سرگذشت نیکان قرون

[رایکا]

شيخ العراقين


حاج عبد الحسين تهرانی مشهور به شيخ العراقين یکی از علمای بزرگ شيعه در قرن سيزدهم هجری بود. شيخ العراقين دانشمندی فقيه و عالمی محقق و زاهدی خدا جو بود. از درک و فهم و حافظه قوی برخوردار بود و در فقه و حديث و رجال و تفسير مهارت داشت.
معظم له از شاگردان شريف العلما، صاحب ضوابط، صاحب فصول و صاحب انوار الفقاهه بود که خود به مقام اجتهادی و استادی رسيد و فضلائی از محضرش بهره مند بودند.
شيخ العراقين از اساتيد مرحوم علامه نوری صاحب مستدرک بود و علامه استاد را در آثار خويش با چنين جملاتی متذکر است: معظم له در وقت و تحقيق و خوش فهمی و سرعت انتقال و حسن ضبط و اتقان و کثرت حفظ در فقه و رجال و حديث و لغت نادرۀ روزگار و اعجوبه زمان بود. او حامی دين و برطرف کنندۀ شبهه بی دينان و از بين برنده بدعت گزاران عصر خويش بود. در تعظيم شعائر دينی و مذهبی جديتی کامل داشت، و با همت و پشت کار او تعميرات اساسی در عتبات عاليات، مخصوصا بقعه های ائمه عليهم السلام صورت گرفت. علامه نوری اضافه می کند: من روزگاری دراز با او مصاحبت داشتم تا آنکه در روز بيست و دوم رمضان 1286 از دنيای فانی چشم فرو بست...
شيخ العراقين کتابخانه معظم خويش را وقف بر فضلا نمود و عمر عزيز خويش و هر نوع امکانات مالی که داشت صرف اسلام و مسلمين و ساختن بقاع متبرکه ائمه عليهم السلام نمود، و به پيشگاه واليان خدا ارادت و خلوصی وافر داشت. سرانجام در شب قدر ميهمان آنان در ملا اعلی شد و جسمش به کنار سالار شهيدان مدفون شد.

[رایکا]

ملا فاضل دربندی


ملا آقا دربندی فرزند ملا عابد معروف به فاضل دربندی یکی از شخصيتهای بزرگ علمی و عملی در قرن سيزدهم هجری بود. آغاز جوانی را سالها در عتبات از محضر شريف العلما، صاحب ضوابط و اعلام ديگر برخوردار بود، و با اينکه در رديف مجتهدين بود از محضر شيخ انصاری و اعلام بزرگ غافل نبود. وی سالها در حوزه عراق تدريس می نمود و قسمتی از سنوات عمر او در خدمت مردم ايران (در تهران) سپری شد. فاضل از ارادتمندان به حضرت خامس آل عبا حضرت سيد الشهداء عليه السلام بود. او در مجالس سوگواری با شنيدن مصائب حضرت، پس از گريه زياد از حالت طبيعی خارج مـــی شد، روزها بی اختيار در سوگ شهدا می ناليد و گريه و زاری می کرد. و چون فردی که عزيزان بسياری از دست داده، به سر و سينه می زد و پس از ضجه و زاری غش می کرد. آقا کتبی در مقتل و مراثی به رشته تحرير برد و با خواندن آنها خود و مردم را به سوگ می نشانيد.
آقای دربندی کتب روايات و احاديث معصومين را بدون وضو لمس ننمود و چون قرآن مجيد می بوسيد و بر ديده می سائيد، فاضل دربندی گذشته از تربيت فضلا، آثاری نيز به نام خزائن الاصول و خزائن الاحکام در فقه و اصول، اسرار الشهاده در مقتل، سعادات در مراثی، قواميس در رجال از خويش به جا گذاشت و سرانجام در سال 1286 در تهران وفات نمود. جنازۀ او را به کربلای حسينی مدفون نمودند.

