روزه سلوک پرهیزکاران

[کنیز رقیه سادات]

اهميّت روزه

در اهميّت روزه همين بس كه خداوندمتعال در حديث قدسى فرموده است:
اَلصَّومُ لِي وَ اَنَا اُجزَى بِهِ (2)
روزه براى من است و من خود پاداش آن هستم.
معمولاً اين روايت را اين طور معنا مى كنند كه خداوند متعال فرمود: روزه، از آنِ من است و خودم پاداش آن را مى دهم؛ يعنى فعل «اجزى» را به صيغۀ معلوم خوانده و فاعل آن را خداوند مى دانند. اما برخى بزرگان آن را به صيغۀ مجهول «اجزى» مى خوانند و اين طور معنا مى كنند كه روزه از آنِ من است و خودم پاداش آن هستم.
چنين پاداشى ارزش مادى ندارد، بلكه نويدبخش لقاى پروردگار است و اين
ص: 14

---

1- . مستدرك الوسائل، ج 7، ص 500.
2- . من لايحضره الفقيه، ج 2، ص 75؛ تهذيب الاحكام، ج 4، ص 152. مرحوم شيخ كلينى نيز در كافى، ج 4، ص 63 اين روايت را با اين متن نقل كرده است: «الصوم لى و انا أجزى عليه».
پاداش مخصوص روزه دار است. اين تعبير فقط دربارۀ روزه ذكر شده است و دربارۀ عبادت هاى ديگر چنين بيانى وارد نشده است.
يكى از نكاتى كه در توضيح اين حديث قدسى مى توان ذكر كرد، اين است كه هيچ كدام از مشركان و بت پرستان براى تقرّب به بت ها روزه نمى گرفتند. آنان براى بت ها نماز مى خواندند و قربانى نيز مى كردند، اما هيچ گاه براى آنان روزه نمى گرفتند. روزه يك فرمان الهى است و هيچ ملتى آن را جز براى پروردگار متعال، براى هيچ معبودى انجام نداده است. بنابراين خداوند فرمود:
اَلصَّومُ لِي وَ اَنَا اُجزى بِهِ ابوحمزه مى گويد: از امام صادق (ع) شنيدم كه فرمود: هر كس از شما روزه بگيرد، در عالم غيب، در باغ هاى بهشت از نعمت ها و لذت ها بهره مند مى شود، در آنها سير مى كند و ملائكه تا هنگام افطار براى او دعا مى كنند.(1) خداوند تبارك و تعالى در اهميّت روزه فرموده است:
كُلُّ عَمَلِ ابنِ آدَمَ هُوَ لَهُ إِلاَّ الصّيِامَ ، فَهُوَ لِي وَ اَنَا أجزى بِهِ (2) هر عمل فرزند آدم از آنِ اوست، به جز روزه كه از آنِ من است و من پاداش آن هستم.
حضرت رسول اكرم (ص) در اهميّت روزه مى فرمايند:
اَلصَّومُ جُنَّةٌ مِنَ النَّارِ(3)
روزه سپرى در مقابل آتش است.
ص: 15

---

1- . وسائل الشيعة، ج 10، ص 406.
2- . همان، ص 403.
3- . الكافي، ج 4، ص 62.

[کنیز رقیه سادات]

