شرح و تفسير دعای مكارم الاخلاق (جلد ۱)

[سمن بویان* خادمه اباصالح المهدی(عج)*]

وقتى حضرت رضا عليه السلام امر ولايتعهدى مامون را قبول نمود، افرادى لب به اعتراض و ملامت گشودند و بعضى مطلب خود را با حضرتش در ميان گذاردند.
عن محمد بن عرفه قال قلت للرضا عليه السلام : يابن رسول الله ! ما حملك على الدخول فى ولايه العهد؟ فقال : ما حمل جدى اميرالمؤ منين عليه السلام على الد خول فى الشورى ⁽³⁹²⁾
محمد بن عرفه مى گويد به حضرت رضا عرض كردم : يا بن رسول الله ! چه چيز شما را واداشت كه در امر ولايتعهدى مداخله نماييد؟ حضرت در پاسخ فرمود: همان چيزى كه جدم على (ع) را وادار نمود كه در شورا مداخله نمايد.
ماءمون صريحا به حضرت رضا عرض كرد: اگر امر ولايتعهدى مرا قبول نكنى حتما شما را به قتل مى رسانم و حضرت را به هلاكت تهديد كرد، حتى براى اينكه مطلب خود را در يك زمينه پياده كند كه در صدر اسلام سابقه داشته باشد، قضيه عمر و شورا را با حضرت در ميان گذاشت و اينچنين گفت :
ان عمر بن الخطاب جعل شورى فى عده احدهم جدك امير المؤ منين على بن ابيطالب عليه السلام و شرط فيمن خالف منهم ان يضرب عنقه ⁽³⁹³⁾
عمر بن الخطاب شوراى خلافت را در شش نفر قرار داد كه يكى از آنان جدت امير المؤ منين على (ع) بود و شرط نمود كه هر كس با شورا مخالفت كند گردنش زده شود. سپس به حضرت عرض كرد:
شما ناچاريد ولايتعهدى را كه اراده كرده ام بپذيريد و از آن گزيرى نيست .
امام سجاد در جمله دوم اين قسمت از دعا كه موضوع سخنرانى امروز است از پيشگاه الهى درخواست مى كند:
ولا عائبه اونب بها الا حسنتها
بارالها! هيچ عيبى را در من ، كه ممكن است ماده ملامتم گردد باقى مگذار جز آنكه آن را نيكو نمايى .
در جمله سوم عرض مى كند:
ولا اكرومه فى ناقصه الا اتممتها
بارالها! هيچ كرامت خلق و خوى پسنديده اى را كه به طور ناقص در من وجود دارد فرو مگذار جز آنكه تتميم و تكميلش نمايى .
مى دانيم كه صفات حميده و سجاياى پسنديده داراى مراتب و درجات متفاوتى است ، و انسانهاى بزرگ و عالى قدر به هر نسبت كه از جهت معنوى مقام رفيعترى دارند به همان نسبت از بزرگوارى و كرامت اخلاقى بالاترى برخوردارند و اين مطلب در خلال بعضى از آيات قرآن شريف آمده است .
والكاظمين الغيظ والعافين عن الناس والله يحب المحسنين ⁽³⁹⁴⁾
كسانى كه قوى النفس و حاكم بر غرايز خود هستند موقعى كه خشمگين مى شوند خويشتندارند، بر خود مسلطاند، و آتش غضب را در ضمير خويش فرو مى نشانند، و اين خود يكى از سجاياى مهم اخلاقى است . بعضى از افراد از اين حد بالاترند، غضب را اظهار نمى كنند و شعله خشم را در باطن فرو مى نشانند، بعلاوه ، از لغزش كسى كه موجب خشمشان گرديده است عفو و اغماض مى نمايند. البته اين گروه مقام عالى ترى دارند. بعضى از افراد آنقدر در كرامت نفس بلندمرتبه و رفيع اند كه از شعله ور شدن غضب جلوگيرى مى كنند، از كسى كه بد كرده و موجب خشمشان گرديده است مى گذرند و مورد عفوش قرار مى دهند، نه تنها بدى را تلافى نمى كنند، بلكه شخص بدعمل را مورد عنايت و احسان قرار مى دهند، و اين قبيل بزرگوارى و كرامت نفس ، گاهى در افراد عادى مشهود مى گردد به طورى كه موجب شگفتى كسانى مى شود كه خود داراى بزرگوارى و معالى اخلاق اند.

[سمن بویان* خادمه اباصالح المهدی(عج)*]