[رایکا]

ملا حسین تویسیرکانی



مرحوم حسين علی فرزند نوروز علی معروف به تويسرکانی، یکی از مشاهير علما و اساتيد بزرگ فقهای اصفهان بود. تويسرکانی فقيهی مجتهد، عالمی مطلع و اهل تحقيق بود، که در فقه و اصول اطلاعات وسيعی داشت. معظم له از شاگردان آقا نجفی بزرگ صاحب حاشيه بود که خود به مقام استادی رسيد. سنوات عمر او در اصفهان سپری شد و سالها از محضرش مردم و فضلای حوزه بهره مند بودند. مهمترين اثر او کتاب کشف الاسرار در فقه است. اين کتاب در یازده مجلد در شرح شرايع محقق حلی است. از آثار ديگر او: مجلدات مقاصد عليه، مجلدات فصل الخطاب، اصول عقايد، مکارم اخلاق، حاشيه جامع عباسی و رساله ای در رد علمای اخباری است.
بيننده عزيز: صاحب روضات الجنات در صفحه آخر (از جلد آخر) چنين جملاتی در وصف صاحب ترجمه می آورد: تويسرکانی در علم و عمل یکتا و از علمای فحول و نبلای فقه و اصول (در عصر حاضر) به شمار است. نوبت تدريس و رياست افتی در اين عصر ويژه او بود، وی از عده ای علما استفاده کرد، و حداکثر مراتب علمی او از شيخ محمد تقی صابح حاشيه نصيب او شد، و از طرف اين استاد به اجازه روايت و نشر احکام شريعت مفتخر شد... معظم له در روز 28 صفر (1286) ميهمان صاحب آن روز شد و جسدش در تخت فولاد جنب محقق خوانساری مدفون شد.

[رایکا]

