بداء در روایات امامان اهل بیت
در بحار از امام صادق(ع) آورده است که فرمود:
ما بَعَثَ اللَّهُ عَزَّوجلَّ نَبِیّاً حَتّی یَأخُذَ عَلَیْهِ ثَلاثَ خِصالٍ: ألإقرار بِالعُبودِیَّه، وَ خَلْع الْأنداد، وَ أنَّ اللَّه یُقَدِّمُ ما یَشاءُ وَ یُؤَخِّر ما یَشاء؛
خداوند هیچ پیامبری را مبعوث نکرده مگر آنکه سه چیز را از او خواسته است: اقرار به بندگی خدا، نفی هر گونه شریک و همتا برای او، و اینکه خداوند هر چه را بخواهد مقدم داشته و هرچه را بخواهد وا پس می دارد [18] .
امام صادق(ع) همین معنی را در بیان دیگری با لفظ «محو و اثبات» آورده وفرموده:
ما بَعَثَ اللَّهُ نَبِیّاً قَطّ حَتّی یَأخُذَ عَلَیْهِ ثَلاثاً: ألإقرار بِالعُبودیَّه، وَ خَلع الأنداد، وَ أنَّ اللَّه یَمْحُو ما یَشاء وَ یُثْبِت ما یشاء؛
خداوند هیچ پیامبری را مبعوث نکرده مگر آنکه سه چیز را از او خواسته است: اقرار به عبودیت خدا، نفی هر گونه شریک و همتا برای او، و اینکه خداوند هر چه را بخواهد محو کرده و هرچه را بخواهد برقرار می دارد [19] .
و در روایت سومی «محو و اثبات» را «بداء» نامیده که فشرده آن چنین است:
ما تَنَبَّأ نَبیٌّ قَطٌّ حتّی یُقرَّ للَّهِ تَعالی... بِالْبَداء...؛
هیچ پیامبری هرگز نشان پیامبری نگیرد مگر آنکه برای خدای متعال به این امور اعتراف نماید:... یکی از آنها اعتراف به «بداء» است [20] .
از امام رضا(ع) روایت کرده اند که فرمود:
ما بَعَثَ نَبِیّاً قَطٌّ اِلاّ بِتَحْریم الخَمر، وَ أنْ یُقرّ لَهُ بِالبَداء؛
خداوند هرگز پیامبری را نفرستاده مگر با حرمت شراب و اینکه به «بداء»[محو و اثبات] در حق خدا اعتراف نماید [21] .
و در روایت دیگری، امام صادق(ع) از زمان «محو و اثبات» نیز خبر داده و فرموده:
إذا کانَ لَیْلَه القَدر نَزَلَتِ الْمَلائکه وَ الرُّوحُ وَ الْکَتَبَه إلی سَماءِ الدُّنیا فَیَکْتُبُونَ ما یَکُونُ مِن قَضاءِ اللَّه تَعالی فی تِلْکَ السَّنه فَإذا أرادَ اللَّه أنْ یُقَدِّمَ شَیْئاً أوْ یُؤخِّرَهُ أوْ یَنْقُصَ شَیْئاً أمَرَ الْمَلک أنْ یَمْحُو ما یَشاءُ ثُمَّ أثْبَتَ الَذی أرادَ؛
شب قدر که می شود فرشتگان و روح و نویسندگان به آسمان دینا فرود می آیند و هر چه را خدای متعال در آن سال مقرر فرموده می نویسند، و اگر خدا بخواهد چیزی را پیش انداخته یا واپس بدارد، یا چیزی را بکاهد، به فرشته مأمور فرمان می دهد آن را همان گونه که خواسته «محو و نابود» یا «برقرار» بدارد. [22] .
امام باقر(ع) نیز در بیان دیگری از آن خبر داده که فشرده آن چنین است:
تَنَزَّلُ فیهَا الْمَلائِکه وَ الکَتَبَه إلَی السَّماء فَیَکتُبون ما هُوَ کائنٌ فی أمْرِ السَّنَه وَ ما یُصیبُ العِبادَ فیها. قالَ: وَ أمرُ مَوْقُوفٌ للَّهِ تَعالی فیه المَشیئه یُقدِّمُ مِنْه ما یَشاءُ وَ یُؤخّر ما یَشاء وَ هُوَ قَوْلُهُ تَعالی: یَمْحُوا اللَّهُ ما یَشاءُ وَ یُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْکِتاب؛
در شب قدر فرشتگان و نویسندگان به آسمان دنیا فرود می آیند و هر چه را که در آن سال شدنی است و هر چه در آن به بندگان می رسد، همه را می نویسند. فرمود: و کارهایی است که وابسته به مشیت الهی است، هر چه را بخواهد مقدم داشته و هر چه را بخواهد واپس می دارد، و این معنای سخن خدای متعال است که فرموده: یَمْحُو اللَّه ما یَشاءُ وَ یُثبت وَ عِنده اُمُّ الکتاب. [23] .
امام باقر(ع) در حدیث دیگری درباره این آیه: «وَ لَنْ یُؤخِّرَ اللَّهُ نَفْساً إذا جاء اَجَلُها»، خداوند هرگز مرگ کسی را - هنگامی که اجلش فرا می رسد - به تأخیر نمی اندازد. فرمود: «زمانی که اجل فرود آید و نویسندگان آسمان آن را بنویسند، این اجل را خداوند به تأخیر نمی اندازند. [24] «
علامه مجلسی در این بابِ از بحار همان داستانی را که آدم(ع) چهل سال از عمر خود را به داود بخشید و ما آن را در روایات مکتب خلفا آوردیم، آورده است. [25] .
این، معنای «بداء» در روایات امامان اهل بیت بود. اما «بداء» به این معنی که، «برای خداوند رأی جدید و تازه ای در کار پیدا شود که پیش تر آن را نمی دانسته» - معاذ اللَّه - این دیدگاه در مکتب اهل بیت منکر و مردود است، و ما از آن به خدا پناه می بریم. دیدگاه امامان اهل بیت(ع) در این باره همان است که مجلسی از امام صادق آورده، امام(ع) فرموده:
مَنْ زَعَمَ أنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَبْدُو لَهُ فی شَی ءٍ لَمْ یَعْلَمْهُ أمس فَابْرَؤا مِنْه؛
هر کس بگوید برای خدای عزوجل در چیزی، رأی تازه و جدیدی پیدا می شود که پیش تر آن را نمی دانسته، از او بیزاری بجویید. [26] .
نقل قول