مراتب روزه

روزه از نظر فقهاى اسلام و علماى اخلاق داراى مراتب مختلفى است. مرتبۀ نخست آن، روزۀ فقهى است و آن روزه اى است كه مطابق دستورهاى فقهى گرفته شود؛ بدين معنا كه روزه دار قبل از اذان صبح نيت روزه كند و تا مغرب از مبطلات روزه پرهيز نمايد. از نظر فقهاى اسلام، چنين روزه اى صحيح است و مسقط قضا و كفاره. اين روزه انسان را از سقوط و گمراهى نجات مى دهد، ولى لزوماً موجب تقرّب انسان به درگاه الهى نمى شود. علماى اخلاق به چنين روزه اى، «روزۀ عامّه» مى گويند، زيرا عموم مردم بدين صورت روزه مى گيرند.
مرتبۀ دوم، «روزۀ خواص» است. در اين مرتبه روزه دار علاوه بر اينكه از مبطلات روزه پرهيز مى كند، از گناهان كبيره و صغيره نيز اجتناب مى ورزد؛ به عبارت ديگر، چشم، گوش، زبان و اعضاى بدن او هم روزه هستند.
روزه دار چشم خود را از آنچه نهى شده است، حفظ مى كند؛ گوش خود را از شنيدن هر چيزى كه شايستۀ شنيدن نيست، نگاه مى دارد؛ زيرا شنونده در معصيت دروغ و غيبت و غير آن، با گوينده شريك است. همچنين، زبان خود را از بيهوده گويى باز مى دارد، يا خاموش مى نشيند يا به خواندن ذكرها و تلاوت قرآن كريم مشغول مى شود و سخنى كه مورد رضايت خداوند نيست، بر زبان نمى آورد. خلاصه آنكه، دست، پا و همۀ اعضا و جوارح او از كارهاى ناشايست پرهيز مى كنند. چنين روزه اى به افراد خاصّى از انسان ها اختصاص دارد و به آن «روزۀ اخلاقى» نيز مى گويند.
محمد بن مسلم از امام صادق (ع) روايت كرده كه حضرت فرمودند:
إِذَا صُمتَ فَليَصُم سَمعُكَ وَ بَصَرُكَ وَ شَعرُكَ وَ جِلدُكَ - وَ عَدَّدَ أشياءَ
ص: 16
غَيرَ هَذَا - وَ قَالَ : لاَ يَكُونُ يَومُ صَومِكَ كَيَومِ فِطرِكَ (1)

[کنیز رقیه سادات]

چون روزه گرفتى، پس بايد گوش، چشم، مو و پوست تو نيز روزه دار باشند و اعضا و جوارح ديگر نيز همين طور. نبايد روزى كه روزه دارى با روزى كه روزه نيستى، يكسان باشد.
امام باقر (ع) فرمودند: روزى رسول خدا (ص) زنى روزه دار را ديد كه به كنيز خود دشنام مى داد. پس رسول خدا (ص) فرمودند كه طعام بياورند و سپس به آن زن فرمودند: طعام بخور! آن زن گفت: اى رسول خدا چگونه طعام بخورم در حالى كه روزه دار هستم ؟! حضرت رسول (ص) فرمودند: آيا روزه دارى و به كنيز خود دشنام مى دهى ؟ روزه تنها خوددارى از خوراك و نوشيدن نيست. به درستى كه خداوند روزه را حجابى در برابر كارهاى زشت و گفتارهاى ناروا قرار داده است، زيرا اين گونه كارها نيز روزه را باطل مى كنند. چه اندك اند روزه داران و چه بسيارند گرسنگان!(2) از نظر علماى اخلاق، اگر روزه دارى دروغ بگويد يا غيبت كند و به عيب جويى از مسلمانان بپردازد، روزۀ او صحيح نيست و نمى تواند هنگام افطار به خداوند متعال عرض كند: «اللهم لك صمت و على رزقك أفطرت». چنين روزه اى از نظر اخلاقى پذيرفتنى نيست، هر چند ممكن است از نظر فقهى صحيح باشد و قضا و كفاره هم نداشته باشد.
در روايتى آمده است كه در روزى از ماه شعبان، پيامبراكرم (ص) به اصحاب فرمودند: امروز روزه بگيريد و هنگام افطار نزد من آييد، آنگاه روزۀ خود را بگشاييد.
ص: 17

---

1- . الكافي، ج 4، ص 87.
2- . بحار الأنوار، ج 93، ص 293.
به هنگام افطار، پيرمردى خدمت رسول اكرم (ص) رسيد و عرض كرد: اى رسول خدا! من و دو دخترم روزه دار هستيم، اجازه مى دهيد تا افطار كنيم ؟
حضرت فرمودند: تو روزه هستى، اما دختران تو روزه نيستند. به خانه برو و به آنها بگو كه روزۀ آنان قبول نيست.
پيرمرد با تعجب به خانه برگشت و به دخترانش گفت: رسول خدا (ص) مى فرمايند كه روزۀ شما قبول نيست. در اين هنگام دختران در حالت كشف ديدند كه دو لختۀ گوشت از دهانشان روى زمين افتاد. آنان با ناراحتى خدمت رسول اكرم (ص) رفتند و عرض كردند: اى رسول خدا! ما ديشب گوشت نخورديم و امروز هم روزه بوديم، لخته هاى گوشت چيست ؟
حضرت فرمودند: شما با زبان روزه، غيبت كرديد و كسى كه غيبت ديگرى را بكند، مانند آن است كه گوشت مرده خورده باشد. مگر در قرآن نخوانده ايد كه مى فرمايد:
وَ لاٰ يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضاً أَ يُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتاً فَكَرِهْتُمُوهُ وَ اِتَّقُوا اَللّٰهَ (1) و از يكديگر غيبت نكنيد. آيا هيچ يك از شما دوست دارد گوشت برادر مردهى خود را بخورد؟ پس آن را ناخوش خواهيد داشت و از خدا بترسيد.