حجة الاسلام گلپایگانی



مرحوم ملا زين العابدين گلپايگانی معروف به حجة الاسلام یکی از اعلام بزرگ شيعه در قرن سيزدهم هجری بود. حجة الاسلام دانشمندی است کامل، حجتی باهر، آيتی خاشع، با خلوصی وافر و ارادتی صادق در سال 1218 به جهان ديده گشود و پس از تحصيلات مقدماتی در حضور استاد فقه و اصول به دار العلم اصفهان شتافت و مدتها از محضر شيخ محمد تقی صاحب حاشيه بهره برد. آنگاه عازم نجف اشرف گرديد و سالها در عتبات از محضر شريف العلما، صاحب فصول، شيخ حسن کاشف الغطاء و صاحب جواهر دانشها آموخت و سپس خود به تحقيقات علمی پرداخت و ضمن تدريس و مباحثات با اعلام مختلف تصنيفاتی گرانبها نيز از خويش به جا گذاشت.
صاحب القاب در ترجمه استاد خود چنين می نويسد: جرفادقانی دريای مواج علوم مختلف بود. او در بين دانشمندان و فقهای عصر آن زمان به طور یقين اعلم آنان به حساب می آمد و از پرهيزکارترين و زاهدترين رجال عصر خويش بود. پس از فوت شيخ انصاری شاگردانش از قبيل ميرزای بزرگ و سيد حسين ترک نامه ای از نجف اشرف به جرفادقان (گلپايگان) ارسال داشتند و از حضورش استدعا نمودند که جهت تربيت فضلا و سرپرستی حوزه و زعامت شيعيان به عتبات عاليات مراجعت فرمايد ولی او نپذيرفت...
صاحب مآثر می نويسد: حجة الاسلام گلپايگانی مرجع جميع اهل فضل بود. در جنب فقاهت و علو درجه و اجتهاد او، کليه افاضل اين دوران و مجتهدين ديار ايران خود را خرد می شمردند. بعضی از علما او را در دوازده فن صاحب رأی و مقام اجتهاد می دانند و گروهی در حق آن بزرگوار به مکاشفه و خوارق عادات معتقدند. فی الواقع دائرۀ تحرير در اين رساله از اداء تکليف ترجمه اين فقيه اعظم بسيار تنگ است. عباراتی نداريم که حق مقام اين گونه بزرگان را با آن بپردازيم و هم از شرط اختصار تخلف نورزيم...
صاحب فوايد به نقل از محدث کاظمينی می نويسد: مرحوم حاج ميرزا حسين حاج ميرزا خليل که خود آيتی است بزرگ به هنگام زيارت مشهد مقدس از طريق گلپايگان به جهت ملاقات معظم له وارد اين شهر شد و پس از ديدار از او درخواست اجازه نمود و حجة الاسلام با ذکر مشايج اجازه خويش، اجازه مبسوطی به او داد...
از آثار اوست کتاب انوار قدسيه، روح الايمان، شرح دره، شرح اسماء قدسيه، صلوة مسافر و صلوة جمعه. معظم له سالها در زادگاه خويش شهرستان گلپايگان به ترويج مذهب و بيان احکام شريعت اشتغال داشت و در عصر خود پناه و ملجاء مردم اين سامان بود. مسجد معظمی که هم اکنون برپاست در جنب منزل خويش بنا نهاد و حجراتی برای دانشجويان دينی ترتيب داد. و سرانجام در سال 1289 ديده از جهان فرو بست و به کنار مسجد خويش مدفون گشت. قبر شريفش زيارتگاه است و فقيران نائب الزياره دوستاران.
بيننده عزيز: فقير ناگزير است حقايقی را در مورد اين عالم ربانی در اين مختصر بياورد چه بسا نوجوانی پاک و ساده دل در سايه تربيت و صفای باطن بدين کمالات رسيد. حجة الاسلام با معبود خويش ارتباطی عجيب و عشقی عميق و مخصوص به خود داشت و از راه خلوص و صفای باطن به کشف و کراماتی موفق بود و از او خوارق عاداتی مشاهده شد. و در مورد اين شخصيت الهی و عالم ربانی بدين شهر سخنها بر سر زبانها است که در مجموع حاکی از مقامات عاليه انسانی او را در بر دارد، و توان قرب معنوی بندگان خاص را به ذات اقدس باری تعالی می رساند، که هدف از خلقت اين!!! «تخلقوا باخلاق الله: خداگونه شويد». اين عالم ربانی دو فرزند نيکو و دانشمند تربيت نمود و یکی از آنها را به نام ميرزا باقر جهت تکميل علوم و رسيدن به اجتهاد رسيده بود و ناگهان در نجف وفات نمود. و همان روز بلافاصله حجة الاسلام در اين شهر اقامه مجلس عزا و ترحيم به پا نمود. و مردم اين سامان از کار اين پير شريعت متحير، که اين مجلس یعنی چه بدون خبر!! اما ماه بعد با رسيدن نامه حاکی از همان خبر در آن روز مورد نظر. و از اين کرامات درباره اين حجت اهل نظر، پدران پير ما را با یک واسطه نقل خبر... فرزند ديگر او دانشمند علامه مرحوم ميرزا مهدی مشهور به آقازاده صاحب کتاب اسرار الشهاده از علمای فاضل و دانشمندان عصر خويش بود و سالها در اين ديار وارث والد عظيم.

[رایکا]

