سويى، پس از زوال تمدن اسلامى، شاهد نضج جنبش اصلاح دينى هستيم. در ايران، طى دهه‏هاى سى به بعد، اسلام تجديد حيات يافت. جامعه ايرانى پس از محك زدن حركت‏هاى انقلابى در دهه‏هاى پيش و آشنايى عميق با ملى‏گرايى غربى و اجتماع‏گرايى (سوسياليسم) شرقى به هويت اصلى خود بازگشت. در اين راستا، فرهيختگانى در جامعه ايران ظهور كردند; از جمله مرحوم علامه طباطبائى‏رحمه الله و پس از وى، شاگردان ايشان و حضرت امام خمينى‏رحمه الله كه نقاب از چهره فرهنگ رايج در جامعه برگرفتند. تحليل‏هاى نادرست از مفاهيم دينى طرد شد و بر جنبه‏هايى از اسلام تاكيد گرديد كه تحرك‏آفرين و انقلاب‏زا بود. بنابراين، جامعه پس از پشت‏سر گذاشتن يك دوره تعارض فرهنگى، كه حاصل برخورد با فرهنگ غرب و غربزدگان بود، منتهى به بحران «هويت‏» گرديد. ارائه چهره صحيح اسلام موجب شد كه اين بحران منتهى به بازگشت‏به فرهنگ دينى گردد و اين فرهنگ دينى عصاره اصلى ايجاد حركت در ايران شد.
نكته ديگرى كه در ايجاد انقلاب نبايد از آن غفلت كرد اين است كه جامعه دينى ايران به دنبال حضور استعمار غرب و استبداد داخلى، طى سده اخير، هرگاه فرصت‏يافته و زمينه را مهيا ديده به صحنه آمده است; جنگ‏هاى ايران و روسيه در عصر قاجاريه تا قضيه گريبايدوف، نهضت تنباكو، نهضت مشروطيت، نهضت جنگل، قيام خيابانى، واقعه مسجد گوهرشاد، نهضت ملى شدن نفت و قيام سال 1342 همه نشانگر نقش دين در حركت‏آفرينى اجتماعى است.
نكته پايانى اين كه در تكوين هر انقلاب، مجموعه عواملى به طور منظم دخيل‏اند كه فقدان يكى از آنها على‏رغم وجود عوامل ديگر، منتهى به عدم شكل‏گيرى و يا شكست انقلاب مى‏گردد. اين عوامل را در اين مقاله بر مبناى نظرى، چهار عنصر برشمرديم: ايدئولوژى يا دين اسلام، رهبرى، سازماندهى و توده‏هاى مردم. فقدان يكى از اين عوامل، كه در اين نبشتار با خميرمايه اسلام مورد بررسى قرار گرفت، ممكن بود منجر به عدم شكل‏گيرى و يا شكست انقلاب گردد.

[خادمه زینب کبری(س)]

پى‏نوشت‏ها
1- مرتضى مطهرى، پيرامون انقلاب اسلامى، قم، صدرا، بى‏تا، ص‏29
2- ر. ك. به: پروس لينكلن، مذهب و انقلاب، ترجمه حميد عضدانلو، «اطلاعات سياسى اقتصادى‏»، ش‏87-88 (دى وبهمن 1374)، ص‏23
3- ر. ك. به: م. محمدى، انقلاب اسلامى در مقايسه با انقلابهاى روسيه و فرانسه، تهران، سعيد، بى‏تا، ص‏327
4- ر. ك. به: سيد محمدباقر صدر، سنت‏هاى تاريخى در قرآن/ جلال‏الدين فارسى، فلسفه انقلاب اسلامى، تهران، اميركبير، 1368، ص 350/ محمدتقى مصباح، جامعه و تاريخ، سازمان تبليغات اسلامى، 1372، ص‏242
5- «ان الله لايغير ما بقوم حتى يغيروا ما بانفسهم‏» (رعد: 11)
6- Theda skocpul, Reihter state and shiؤ Islam in the Iranianrevolution, theory and society, vol. 11, 1982, pp. 265
7- مرتضى مطهرى، همان، ص 55
8) حسين فردوست، ظهور و سقوط سلطنت پهلوى، تهران، اطلاعات، 1368، ص‏57 و ص‏72
9- سيد حميد روحانى، بررسى و تحليلى از نهضت امام خمينى، تهران، راه امام، 1365، ص 18
10- ر. ك. به: محمدحسن رجبى، زندگى سياسى امام خمينى، تهران، قبله، 1374، ج 4، ص‏36
11- براى آگاهى بيشتر ر. ك. به: فخر روحانى، اهرمها، سقوط شاه و پيروزى انقلاب اسلامى، تهران، سازمان تبليغات اسلامى، 1370، ص‏137
12- در اين زمينه آيات بسيارى در قرآن كريم وجود دارد; از جمله، آيه نفى سبيل (لن يجعل الله للكافرين على المؤمنين سبيلا)
13- شجاع احمدوند، فرايند بسيج‏سياسى در انقلاب اسلامى، «انقلاب اسلامى و ريشه‏هاى آن‏» (مجموعه مقالات)، تهران ، نهاد نمايندگى ولى فقيه، 1374، ص‏72
14- استاد محمدتقى مصباح، 1370
15- سيد حميد روحانى، همان، ج 1، ص‏417
16- شجاع احمدوند، همان، ص 75
17- عباس سعيد رضوانى، بينش اسلامى و پديده‏هاى جغرافيايى، مشهد، آستان قدس رضوى، 1368، ص 35
18- حضرت امام خمينى (ره)، صحيفه نور، ج 18، ص‏276
19- پيشين، ج 1 ، ص 148 ، ص 190 و ج 15 ، ص 158
20- پيشين، ج 12 ، ص‏217
21- پيشين، ج 12، ص‏149 و ج‏9، ص‏136
22- پيشين، ج 2، ص 84
23- كلر بريد و پير بلانشر، ايران: انقلاب به نام خدا، ترجمه قاسم صنعوى، تهران، سحاب، 1358، ص 41
24- نيكى. ار. كدى. ريشه‏هاى انقلاب ايران، ترجمه عبدالرحيم گواهى، تهران، قلم،1369، ص‏243
25- حضرت امام خمينى(ره)، پيشين، ج 15، ص 204
26- حميد عنايت، انديشه سياسى در اسلام معاصر، تهران، خوارزمى، 1361، ص 245
27- فريدون هويدا، اسرار سقوط شاه، ترجمه مهران، تهران، اطلاعات، 1371، ج 1، ص 110
28- مهدى محسنيان‏راد، بررسى ديوارنوشته‏هاى دوران انقلاب، «فصلنامه رسانه‏»، ش 4 (زمستان‏1369)، ص 24
29- Theda skocpul, Ibid. P. 265
نويسنده: حجة‏الاسلام محمدجواد نوروزى
فصلنامه معرفت شماره 21