سرزمین اسلام

[ملکوت* گامی تارهایی *]

موقعیت جفرافیائى جهان اسلام

سرزمین‏هاى اسلامى بین 20 درجه غربى (از نصف النهار گرینویچ) و 140 درجه طول شرقى و نیز بین 10 درجه عرض جنوبى و 50 درجه عرض شمالى از خط استوا قرار گرفته‏اند. غربى‏ترین کشور اسلامى درغرقب آفریقا واقع است که نگال نام دارد و شرقى‏ترین آن اندونزى مى‏باشد که در آسیاى جنوب شرقى قرار دارد. بین غربى‏ترین و شرقى‏ترین کشور مسلمان بیش از 10 ساعت اختلاف زمان وجود دارد. ترکیه و آلبانى شمالى‏ترین و اندونزى جنوبى‏ترین کشور مسلمان و نیز تنها کشور اسلامى آسیا است که بخش اعظم آن در نیم‏کره جنوبى قرار دارد. کشورهاى اندونزى، بحرین مالزى، مالدیو و کومور در میان کشورهاى اسلام موقع مجمع الجزایرى و جزیره‏اى دارند ولى برعکس کشورهاى نظیر افغانستان، بورکینافاسو، چاد و موریتانى در خشکى محصور بوده و از هیچ راهى به دریا راه ندارند. کل کشورهاى اسلام بیش از 26 میلیون کیلومتر مربع مساحت دارند.

جهان اسلام را به لحاظ موقعیت قاره‏اى، ناحیه‏اى و جغرافیائى به مناطق دیگرى تقسیم مى‏کنند. از یک دیدگاه مجموعه 51 کشور اسلامى که به طور رسمى عضو سازمان کنفرانس اسلامى هستند به سه گروه کشورهاى آسیائى، با 3/6 میلیون مربع، کشورهاى آفریقائى با 7/5 میلیون کیلومتر مربع و گروه کشورهاى عربى با 14 میلیون کیلومتر مربع تقسیم مى‏شوند در این میان، سه کشور سودان، الجزایر، عربستان سعودى 27% کل مساحت جهان اسلام را دربر مى‏گیرند، در صورتى که کشورهاى کوچکتر یعنى مالدیو و بحرین روى هم حتى 1000 کیلومتر هم مساحت ندارند. وسیع‏ترین کشور اسلامى یعنى سودان که در سحراى افریقا قرار گرفته و 2503890 کیلومتر مربع وسعت دارد 8400 برابر کوچکترین کشور جهان اسلام است که به صورت مجمع الجزایرى در جنوب غربى هندوستان و غرب سرى‏لانکا قرار گرفته است. ⁽³⁾

کشورهاى اسلامى که در مجموع یک پنجم وسعت جهان مسکون را تشکیل مى‏دهند نزدیک به چهار برابر وسعت قاره اقیانوسیه و در حدود 3 برابر قاره اروپا و مقدارى کمتر از کل وسعت قاره افریقا مى‏باشند. البته اگر نواحى مسلمانان نشین آسیاى مرکزى، آسیاى جنوبى، چین، اروپاى شرقى و سایر نقاطى که محل سکونت اقلیت‏هاى مسلمانان است و به وسعت مزبور بیفزائیم، قلمرو جهان اسلامى مساحتى برابر کل وسعت قاره افریقا خواهد داشت که خود به لحاظ سیاسى و استراتژیکى و از نقطه نظر ژئوپلیتیکى مى‏تواند در حد بالائى حائز اهمیت باشد.

ویژگى‏هاى طبیعى کشورهاى اسلامى

به لحاظ ژئومورفولوژى و از نقطه نظر پستى و بلندیها مى‏توان کشورهاى اسلامى را به گروه کشورهاى هموار،کوهپایه‏اى و کوهستانى نقسیم نمود.کشورهاى هموار نیز خالى از عارضه نبود و خود به بخش‏هاى جلگه‏اى، صحرایى، فلاتى و کوهشتانى نقسیم مى‏شوند که نمونه آن ایران است. کشورهایى که در ناحیه صحرایى واقع شده تقریبا عوارض ارتفاعى کمترى دارند و در عوض سرزمین‏هاى واقع شده بر فلاتها و ارتفاعات داراى چهره‏اى ناهموار و بریدگى‏هاى زیادى هستند ترکیه از این نمونه مى‏باشد، که بلندترین قله آن یعنى ارارات بیش از 5000 متر ارتفاع دارد ارتفاعات هندوکش با قله‏اى به ارتفاع 7600 متر در افغانستان واقع است. کلیمانجارو به عنوان بلندترین قله افریقا در کشور تانزانیا واقع در شرق افریقا، قرار دارد. اتیوپى نیز ارتفاعات متعددى دارد و کوههاى اطلس از ناهمواریهاى کشور مراکش است.