[کنیز رقیه سادات]

حضرت رسول اكرم (ص) فرمودند:
مَنْ صَامَ شَهْرَ رَمَضَانَ إِيمَاناً وَ احْتِسَاباً وَ كَفَّ سَمْعَهُ وَ بَصَرَهُ وَ لِسَانَهُ عَنِ
ص: 18

---

1- . حجرات / 12.
النَّاسِ قَبِلَ اللَّهُ صَوْمَهُ وَ غَفَرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ وَ مَا تَأَخَّرَ وَ أَعْطَاهُ ثَوَابَ الصَّابِرِين(1)
كسى كه در ماه رمضان از روى ايمان و به انگيزۀ انجام دادن تكاليف الهى روزه بدارد و گوش، چشم و زبانش را از آنچه به مردم زيان مى رساند، حفظ كند، خداوند روزۀ او را مى پذيرد، گناهان گذشته و آينده اش را مى آمرزد و پاداش صابران را به او عطا مى كند.

[کنیز رقیه سادات]

حضرت فاطمه (س) فرمودند:
مَا يَصنَعُ الصَّائِمُ بِصِيامِهِ إِذَا لَم يَصُن لِسَانَهُ وَ سَمعَهُ وَ بَصَرَهُ وَ جَوارِحَهُ (2)
روزه دارى كه زبان، گوش، چشم و ساير اندام هاى خود را حفظ نكند، روزه اش به حال او چه سودى دارد؟!
مرتبۀ سوم، «روزۀ دل و باطن» است. در اين مرتبه روزه دار علاوه بر پرهيز از مبطلات روزه و اجتناب از گناهان و حفظ اعضا و جوارح، دل و باطن خود را نيز متوجه حق مى كند و از شائبۀ غير خدا محفوظ نگه مى دارد.
چنين روزه دارى از صبح تا مغرب، دلش در محضر ربوبى است و خود را در پيشگاه خداوند متعال احساس مى كند. روزۀ دل به گونه اى ديگر نيز تعبير شده است و آن اينكه گناهان قلبى از قبيل كبر، حسد، ريا، كينه، غرور و... در دل روزه دار راه نمى يابد و قلب او از انديشه هاى باطل و صفات ناپسند مبرّى است.

[کنیز رقیه سادات]

حضرت على (ع) مى فرمايند:
صَومُ القَلب خَيرٌ مِن صِيامِ اللِّسان وَ صِيامُ اللّسَان خَيرٌ مِن صيِامِ البَطن(3)
ص: 19

---

1- . وسائل الشيعة، ج 10، ص 164.
2- . مستدرك الوسائل، ج 7، ص 366.
3- . غررالحكم و دررالكلم، ص 176.
روزۀ قلب از روزۀ زبان و روزۀ زبان از روزۀ شكم بهتر است.
روزۀ قلب كه در برخى از متون عرفانى از آن به «روزۀ خاص الخواص» تعبير شده است. داراى اين ويژگى است كه روزه دار در حالى كه روزه است، هيچ گونه انديشۀ غير خدايى به دل خود راه نمى دهد، زيرا توجه به غير خدا و انديشيدن دربارۀ امور دنيوى و حتى اخروى موجب بطلان اين روزه است.