حاج ملا هادی سبزواری



حاج ملا هادی فرزند ملا مهدی معروف به حکيم سبزواری (حاجی سبزواری ـ صاحب اسرار) یکی از بزرگترين حکمای قرن سيزدهم هجری بود. سبزواری حکيمی معروف و عالمی مشهور و زاهدی بارع و خدا دوست بود. در جهان حکمت و فلسفه، منطق و کلام استاد و در فقه و اصول و حديث و تفسير نيز مهارت داشت. سبزواری در سال 1212 (سالی که بحر العلوم وفات نمود) در سبزوار به جهان چشم گشود، و در کودکی از خواندن و نوشتن فارغ گشت و در هشت سالگی به خواندن صرف و نحو و ادبيات عرب و دروس مختلف مشغول گشت. در سن ده سالگی پدر خويش را از دست داد و قبل از بلوغ در مشهد مقدس در منزل یکی از بستگان نزديک خويش به تحصيلات خود ادامه داد. سبزواری در جوانی پس از تکميل سطوح فقه و اصول و ادبيات عرب از مشهد عازم اصفهان شد و از محضر حاج ملا علی نوری و حاج ملا اسماعيل حکيم به خواندن دروس حکمت و... ادامه داد و بعد از هشت سال (در سن 28 سالگی) از اصفهان عازم مشهد شد و به تدريس فقه و اصول و حکمت و کلام و منطق مشغول شد و عده ای از علاقه مندان به اين رشته در استان خراسان از محضرش بهره ها بردند و به درجه علمی ارتقاء یافتند.
حاجی سبزواری حکيمی پارسا و دانشمندی زاهد و قانع بود. او از اوايل زندگی ساليانی متمادی از مختصر ضياع و آب و ملکی که به دست خود پرورش می داد امرار معاش می نمود. معظم له اغلب با نان و دوغی در کاسه چوبين و قاشقی چوبی و بر روی حصير و گليمی، در کمال شکر و سپاس و خرسندی از خالق متعال جلو می رفت. تا سرانجام به لب گور رسيد. اما با سرمايه ملياردها برابر شاهان عصر خويش به جهان ابد منتقل شد.
نوشته اند روزی ناصر الدين قاجار که در ظاهر سلطان عجم بود وارد سبزوار شد اکثر مردم حتی اغلب فضلا و... به ديدار او شتافتند. ناصر وقتی فهميد که آن حکيم ربانی به ديدن او نمی آيد خود به اتفاق بعضی نديمان و خواص علما، برای زيارت او به خانه حکيم وارد شد. ناصر مدتی از دريچه افکار خويش سخن ميراند. چون ظهر شد به حکيم سبزواری گفت مرا نيز از سفره شفا دهنده شما غذائی. حکيم صدا زد و خواستار خوراکی شد. در باز شد و سينی نانی با قدری دوغ و نمک و با کاسه و قاشق در پيش نهاده شد. حکيم سبزواری قرص نان را به ديده شکر سائيد و با نام خدا در دوغ خورد کرد و به خوردن مشغول شد. ميهمانان نا خوانده (و جناب قدر قدرت به ظاهر شوکت) قدری به مائده ور رفتند و مختصری نان خشکين جهت تيمن به دستمال شاهانه ريختند و سپس جملاتی در حاشيه گفتند و از کنار سفرۀ حکيم جستند، پس مبلغ پانصد تومان به سوی حکيم فرستادند که در جا پول بيت المال را بين بينوايان و فضلای اهل علم تقسيم نمود و برای خويش ديناری مصرف ننمود. حکيم سالها به تعليم و تدريس حکمت اسلامی اشتغال داشت و اثری مشهور به نام اسرار الحکم از خويش به جا گذاشت. اسفار اربعه ملا صدرا و شواهد الربوبيه را حاشيه نمود و همچنين شرحی بر دعای صباح و حاشيه ای به زبدة الاصول شيخ بهائی نوشت. کتاب اسرار او (در حکمت) مورد توجه فضلای اهل علم قرار گرفت و چندين سال است که جزء کتب درسی علما است و بارها تجديد چاپ شده است. حاجی سبزواری در سن 77 سالگی در سنه 1289 جهان فانی را وداع نمود. خدايش درجات او را متعالی فرمايد.

[رایکا]

