نزول قرآن و رؤياى هفت حرف

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

مبحث اوّل: حديث سبعة احرف در جوامع حديثى اهل سنت

نزد علماى اهل سنت، كلماتى با تعبير سبعة احرف امّا از پيامبر(ص) روايت شده است كه گرچه در ساختار الفاظ با يكديگر متفاوتند، امّا از جهت محتوا ظاهراً متحد و متفقند كه قرآن داراى هفت حرف است. علماى اهل سنت مدّعى تواتر حديث يادشده درجوامع حديثى خود شده‏اند. زيرا معتقدند كه 21 صحابى از پيامبر(ص)روايت‏نموده‏اند كه قرآن بر هفت حرف نازل شده است.(1) رواياتى كه در مورد سبعة احرف از جوامع حديثى اهل سنت نقل شده است، در نخستين نظر، به دو دسته قابل تقسيم است:

الف) برخى سخن پيامبر(ص) را نقل مى‏كند كه آنها، روايات نبوى ناميده مى‏شود. عمده احاديث در مورد نزول قرآن بر سبعة احرف را اين‏گونه روايات تشكيل مى‏دهند.

ب) برخى سخن صحابى را نقل مى‏كنند كه در اصطلاح <اثر» ناميده مى‏شوند.

آمار دسته اول، يعنى روايات نبوى بدين قرار است:

1. صحيح بخارى شش مورد.

2. صحيح مسلم چهار مورد.

3. سنن ترمذى دو مورد.

4. سنن نسائى شش مورد.

5. سنن ابى‏داود سه مورد.

6. مسند احمد 35 مورد.

7. موطأ يك مورد.

با تفحص و جست‏وجويى كه در جوامع حديثى اهل سنت، انجام شد، در سنن دارمى و ابن ماجه چنين روايتى يافت نشد. مجموع روايات مذكور، 57 مورد مى‏باشد كه برخى از آنها تكرارى و در تمام كتب اهل سنت نقل شده است. گاه نيز در ابتدا، يك‏روايت بوده كه در يك كتاب، چندين مرتبه با راويان متعدد نقل شده است.

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

نخستين و معتبرترين كتابى كه در آن همه احاديث مذكور در كنار هم جمع‏آورى شده است، تفسير طبرى، جامع البيان عن تأويل آى القرآن، است. او در مقدمه تفسير خود، تحت عنوان <القول فى اللغة الّتى نزل بها القرآن من لغات العرب» به بيان حديث سبعة احرف مى‏پردازد كه 64 مورد روايت، با اسناد متفاوت نقل مى‏نمايد، كه 38 مورد آن روايت نبوى و بقيه از صحابه است. روايات نبوى نيز خود به دو دسته قابل تقسيم‏است:

الف) رواياتى كه با تعبير <نزول قرآن» بر هفت حرف است.

ب) رواياتى كه با تعبير <قرائت قرآن» بر هفت حرف است.

شمار روايات نبوى كه با تعبير <نزول قرآن بر هفت حرف» هست، به شرح زير مى‏باشد:

1. صحيح بخارى چهار مورد؛ شماره‏هاى 2241 و 4608 و 4653 و 6995.

2. صحيح مسلم يك مورد؛ شماره 1354.

3. سنن ترمذى دو مورد؛ شماره‏هاى 2943 و 2944.

4. سنن نسائى چهار مورد؛ شماره‏هاى 927 و 928 و 929 و 931.

5. سنن ابى‏داود يك مورد؛ شماره 1261.

6. موطأ يك مورد؛ شماره 423.

7. مسند احمد هفده مورد؛ شماره‏هاى 153 و 266 و 280 و 4031 و 7648 و 8040 و 9301 و 17152 و 17154 و 19319 و 20178 و 20223 و 22237 و 22308 و 22350 و 26172 و 26340.

8. تفسير طبرى پانزده مورد؛ شماره‏هاى 7 و 8 و 9 و 10 و 11 و 15 و 17 و 20 و 24 و 28 و 41 و 42 و 45 و 67 و 68.