کشورهاى جزیره‏اى، ارتفاعاتى با منشا آتشفشانى دارند.

به لحاظ آب و هوایى و شرایط کلیماتولوژیکى تقریباهمه نوع آب و هوا به جز آب و هولاى قطبى در سرزمین‏هاى اسلامى قابل مشاهده است و از این نظر مى‏توانیم کشورها را به انواع زیر تقسیم کنیم.

1- در کشورهایى که در طرفین خط استوار و کمربند آن قرار دارند (که از آب و هواى گرم و مرطوب و پرباران برخوردارند.) اختلاف فصل کمتردیده مى شود و جنگل انبوه از ثروتهاى این گونه کشورهاست.

2- کشورهایى که در کمربند صحرایى و بیابانى واقعند، در این نواحى آب و هواى گرم و خشک با اختلاف دماى زیادى و تبخیر فراوان و بارندگى ناچیز و وزش بادهاى توام با شن و گرد و خاک دیده مى‏شود کم آبى مشکلات فراوانى را براى مردمان این نواحى فراهم نموده است:

سودان - چاد - مالى - موریتانى و جمهورى عربى صحرا (واقع در صحراى افریقا) و نیز شبه جزیره عربستان از چنین آب و هوایى برخوردارند.

3- کشورهایى که آب و هواى مدیترانه‏اى دارند. نواحى شمالى کشورهاى مصر - لیبى، تونس الجزایر، مراکش و بخش غربى و جنوبى ترکیه، فلسطین، لبنان از این نوع آب وهوا برخوردارند.این آب و هوا شرایط خاصى را براى کشورهاى مزبور پدید آورده که از جمله آن وجود یک فصل خشک (تابستان) و نیز فصل پرباران زمستان مى‏باشد.

4- کشورهایى که آب و هوا معتدل دارند. تنوع شرایط جغرافیائى، دورى و نزدیک به دریا، ارتفاع از سطح دریا موجب آن شده که برخى از کشورها از زمستانهاى نسبتا ملایم و تابستانهاى معتدل برخوردار باشند البته این شرایط را نمى‏نوان براى تمام نقاط این کشورها تعمیم داد. ایران و عراق در این گروه قرار مى‏گیرند.

5- آب و هواى کوهستانى مخصوص نواحى ارتفاعى کشورهاست و نمى‏توان کشورخاصى را در این گروه قرار داد به عنوان مثال نواحى شرقى ترکیه به سبب وجود کوههاى مرتفع زمستانهاى سردى دارد. نواحى غربى ایران و نیز نقاط شمالى عراق و بخش‏هایى از کشور آلبانى آب و هواى کوهستانى دارد.

جنگلهاى همیشه سبز سلوا، علفزارهاى ساوان، صحارى گرم و خشک، باتلاق‏ها و مردابها سیلاب‏هاى شدید، خشک سالى‏هایى دوره‏اى، کمى باران، از عوارض و پدیده‏هایمنفى سرزمین مسلمان است که مشکلاتى را براى ساکنین کشورهاى اسلامى پدید مى‏آورد.

ازلحاظ منابع آب، جهان اسلام بسیار غنى است. اکثریت کشورهاى مسلمان درن قاطى واقعند که به آبهاى آزاد جهان دسترسى داشته و حتیبرخى در گلوگاههاى استراتژیک تنگه‏ها و آبراهه‏هاى جهان قرار گرفته‏اند. خود این کشورها نیز داراى دریاچه‏ها، رودخانه‏ها و چشمه‏هاى متعددى هستند.