ممتاز العلما


سيد محمد تقی فرزند علامه سيد حسين فرزند سيد دلدار معروف به ممتاز العلما یکی از علما و مشاهير بزرگ شيعه در کشور هندوستان بود. ممتاز العلما در علوم عقلی و نقلی مهارت داشت. او فقيهی زاهد و حکيمی بارع بود. ابتدا در نزد والد معظم خويش (که ذکرش به شماره 153 آمد) و اعمام و بنی اعمام سطوح فقهی و مقدمات علوم را به پايان برد و سپس چند سالی در نجف اشرف از اساتيد متعدد به خصوص صاحب جواهر برخوردار گشت و از آن جناب به اخذ اجازه اجتهاد نائل آمد. و خود در عراق و هندوستان در تعداد مدرسين بزرگ و مروجين به شمار آمد.
ممتاز العلما بيشتر سنوات عمرش در هندوستان (لکهنو) سپری شد. او علاقه مفرطی به جمع آوری کتابهای مختلف علمی و دينی داشت و با همکاری علما و خويشان دانش دوست خود کتابخانه معظمی در کشور پهناور هند تأسيس نمود و کتابهای بی شماری بدان گرد کرد و خود نيز آثار مهمی به رشته تحرير برد که از آن جمله است:
ارشاد المبتدين، ارشاد المؤمنين، حديقة الواعظين، غوث الائذين، منتخب الآثار، منهج الطاعات، ینابيع الانوار، هدايت الآثار، نخبه و غيره... اين سيد عالی مقام پس از عمری خدمات گوناگون به شيعيان و مسلمانان هندوستان سرانجام در اواسط ماه رمضان 1289 وفات نمود و فرزندش سيد محمد ابراهيم معروف به شمس العلما به جنازۀ پدر نماز خواند و با احترام در حسينيه معروف لکهنو جنب علما مدفون گشت.
مرحوم مدرس تبريزی در ريحانة الادب می نويسد: سيد محمد ابراهيم فرزند سيد محمد تقی معروف به سيد العلما یکی از اعلام معروف و مشاهير سادات هندوستان در اواخر قرن سيزدهم هجری بوده که وی نيز مانند پدرش در علوم نقلی و عقلی مهارت کافی به دست آورد و آثاری مانند: بضاعة مزجاة، نور الابصار، در و یاقوت، لمعه ناصريه وکتاب امل و آرزو را در علم کلام و فقه و تفسير از خويش به یادگار گذاشت. معظم له در اوايل قرن چهاردهم وفات نمود.

[رایکا]

سيد اسد الله شفتی اصفهانی

مرحوم حاج سيد اسد الله فرزند حجة الاسلام یکی از علمای معروف قرن سيزدهم هجری بود که در سال 1227 در خانه دانش به جهان ديده گشود و از کودکی به تحصيلات دينی کوشش می نمود. او مقدمات علوم را در اصفهان به پايان برد و سپس ساکن نجف گرديد و از حوزه آنجا چندين سال برخوردار بود. بيشتر مراتب علمی او از حوزه درس صاحب جواهر نصيب او شد و خود در فقه و اصول به درجه اجتهاد نايل گرديد. نوشته اند با سعی و کوشش وی مسجد سهله از نو تعمير شد و آب فرات را از سوی کوفه به سمت نجف جاری ساخت و اهالی نجف را از بی آبی نجات داد. مدتی نيز در اصفهان بود که خيلی مورد احترام و تکريم همگان بود. پدرش حجةالاسلام به جهت کمالات معنوی و مراتب علمی که داشت به او عنايتی فراوان داشت و مردم را به متابعت او تشويق می نمود. مانند پدرش مردی استوار و حليم و بردبار و در عين حال خيلی شجاع بود. صاحب گنجينه دانشمندان در جلد پنجم ضمن بزرگداشت او می نويسد: آنگاه که در نجف بود روزی شيری درنده (که ساعتها مزاحم مردم به ورود مسجد سهله شده بود) را به تنهائی از پشت درب مسجد به کنار زد. سال وفات او را در اواخر قرن سيزدهم در شهر نجف اشرف نوشته اند.

[رایکا]

ميرزا ابو القاسم کلانتری


مرحوم حاج ميرزا ابو القاسم کلانتری فرزند حاج محمد علی تهرانی یکی از مشاهير اعلام شيعه در قرن سيزدهم هجری بود. کلانتری فقيهی اصولی، جامع علوم عقلی و نقلی بود. در آغاز مدتها کرسی درس آيت الله زنوری استفاده نمود و از ايران عازم عتبات عاليات شد از زعمای حوزه عراق صاحب ضوابط و مخصوصا شيخ اجل مرحوم انصاری ساليان زيادی بهره مند بود و خود به مقام استادی و اجتهاد رسيد. کلانتری یکی از مشاهير علمای تهران بود که از نفوذ و معنويت خاصی برخوردار بود و در اعتلای مذهب و نشر احکام الهی و دين احمدی کوشش می نمود، و فضلائی از محضر او بهره مند گرديده به مقام اجتهاد رسيدند.
اثر مهم او مطالع الانظار در مسائل حلال و حرام می باشد. وفاتش را در سوم ربيع الثانی 1292 در تهران نوشته اند. بعد از وفات وی فرزند بزرگوارش مرحوم حاج ميرزا ابوالفضل کلانتری که از اعلام بزرگ تهران بود وارث علوم پدر گرديد (صفر 1316). مدفن اين دو مجتهد در صحن حضرت عبد العظيم در مقبره ابو الفتح رازی مشهود است که اغلب در آن مسدود است.