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

مهم‏ترين و گوياترين روايات نبوى در مورد سبعة احرف با تعبير <نزول قرآن» بر هفت حرف به شرح ذيل است:

1. حدثنا سعيد بن عفير، قال: حدثنى الليث، قال: حدثنى عقيل عن ابن‏شهاب، قال: حدثنى عروة بن الزبير، إن المسور بن مخرمة و عبدالرحمن بن عبدالقارى حدثاه إنهما سمعا عمربن الخطاب يقول: سمعت هشام بن حكيم يقرأ سورة الفرقان فى حياة رسول‏اللَّه(ص) فاستمعت لقراءته فإذا هو يقرأ على حروف كثيرة لم يقرئنيها رسول‏اللَّه(ص) فكدت أساوره فى الصلاة فتصبرت حتى سلم، فلبّبته بردائه فقلت: من قرأك هذه السورة التى سمعتك تقرأ؟ قال: أقرأئنيها رسول‏اللَّه(ص) فقلت: كذبت؛ فان رسول‏اللَّه(ص) قد أقرأنيها على غير ما قرأت، فانطلقت به أقوده إلى رسول‏اللَّه(ص) فقلت : إنى سمعتُ هذا يقرأ بسورة الفرقان على حروفٍ لم‏تقرئنيها. فقال رسول‏اللَّه(ص): أرسله. اقرء يا هشام، فقرأ عليه القراءة التى سمعته يقرأ. فقال رسول‏اللَّه(ص): كذلك أنزلت ثم قال: إقرأ يا عمر فقرأت القراءة التّى أقرانى فقال رسول‏اللَّه(ص): كذلك أنزلت. إن هذا القرآن أنزل على سبعة أحرف. فاقرؤوا ما تيسر منه؛

سعيد بن عفير، روايت كرده است: ليث از عقيل از ابن‏شهاب كه وى نيز از عروة بن زبير نقل مى‏نمايد كه مسور بن مخرمه و عبدالرحمن بن عبدالقارى وى را گفته‏اند كه آن دو شنيدند كه عمربن خطاب مى‏گويد: هشام بن حكيم سوره فرقان را در زمان حيات رسول‏خدا در نماز قرائت مى‏كرد. به قرائت وى گوش دادم متوجه شدم كه سوره فرقان را با وجوه متعددى قرائت مى‏نمايد كه با وجهى كه رسول‏خدا(ص) به من تعليم داده بود، تفاوت دارد. نزديك بود كه در حال نماز با وى درآويزم. ولى منتظر شدم تا نمازش را به پايان رساند؛ عبايش را بر او پيچيدم و او را در هم فشردم و گفتم: چه كسى قرائت اين سوره را به تو ياد داده است؟ گفت: رسول‏خدا(ص). گفتم: دروغ مى‏گويى. به خدا سوگند رسول‏خدا(ص) همين سوره‏اى كه تو مى‏خوانى، طور ديگرى به من آموخته است.

او را به نزد رسول‏خدا(ص) بردم و گفتم: يا رسول‏اللَّه(ص) من شنيدم كه اين مرد سوره فرقان را با وجوه متعددى مى‏خواند كه با ترتيبى كه شما به من تعليم فرموده‏اى تفاوت دارد. رسول‏خدا(ص) فرمود: عمر رهايش كن تا بخواند. هشام همان قرائتى را كه از او شنيده بودم، دوباره خواند. آن‏گاه رسول‏خدا(ص) فرمود: هكذا أنزلت؛ سوره همين‏طور كه هشام مى‏خواند از جانب خداوند نازل شده است. سپس فرمود: عمر، تو بخوان. و من همان‏طور كه آن حضرت به من ياد داده بود، خواندم. باز هم رسول‏خدا(ص)فرمود: هكذا أنزلت؛ سوره همين‏طور كه تو خواندى نازل شده است. آن‏گاه رسول‏خدا(ص)فرمود: إن هذا القرآن أنزل على سبعة احرف؛ يعنى قرآن بر هفت حرف نازل شده به هر يك از آنها كه برايتان ميسر است، قرآن را قرائت نماييد.(2)

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

2. حدثنا خلاد بن أسلم، قال: حدثنا أنس بن عياض، عن أبى حازم، عن أبي‏سلمة، قال: لا أعلمه الّا عن أبي‏هريرة: أن رسول‏اللَّه(ص) قال: أنزل القرآن على سبعة أحرف، فالمراء فى القرآن كفر، ثلاث مرّات؛(3)

ابى‏هريره: پيامبر(ص) فرمود: قرآن بر هفت حرف نازل شده است و سه مرتبه فرمودند: مراء در قرآن موجب كفر است.