[کنیز رقیه سادات]

قِسم اول روزه، يعنى روزۀ فقهى و امساك از خوردن و آشاميدن و ديگر مفطرات روزه، موجب رفع تكليف مى شود. قِسم دوم، يعنى روزۀ اعضاء و جوارح ظاهرى موجب غفران الهى مى شود. قِسم سوم، يعنى روزه اى كه همراه با حضور قلب باشد و همۀ قواى باطنى، فكر و دل بنده هم در حال روزه باشد، موجب تقرّب بنده به حق تعالى مى گردد و او در ظلّ حضرت معبود قرار مى گيرد و ميهمان خداوند مى شود. هر كدام از اين سه قِسم روزه، اجر و پاداش مخصوصى دارد.
روزۀ دل و باطن از روزۀ اعضاء و جوارح مهم تر و روزۀ اعضاء و جوارح نيز از روزۀ خوردن و آشاميدن مهم تر است. اگر روزۀ دل و قلب ميسّر نشد، روزه دار بايد بكوشد با گرفتن روزۀ خواص، دادن صدقه، اطعام روزه داران، توسّل به اهل بيت (ع) و كمك به مستمندان، زمينۀ قبولى روزه هاى خود را در درگاه ربوبى فراهم سازد.
بهترين عمل براى روزه دار در ماه مبارك رمضان تلاوت قرآن مجيد است. روزه دار مى تواند از اين طريق كاستى هاى روزۀ خود را جبران كند.
دربارۀ تلاوت قرآن مجيد در روايات آمده است كه اگر روزه دار در ماه مبارك رمضان يك آيه از قرآن را تلاوت كند، اجر و ثواب يك ختم قرآن براى او نوشته مى شود. اگر كسى يك بار قرآن را در ماه رمضان ختم كند، ثواب و پاداش آن معادل هفت هزار ختم قرآن كريم در ماه هاى ديگر است. دربارۀ اهميّت تلاوت
ص: 20

[کنیز رقیه سادات]

قرآن كريم، خداوند مى فرمايد:
فَاقْرَؤُا مٰا تَيَسَّرَ مِنَ اَلْقُرْآنِ عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضىٰ وَ آخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي اَلْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اَللّٰهِ وَ آخَرُونَ يُقٰاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اَللّٰهِ فَاقْرَؤُا مٰا تَيَسَّرَ مِنْهُ (1) تا جايى كه ميسر مى شود، قرآن بخوانيد، [خداوند] مى داند چه كسانى از شما بيمار خواهند شد و گروهى به طلب روزى خدا به سفر مى روند و گروهى ديگر در راه خداوند به جهاد بر مى خيزند، پس تا جايى كه ميسر مى شود، قرآن بخوانيد.
اين آيۀ شريفه به اين نكته اشاره مى كند كه انسان در هر حالتى قرار دارد، چه در تندرستى و بيمارى، چه در سفر و حضر و چه در حال جهاد و مبارزه با دشمنان خدا، بايد در حد امكان قرآن بخواند. رسول اكرم (ص) مى فرمايند:
إِنَّ الْبَيْتَ إِذَا كَانَ فِيهِ الْمَرْءُ الْمُسْلِمُ يَتْلُو الْقُرْآنَ يَتَرَاءَ اهُ أَهْلُ السَّمَاءِ كَمَا يَتَرَاءَى أَهْلُ الدُّنْيَا الْكَوْكَبَ الدُّرِّيَّ فِي السَّمَاءِ (2)
وقتى مسلمانى در خانه اى قرآن بخواند، آن خانه در نظر اهل آسمان چنان مى نمايد كه ستارگان در نظر اهل زمين هستند.
در جاى ديگرى از رسول اكرم (ص) نقل شده است كه مى فرمايند:
إِنَّ الْقُلُوبَ تَصْدَأُ كَمَا يَصْدَأُ الْحَدِيدُ
دل ها مانند آهن زنگ مى زند.
ص: 21

---

1- . مزمل / 20.
2- . الكافي، ج 2، ص 610.
گفتند: جلاى آن به چيست ؟ حضرت فرمودند:
قِرَاءَةُ الْقُرْآنِ وَ ذِكْرُ الْمَوْتِ (1)
ياد مرگ و خواندن قرآن.