دریاهایى که کشورهاى اسلامى بر سواحل آن واقع شده‏اند عبارت است از دریاى مدیترانه واقع بین آفریقاى شمالى، اروپایى جنوبى و آسیاى غربى. دریاى سیاه در شمال ترکیه، دریاى مرمره در شمال غربى این کشور که رابط بین دریاى سیاه و دریاى مدیترانه است. دریاى مرمره قمست آسیائى ترکیه را از بخش اروپائى جدا مى‏کند. دریاى سرخ یا بحر احمر که حد فاصل بین شبه جزیره عربستان و افریقاى شرقى است. دریاى آدریاتیک در غرب آلبانى و جمهورى بوسنى و هرزوگوین - دریاى عمان در جنوب جمهورى اسلامى ایران.

خلیج‏هاى مشهور عبارتند از:

خلیج فارس در جنوب ایران و شرق جزیره عربستان، خلیج عدن در جنوب یمن، خلیج گینه در افریقا غربى، خلیج بنگال در جنوب بنگلادش، خلیج اسکندریه در شمال مصر، خلیج‏سرت در شمال لیبى، خلیج تونس در شرق کشور تونس و خلیج اسکندرون در جنوب ترکیه و ...

تنگه‏هایى که سرزمین اسلامى در طرفین آنها قرار دارند به شرح زیرندتنگه باب المندب که دریاى سرخ را به خلیج عدن و در نتیجه به اقیانوس هند ارتباط مى‏دهد. کشورهاى یمن (از آسیا) و «جیبوتى‏» از آفریقا، بر این ناحیه سوق الجیشى اشراف دارند.

تنگه داردانل کهرابطبین دریاى سیاه و دریاى مدیترانه است، تنگه بسفر که حد فاصل دریاى سیاه و دریاى مرمره است، تنگه جبل الطارق به پهناى حدود 14 کیلومتر کهدریاى مدیترانه را به اقیانوس اطلس پیوند مى‏دهد و در جنوب آن کشور اسلامى مراکش (واقع در شمال غربى افریقا) قرار گرفته است. تنگه هرمز که بین خلیج فارس ایران و دریاى عمان واقع مى‏باشد، و تنگه «مالاکا» که بین مالزى و جزیره سوماتراى اندونزى قرار دارد.

دریاچه‏هاى مشهور جهان اسلام:

دریاچه خزر واقع در شمال ایران و نیز بین کشورهاى اسلامى آسیاى میانه و ماوراء النهر که بزرگترین دریاچه جهان مسکون مى‏باشد و 000/400 کیلومتر مربع مساحت دارد.

دریاچه ارومیه در شمال غربى ایران، دریاچه ویکتوریا بین کنیا، تانزانیا و اوگاندا که ضمنا سرچشمه نیل سفید هم مى‏باشد. دریاچه چاد بین چاد و نیجر و نیجریه، دریاچه بحر المیت‏یا دریاى مرده به عنوان گودترین دریاچه دنیا واقع در کشور اردن.

طولانى‏ترین رودخانه جهان اسلام، رودخانه نیل است که با 6400 کیلومتر طول در افریقاى شرقى جریان داشته و به دریاى مدیترانه مى‏ریزد.

رودخانه‏هاى مشهور دیگر عبارتند از:

کنگو، نیجر، ایندوس (سند) گنگ، دجله، فرات، سفید رود، کارون و زاینده رود. به لحاظ بارندگى، مناطق گوناگون جهان اسلام در شرایط متفاوتى قرار دارند. برخى نواحى واقع در کمربند خط استوا، باران زیادى دریافت مى‏کنند و در عوض صحارى و نواحى بیابانى با بارندگى ناچیزى روبرو هستند و در مجموع میانگین بارندگى سرزمین‏هاى اسلامى بین 50 تا 400 میلى‏متر درنوسان است.حتیدریافت بارندگى دربرخى کشورها از ناحیه‏اى به ناحیه‏اى دیگر فرق مى‏کند. مثلا شمال ایران و نواحى خزرى میانگین بارندگى تا هزار میلى‏متر دارد ولى در نواحى کویرى دریافت باران به 100 میلى متر هم نمى‏رسد نواحى شمالى، شرقى و غربى نیز از نقطه نظر دریافت باران متفاوتند. در حالى که در جنوب پاکستان تحت تاثیر آب و هواى گرم و مرطوب اقیانوس هند باران فراوانى مى‏بارد بلوچستان پاکستان تحت تاثیر آب و هواى بیابانى گرم و خشک، کم باران است.

پى‏نوشتها:‌

---

1- وحدت رمز اقتدار جهان اسلام - دست نویس تالیف نگارنده.

2- دریاى مدیترانه

3- این کشور مالدیو نام دارد.