3. حدثنى عبيد بن أسباط بن محمد، قال: حدثنا أبي، عن محمد بن عمرو، عن أبى سلمة، عن أبي‏هريرة، قال: قال رسول(ص): أنزل القرآن على سبعة أحرف. عليمٌ حكيمٌ، غفور رحيم؛(4)

ابى‏هريرة: پيامبر(ص) فرمود: قرآن بر هفت حرف نازل شده است. عليم است و حكيم، غفور است و رحيم.

4. عن ابيّ بن كعب، أن رسول‏اللَّه(ص) لقى جبريل فقال له: إنى بعثت الى أمة أميين، منهم العجوز و الشيخ الكبير و الغلام و الجارية و الرجل الذى لم‏يقرأ كتاباً قط، قال: يا محمد، إنّ القرآن أنزل على سبعة احرف؛(5)

ابىّ‏بن‏كعب: پيامبر(ص) جبرئيل را ملاقات كرد و براى وى گفت: من براى امّتى مبعوث شده‏ام كه امّى هستند. در ميان آنان ناتوان و پير و غلام و كنيز هست و كسانى كه قادر به خواندن نيستند. جبرئيل گفت: يا محمد، قرآن بر هفت حرف نازل شده است.

5. حدثنا محمد بن مرزوق، قال: حدثنا أبو الوليد، قال: حدثنا حماد بن سلمة، عن حميد، عن أنس بن مالك، عن عبادة الصامت، عن أبىّ بن‏كعب، قال: قال رسول‏اللَّه(ص) أنزل القرآن على سبعة أحرف؛(6)

أبىّ بن كعب: پيامبر(ص) فرمود: قرآن بر هفت حرف نازل شده است.

6. حدثنا عمروبن عثمان العثماني، قال: حدثنا ابن‏أبي‏أويس، قال: حدثنا أخي، عن سليمان بن بلال، عن محمد بن عجلان، عن المقبري، عن أبي‏هريرة: إنّ رسول‏اللَّه(ص) قال: إن هذا القرآن أنزل على سبعة أحرف فاقرأوا و لاحرج ولكن لاتختموا ذكر رحمة بعذاب و لا ذكر عذاب برحمة؛(7)

ابى‏هريرة: پيامبر(ص) فرمود: قرآن بر هفت حرف نازل شده است آن را بخوانيد و در آن قراآت، بر شما گناهى نيست؛ لكن آيه رحمت را با عذاب و عذاب را با رحمت، دگرگون نسازيد.

7. حدثنا الربيع، قال: حدثنا أسد، قال: حدثنا ابو الربيع السمان، قال: حدثنى عبيداللَّه بن أبى يزيد، عن أبيه، عن أم أيّوب أنها سمعت النبي(ص) يقول: نزل القرآن على سبعة أحرف فما قرأت أصبت؛(8)

امّ ايوب: پيامبر(ص) فرمود: قرآن بر هفت حرف نازل شده است، هر كدام را كه بخوانيد، به صواب رفته‏ايد.

8. حدثنا يونس، قال: أخبرنا سفيان عن عمربن دينار قال: قال النبى(ص): أنزل القرآن على سبعة أحرف كلّها شاف كاف؛(9)

عمربن دينار: پيامبر(ص) فرمود: قرآن بر هفت حرف نازل شده است كه همه آنها شافى و كافى است.

شمار روايات نبوى با تعبير قرائت بر هفت حرف - مانند: فليقرؤا القرآن على سبعة أحرف -و فأمرنى اَن أقرأه على سبعة احرف - به شرح زير است:

1. صحيح بخارى دو مورد؛ شماره‏هاى 2980 و 4607.