[کنیز رقیه سادات]

روزۀ حقيقى

از نظر قرآن قبولى اعمال بندگان مشروط به وجود خلوص در آن هاست. عملى كه به انگيزۀ تقرب به خداوند انجام شود، اگر با خلوص همراه باشد، پذيرفته است. خداوند در قرآن كريم مى فرمايد:
يٰا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا لاٰ تُبْطِلُوا صَدَقٰاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَ اَلْأَذىٰ كَالَّذِي يُنْفِقُ مٰالَهُ رِئٰاءَ اَلنّٰاسِ وَ لاٰ يُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ اَلْيَوْمِ اَلْآخِرِ (2) اى كسانى كه ايمان آورده ايد، صدقه هاى خويش را با منّت نهادن و آزار رسانيدن باطل نكنيد، مانند كسى كه اموال را از روى ريا و خودنمايى انفاق مى كند و به خداوند و روز قيامت ايمان ندارد.
قرآن در اين آيۀ كريمه هشدار مى دهد كه خدمت هاى خود را با منّت باطل نكنيد و در اعمال خود ريا و تظاهر نداشته باشيد. اگر تظاهر و خودنمايى در عملى باشد، علاوه بر آنكه آن عمل باطل است، گناه آن در حد كفر به خداوند و بى ايمانى نسبت به جهان آخرت است. بنابراين، چنانچه در روزه خلوص وجود نداشته باشد، جز تشنگى و گرسنگى فايده اى براى روزه دار نخواهد داشت. اگر شخصى براى ستايش مردم و خودنمايى و ريا روزه بگيرد، روزۀ او نه تنها باطل
ص: 22

---

1- . مستدرك الوسائل، ج 2، ص 104.
2- . بقره/ 264.
است، بلكه گناه آن در حد كفر به پروردگار عالميان است.

[کنیز رقیه سادات]

حضرت على (ع) فرمودند:

كَم مِن صَائِمٍ لَيسَ لَهُ مِن صِيامِهِ إلاّ الجُوعُ وَ الظِّمَاءُ ، وَ كَم مِن قَائِمٍ لَيسَ لَهُ مِن قِيامِهِ إِلاَّ السَّهَرِ وَ العَنَاءَ ، حَبَّذا نَومُ الاَكيَاسِ وَ إِفطَارُهُم(1)
چه بسا روزه دارى كه از روزه اش جز تشنگى نصيبى ندارد و چه بسا شب زنده دارى كه جز رنج و سختى بهره اى نمى برد. چه خوش است خواب هوشمندان و افطار آنان.
در قرآن كريم خداوند خطاب به پيامبراكرم (ص) مى فرمايد:
قُلْ إِنَّمٰا أَعِظُكُمْ بِوٰاحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلّٰهِ مَثْنىٰ وَ فُرٰادىٰ ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا (2) بگو شما را به يك چيز اندرز مى دهم: دو نفر، دو نفر و يك يك براى خدا قيام كنيد، سپس بينديشد.
اين آيۀ كريمه همگان را به قيام براى خدا كه همانا انجام دادن خالصانۀ اعمال براى خداست، دعوت مى كند و آن را اندرز يگانه و موعظه بخش بشريت معرفى مى كند.
اگر در يك ظرف غذا مقدار كمى مواد آلوده ريخته شود، محتويات ظرف هر چند غذاى خوش مزه اى باشد، غيرقابل استفاده مى شود. ريا و تظاهر هم اين چنين است. اگر در نماز، روزه و هر عمل عبادى ديگر ذرّه اى ريا و تظاهر وجود داشته باشد، آن اعمال ارزش خود را از دست مى دهند و مورد قبول درگاه احديّت قرار نمى گيرد. قرآن شريف مى فرمايد:
ص: 23

---

1- . مستدرك الوسائل، ج 7، ص 367.
2- . سبأ / 46.
صِبْغَةَ اَللّٰهِ وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اَللّٰهِ صِبْغَةً (1) اين است نگارگرى الهى و كيست خوش نگارتر از خداوند؟
اگر انسان بتواند به گفتار و كردار خود رنگ خدايى بدهد، عمل او با ارزش مى شود و نزد خداوند ارج و بها پيدا مى كند. چنانچه روزه دار با خلوص نيّت و تنها به خاطر خشنودى پروردگار روزه گرفت، مى تواند در وقت افطار بگويد:
أللَّهُمَّ لَكَ صُمتُ وَ عَلَى رِزقِكَ أفطَرتُ وَ عَلَيكَ تَوَكَّلتُ (2)
خدايا فقط براى تو روزه گرفتم و با روزى تو افطار مى كنم و تنها بر تو توكّل مى كنم.