[رایکا]

آل حیدر

سيد احمد کاظمينی فرزند آيت کبری سيد حيدر یکی از مشاهير علمای شيعه در شهر کاظمين عليهما السلام بود. سيد احمد متوفای 1295 یکی از اساتيد فقهای عتبات محسوب بود که از محضرش عده ای از فضلا و همچنين فرزندان او به مقام اجتهاد و استادی رسيدند. ارشد آنها سيد محمد از افاضل شاگردان شيخ انصاری بود (و برادر ديگرش سيد مهدی آل حيدر نيز) که مدتها از درس ميرزای بزرگ نيز استفاده نمود و خود به مقام استادی و ارشاد رسيد. آل حيدر مروج مکتب در شهر کاظمين بودند. سيد محمد حدود چهار سال نيز در مشهد رضوی در عداد اساتيد فضلا بود. او منظومه ای در اصول و حاشيه ای بر معالم نوشت و سرانجام در سال 1315 در شهر کاظمين وفات نمود. پس از وفات سيد محمد برادرش سيد مهدی وارث علوم آل حيدر گرديد. سيد مهدی در شهر کاظمين در بيت علم به جهان ديده گشود، و از اوايل زندگی از علوم آل محمد توشه ها اندوخت و سالها در سامرا و کاظمين از محضر ميرزای بزرگ و شيخ محمد حسين کاظمينی و شيخ محمد حسن آل یاسين به مقام علمی و مراتب کمال نايل آمد. سيد مهدی یکی از مدرسين و مبلغين شهير عصر خود بود. واعظی مجاهد و عالمی متقی اهل علم و عمل بود. معظم له رسائلی در عبادات به رشته تحرير برد و رساله ديگر برای عمل مقلدين خود نوشت و سرانجام در محرم 1336 در شهر کاظمين به اجداد عظامش ملحق شد. جد آنها سيد حيدر (متوفای 1265) نيز از علما و مبلغين بزرگ در اواسط قرن سيزدهم بوده است.

[رایکا]

شهشهانی

سيد محمد فرزند عبد الصمد اصفهانی، معروف به یکی از علما و مشاهير بزرگ مکتب ما در قرن سيزدهم هجری بود. شهشهانی فقيهی مجتهد، اديبی شاعر و دانشمندی جامع بود. در فقه و اصول، ادبيات عجم و عرب، نظم و نثر تبحر و مهارت داشت. سنوات عمر او در شهر اصفهان سپری شد. و در آغاز کار مدتها از محضر سيد محمد مجاهد در عتبات استفاده نمود و سپس در حوزه اصفهان از حضور حاجی کرباسی و حجة الاسلام به مقام اجتهاد و استادی رسيد و خود سالها در اصفهان به کرسی تدريس فقها نشست و علمائی بزرگوار از محضرش برخاستند. شهشهانی از جمله اساتيد صاحب روضات است که علامه خوانساری ضمن تجليل از مقام علمی و کمالات اخلاقی او می نويسد: حوزه تدريس فقها و زعامت و افتای شيعيان به وی منتهی شد. شهشهانی مراتب علمی و تسلط فقهی خويش را در کتب عروة الوثقی و غاية القصوی به اثبات رسانيد. (کتب مزبور در فقه و اصول است) و شاهکار ادبی و فقهی او در منظومه ای که متجاوز از صد هزار بيت است نمايان می باشد. همچنين آثاری به نام شرح کبير (انوار رياض) و منظومه در مقتل و مراثی اهل بيت نيز به رشته تحرير برد و در اواخر قرن سيزدهم پس از عمری خدمت به اسلام و مسلمين در شهر اصفهان وفات نمود و به تخت فولاد مدفون شد.