2. صحيح مسلم سه مورد؛ شماره‏هاى 1355 و 1356 و 1357.

3. سنن نسائى دو مورد؛ شماره‏هاى 930 و 932.

4. سنن ابى‏داود دو مورد؛ شماره‏هاى 1262 و 1263.

5. مسند احمد حنبل هيجده مورد؛ شماره‏هاى 2255 و 2582 و 2713 و16884 و 19529 و 19609 و 20179 و 20210 و 20222 و 20224 و 20234 و 20235 و 20238 و 20239 و 20240 و 20242 و 20259 و 22186.

6. تفسير طبرى 23 مورد؛ شماره‏هاى 19 و 21 و 22 و 25 و 16 و 27 و 29 و 30 و 31 و 32 و 33 و 34 و 35 و 36و 37 و 38و 39و 40و 43و 46و 47و 55 و 69.

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

مهم‏ترين و گوياترين روايات نبوى در مورد سبعة احرف با تعبير <قرائت بر هفت حرف» به شرح زير است:

1. حدثنا إسماعيل، قال: حدثنى سليمان، عن يونس، عن أبى شهاب، عن عبيداللَّه بن عبداللَّه بن عتبة بن مسعود، عن ابن عباس عنهما أن رسول‏اللَّه(ص)قال: أقرأنى جبريل على حرف فلم أزل استزيده حتى أنتهى إلى سبعة أحرف؛(10)

عبيداللَّه و ابن عباس: پيامبر(ص) فرمود: جبرئيل بر من بر يك حرف اقرا نمود. همواره من خواستار افزايش شدم تا به هفت حرف منتهى شد.

2. حدثنا سعيدبن عفير قال حدثنّى الليث قال حدثنى عقيل عن ابن‏شهاب قال حدثنى عبيداللَّه بن عبداللَّه، أنّ عبداللَّه‏بن عباس حدثه أن رسول‏اللَّه(ص)قال أقرأنى جبريل على حرف فراجعته فلم أزل أستزيده و يزيدنى حتّى أنتهى الى سبعة احرف؛(11)

عبداللَّه بن عباس: پيامبر(ص) فرمود: جبرئيل مرا بر يك حرف اقرا نمود. براو مراجعه نمودم و همواره طالب افزايش آن بودم و او نيز مى‏افزود تا به هفت حرف منتهى شد.

3. حدثنا أبوبكر أبي‏شيبة، حدثنا غندر، عن شعبة و حدثنا ابن المثنى و ابن‏بشار، قال ابن المثنى: حدثنا محمد بن جعفر، حدثنا شعبة عن الحكم، عن مجاهد، عن أبن أبى ليلي، عن أبيّ كعب: أنّ النبي(ص) كان عند أضاءة(12) بنى‏غفّار، قال: فأتاه جبريل(ع) فقال: إن اللَّه يأمرك أن تقرأ أمتك القرآن على حرف. فقال: أسال اللَّه معافاته و مغفرته، و أن اُمتى لا تطيق ذلك، ثم اتاه الثانية، فقال: إن اللَّه يأمرك أن تقرأ أمتك القرآن على حرفين فقال: أسأل اللَّه معافاته و مغفرته، و أن امّتى لا تطيق ذلك. ثم جاءه الثالثة فقال: إنّ اللَّه يأمرك أن تقرأ أمتك على ثلاثة أحرف، فقال: أسأل اللَّه معافاته و مغفرته، و ان امّتى لا تطيق ذلك. ثم جاءه الرابعة فقال: إن اللَّه يأمرك أن تقرأ أمتك القرآن على سبعة أحرف، فأيّما حرف قرؤوا عليه فقد أصابوا؛(13)

ابىّ‏بن‏كعب مى‏گويد: پيامبر(ص) در كنار چشمه آب بنى غفار بود كه جبرئيل(ع) بر او نازل شد و گفت: خدا امر مى‏كند كه قرآن را بر امتت بر يك حرف بخوانى. پيامبر(ص) فرمود: خداوندا، طلب عفو و مغفرت براى امتم خواهانم، زيرا آنها طاقت يك حرف را ندارند. جبرئيل(ع) براى مرتبه دوم نازل شد و گفت: خدا امر مى‏كند كه قرآن را بر امتت بر دو حرف بخوانى. پيامبر(ص) مجدداً درخواست عفو و مغفرت نمود و جبرئيل براى مرتبه سوم نازل شد و گفت: خدا امر مى‏كند كه قرآن را بر امتّت بر سه حرف بخوانى. پيامبر(ص) مجدداً درخواست عفو و مغفرت نمود جبرئيل براى مرتبه چهارم نازل شد و گفت: خدا امر مى‏كند كه قرآن را بر امتّت بر هفت حرف بخوانى. هر كدام از آن حروف را كه قرائت نموديد، قرآن خوانده‏ايد.

4. عن أبىّ بن كعب، قال: قال رسول‏اللَّه(ص): يا اُبيّ انّى أقرأت القرآن على حرف و حرفين و ثلاث، حتى بلغت سبعة أحرف. ثم قال: ليس منها إلّا شاف كاف، ان قلت: سميعاً، عليماً عزيراً، حكيماً ما لم يختم آية عذاب برحمة او آية رحمة بعذاب؛(14)

اُبىّ بن كعب: پيامبر(ص) فرمود: اى اُبىّ، قرآن بر من بر يك حرف و دو حرف و سه حرف، قرائت شد تا آن كه به هفت حرف رسيد. سپس پيامبر(ص)فرمود: تمام آن هفت حرف كافى و شافى است؛ گرچه سميعاً به‏جاى عليماً وعزيزاً به‏جاى حكيماً، گفتى. مادام كه آيه عذاب به آيه رحمت و آيه رحمت به آيه عذاب مبدل نشود.

5. عن ابىّ‏بن‏كعب: قال النبى(ص): ارسل اليّ انّ القرآن على حرف فرددت إليه أنْ هوّن على أمتى فردّ إليّ الثانية أقرأه على حرفين، فرددت إليه أن هوّن على اُمّتى فردّ إليّ الثالثة أقرأه على سبعة أحرف؛(15)

ابيّ‏بن‏كعب: پيامبر(ص) فرمود: جبرئيل، قرآن را بر من بر يك حرف فرستاد. بر او مراجعه نمودم كه بر امت من آسان بگيرد. او بر من بازگشت و قرآن را بر دو حرف قرائت نمود. بر او مراجعه نمودم كه بر امت من آسان بگيرد او بر من بازگشت و قرآن را بر من بر هفت‏گونه قرائت نمود.

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

بررسى تواتر حديث سبعة احرف

روايت متواتر، روايتى است كه در تمامى طبقات آن، ناقلان به تعدادى باشند كه توافق آنها بر كذب به طور عادى محال باشد و موجب علم گردد.(16)

علماى اهل سنت، مدعى تواتر روايت مذكور هستند و معتقدند كه در طبقه صحابه، بيش از 21 صحابى، آن را نقل نموده‏اند و در طبقات بعدى هم از چنين تواترى برخوردار است. براى بررسى ادعاى تواتر روايت مذكور، نخست اقسام روايت متواتر، بيان مى‏شود:

الف) تواتر لفظى: تمام راويان، حديثى را در تمامى طبقات، با الفاظ واحدى به طور متواتر نقل نمايند.
ب) تواتر معنوى: تمام راويان، محتوا و معناى واحدى را با الفاظ متفاوت نقل‏نمايند.
به‏حتم، روايت نبوى <سبعة احرف» تواتر لفظى ندارد. زيرا همان طور كه گذشت، برخى با <تعبير نزول بر هفت حرف» و تعدادى با تعبير <اجازه قرائت بر هفت حرف» است و هر كدام نيز با تعابير متفاوت مى‏باشند.
اما تواتر معنوى و اجمالى نيز -كه حتماً مورد ادعاى اهل سنت هم، اين چنين تواترى مى‏باشد- در مورد روايت نزول قرآن بر احرف سبعه، قابل اثبات نيست؛ چه در طبقه صحابه و چه در طبقات بعدى. نخستين مدعى تواتر ابو عبيد قاسم بن سلّام است كه ديگران در پى او و به نقل از او، چنين ادعايى را ذكر كرده‏اند.
ابن جزرى: ابو عبيدقاسم بن سلام، پيشواى بزرگ مى‏گويد: اين حديث (احرف سبعه) از پيامبر(ص) متواتر نقل شده است. من هم مى‏گويم كه طرق اين حديث را در رساله مجزايى كه جمع كرده مورد بررسى قرار دادم و آن‏را از افراد ذيل (صحابى پيامبر(ص)) روايت نمودم: عمربن خطاب، هشام‏بن حكيم بن حزام، عبدالرحمن بن عوف و ابيّ بن كعب، عبداللَّه بن مسعود، معاذ بن جبل، ابى‏هريره و عبداللَّه بن عباس، ابى‏سعيد خدرى، حذيفة بن يمان، ابى‏بكرة، عمرو بن عاص، زيد بن أرقم، انس بن مالك، سمرة بن جندب، عمر بن ابى‏سلمة، ابى‏جهم، ابى‏طلحه انصارى و اُمّ‏ايوب انصارى.(17)

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

شهاب الدين عبدالرحمن نيز پس از ذكر روايات احرف سبعه مى‏گويد:

ابو عبيد گفته است: اين احاديث متواترند، مگر حديثى كه سمرة بن جندب از پيامبر(ص) روايت كرده است، كه حضرت فرموده‏اند: قرآن بر سه حرف نازل شده است.(18)
دكتر حسن ضياء الدين عترهم مى‏گويد:
استفاضه حديث احرف سبعه و تعدد اسانيد و انتشار شهرت و كثرت روات آن به حدى كه توافق آنها بر كذب محال است، موجب حكم نمودن بر تواتر آن است و ابو عبيد قاسم بن سلّام هم بر آن تصريح نموده است. مانيز همان مطلب را تأييد و قطع به تواتر آن داريم... زيرا از حدود بيست‏وچند صحابى روايت شده است و بعد از صحابه هم در طبقات‏بعدى راويان در حدّ زيادى هستند كه از توافق آنها بر كذب، ايمن‏هستيم. و بخارى و مسلم از جمع زيادى از آنها روايت نموده‏اند. همان طور كه ترمذى و نسائى و ابو داود و حاكم و طبرانى و طبرى چنين روايت نموده‏اند. لذا بر اين باوريم كه حديث <أنزل القرآن على سبعة أحرف»، حديثى متواتر و قطعى الثبوت است. اگر گفته شود كه ما به‏تواتر حديث سبعة احرف، اطمينان نداريم و لذا صدور آن قطعى نيست، خواهيم گفت كه در اين صورت، تواتر قراآت كه بر اساس احرف سبعه است خود اقوا دليل است بر قطع به صحت حديث سبعة احرف و تواتر آن. واللَّه اعلم.(19)

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

آن‏چه در كتب اهل سنت بر آن ادعا شده، تواتر روايت سبعة احرف است؛ لكن با مطالعه و بررسى مجدّد متن و محتواى روايات سبعة احرف، مى‏توان در تواتر آنها ترديد نمود. زيرا تواتر لفظى آن، كه اثباتش ممكن نيست و تواتر معنوى هم بر نزول قرآن، قابل قبول نيست. سخن دكتر عتر نيز كه مى‏گفت در صورت ترديد در تواتر حديث سبعة احرف، مى‏بايد آن را به جهت تواتر قراآت، متواتر دانست، غير قابل قبول است. زيرا تواتر قراآت نيز ثابت نشده و سلسله سند راويان در رتبه خود قرّا، آن را به خبر واحد تبديل نموده است. از سويى براى توجيه تواتر قراآت، بر سبعة احرف تمسك شده است. پس چگونه ممكن است كه كسى براى تواتر سبعة احرف به تواتر قراآت، استناد نمايد؟ زرقانى مى‏گويد:

اين مقدار از روايات كه سبب مصونيت از توافق بركذب است، موجب‏شده ابو عبيد بن سلام، قائل به تواتر آن حديث (سبعة احرف) شود ليكن بايد توجه داشت كه شرط فراوانى نقل كنندگان در سلسله سند -كه سبب مصونيت از توافق بر كذب است- بايد در تمامى طبقات راويان وجود داشته باشد. چنين شرطى اگر در طبقه صحابه باشد، ليكن در طبقات بعدى، نيست.(20)

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

از سخن زرقانى روشن مى‏شود كه همه علماى اهل سنت اعتقاد به تواتر حديث سبعة احرف ندارند؛ زيرا وى تواتر تمام طبقات راويان حديث سبعة احرف پس از صحابه را قبول ندارد. لذا تواتر معنوى روايت نزول قرآن بر هفت حرف نيز به دلايل ذيل قابل اثبات نيست:

1. عدم اثبات تواتر در تمامى طبقات

راويان در تمامى طبقات روايت سبعة احرف، به حدى نيستند كه امكان توافق آنها بر كذب محال باشد. لذا زرقانى، تواتر در طبقه بعد از صحابه را نپذيرفت.(21) حتى در طبقه صحابه هم تواتر قابل اثبات نيست، چنان كه دكتر عتر به آن اشاره داشت.(22)

2. اختلاف در مضامين روايت مذكور

روايت مذكور حتى در طبقه صحابه كه نخستين طبقه هستند، با تعابير و مضامين متفاوت ذكر شده. به عنوان مثال:

برخى روايات مى‏گويد: نزول قرآن بر هفت حرف است، مانند <إنَّ القرآنَ أُنزلَ على سبعةِ احرف» و تعبير برخى روايات امر پيامبر(ص) به‏قرائت قرآن بر هفت حرف است، مانند <و لِيقرؤُا القرآنَ على سبعةِ اَحرف» و در برخى، زيادى بر حرف واحد، به‏تدريج بوده؛ مانند: <أَقرأَنى جبريلُ على حرفٍ فراجَعتُه فَلم أَزلْ أَستزيدُه فَيزيدُنى حتى انتهى إلى سبعةِ احرف»(23) و در برخى، زيادى بر حرف واحد در يك دفعه بوده‏است، مانند:

لَقى رسولُ اللَّه(ص) جبريلَ عِند أحجارِ المراءِ فقال: إنّى بعثتُ إلى أمة أميين منهم الغلامُ و الخادمُ و منهم الشيخُ العاسى و العجوزُ. فقال جبريل: فليقرؤا القرآنَ على سبعةِ احرف»؛

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

پيامبر(ص) جبرئيل را نزد احجار مراء ملاقات كرد و فرمود: من مبعوث بر امتى امّى شده‏ام كه در ميان آنها، غلام، خادم، افراد مسن، كم حوصله ناتوان هست. سپس جبرئيل بيان داشت كه قرآن را بر هفت حرف بخوانيد.(24)

در برخى از روايات تدريجِ نزول قرآن بر هفت حرف، زيادى در دفعه سوم بود چنانچه پيامبر(ص) مى‏فرمايد:
يا أبيّ! أُرسلَ الىّ أن أقرء القرآنَ على حرفٍ. فَرَددتُ عليه أَنْ هوّن على اُمّتى. فردّ عليَّ فِى الثانيةِ أَنْ اقرء القرآنَ على حرفٍ. فرددتُ عليه أَنْ هوّن على اُمّتي، فردَّ عليَّ فى الثالثةِ أَنْ أقرء القرآنَ على سبعةِ أحرف؛(25)
اى اُبيّ، من مأمور شدم كه قرآن را بر يك حرف بخوانم. به جبرئيل مراجعه نمودم و خواستار شدم كه بر امت من آسان بگيرد. جبرئيل در مرتبه دوم بازگشت و گفت: قرآن را بر يك حرف بخوان. من به جبرئيل مراجعه نمودم و خواستم كه بر امت من آسان بگيرد. جبرئيل در مرتبه سوم بازگشت و گفت: قرآن را بر هفت حرف بخوان.