عبدالله جعفر از افراد كريم النفس و بزرگوار خود بود. او در ايام زندگى خويش خدمات بزرگى نسبت به افراد تهيدست و آبرومند انجام داد، او به اندازه اى در بذل و بخشش كوشا و بلندنظر بود كه بعضى از افراد وى را در اين كار ملامت مى كردند و به او مى گفتند كه تو در احسان به دگران راه افراط در پيش گرفته اى . روزى براى سركشى به باغى كه داشت با بعضى از كسان خود راه سفر در پيش گرفت . نيمه راه ، در هواى گرم ، به نخلستانى سرسبز و خرم رسيد. تصميم گرفت چند ساعتى در آن باغ استراحت نمايد. غلام سياهى باغبان بود، با اجازه غلام وارد باغ شد، كسانش وسايل استراحت او را در نقطه مناسبى فراهم آوردند. ظهر شد، غلام بسته اى را در نزديكى جعفر آورد و روى زمين نشست و آن را گشود. جعفر ديد سه قرص نان در آن است . هنوز غلام لقمه اى نخورده بود كه سگى وارد باغ شد، مقابل غلام آمد، گرسنه بود و از غلام درخواست غذا داشت . او يكى از قرصه هاى نان را به سويش انداخت و سگ گرسنه با حرص آن را در هوا گرفت و بلعيد و دوباره متوجه غلام و سفره نانش شد. او قرص دوم و سپس قرص سوم را نزد سگ انداخت و سفره خالى را بدون اينكه خودش غذا خورده باشد. برچيد. عبدالله كه ناظر جريان بود از غلام پرسيد: جيره غذايى شما در روز چقدر است ؟ جواب داد: همين سه قرص نان كه ديدى . گفت : پس چرا اين سگ را بر خود مقدم داشتى و تمام غذاى شبانه روزت را به او خوراندى ؟ غلام در پاسخ گفت : آبادى ما سگ ندارد، مى دانستم اين حيوان از راه دور به اينجا آمده و سخت گرسنه است و براى من رد كردن و محروم ساختن چنين حيوانى گران و سنگين بود. عبدالله از اين عمل بسيار تعجب كرد، گفت : پس به خودت چه خواهى كرد؟ جواب داد: امروز را به گرسنگى مى گذرانم تا فردا سه قرص نان را برايم بياورند. جوانمردى و بزرگوارى آن غلام سياه مايه شگفتى عبدالله جعفر شد و با خود مى گفت : مردم مرا ملامت مى كنند كه در احسان به دگران تندروى مى كنى در حالى كه اين غلام از من بمراتب در احسان و بزرگوارى پيشتر و مقدم است . عبدالله سخت تحت تاثير بزرگوارى غلام سياه قرار گرفت ، مصمم شد او را در اين راه تشويق نمايد. از غلام پرسيد صاحب باغ كيست ؟ پاسخ داد فلانى كه در روستا منزل دارد. گفت تو مملوكى يا آزاد؟ گفت من مملوك صاحب باغم . او را فرستاد صاحب باغ را آورد. درخواست نمود كه باغ را با تمام لوازمش و همچنين غلام سياه را به او بفرشد. مرد خواسته عبدالله جعفر را اجابت نمود و باغ و غلام را به عبدالله فرخت و بعد عبدالله جعفر، غلام را در راه خدا آزاد كرد و باغ را هم به او بخشيد. جالب آنكه وقتى باغ را به غلام بخشيد غلام بلند همت گفت :
ان كان هذا لى فهو فى سبيل الله ⁽³⁹⁵⁾
اگر اين باغ متعلق به من شده است ، آن را در راه خدا و براى رفاه و استفاده مردم قرار دادم .

[سمن بویان* خادمه اباصالح المهدی(عج)*]

بزرگوارى و كرامت نفس ، نشانه تعالى معنوى و تكامل روحانى انسان است ، در پرتو مكارم اخلاق ، آدمى از قيود پست و حيوانى رهايى مى يابد و بر غرايز و تمايلات نفسانى خويش مسلط مى شود، دگردوستى و حس ‍ فداكارى در نهادش بيدار مى گردد، انسان بالفعل مى شود و از كمالاتى كه لايق مقام انسان است برخوردار خواهد شد.
رسول اكرم براى آنكه پيروان خود را به راه مكارم اخلاق سوق دهد و آنان را با صفات انسانى تربيت نمايد بر منبر و محضر، در سفر و حضر، و خلاصه در هر موضع مناسب از فرصت استفاده مى نمود و وظايف آنان را خاطرنشان مى ساخت و بر اثر مساعى پيگير آن حضرت تحول عظيمى در جامعه پديد آمد و عده زيادى از مسلمانان مدارج تعالى و تكامل را پيمودند، به فضايل انسانى نايل آمدند كه بعضى از آنان ، مانند عبدالله جعفر، در تاريخ اسلام شناخته شده و معروف اند و برخى مانند آن غلام سياه ناشناخته و گمنام اند.
خلاصه ، كرامت نفس و بزرگوارى طبع در افراد بافضيلت داراى مراتب و درجات متفاوتى است . حضرت سجاد (ع) در سومين جمله دعا كه موضوع سخنرانى امروز است به پيشگاه حضرت بارى تعالى عرض ‍ مى كند:
ولا اكرومه ناقصه الا اتممتها
بارالها! هيچ كرامت خلقى را كه در من به طور ناقص وجود دارد باقى مگذار جز آنكه تكميل و تتميمش ‍ فرمايى .
بدون ترديد اگر خداوند مقلب القلوب عنايت فرمايد و آدمى را مشمول فيض و رحمت خود قرار دهد موجباتى را فراهم مى آورد كه طبع بلند افراد كريم النفس به مقام بالاترى نايل آيد و كمبود و نقصش تتميم شود و اين پيروزى زمانى به دست مى آيد كه درخواست كننده از صميم قلب دعا كند و با تمام وجود از پيشگاه خداوند تقاضا نمايد.

[سمن بویان* خادمه اباصالح المهدی(عج)*]

19- اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ، وَ أَبْدِلْنِى مِنْ بِغْضَةِ أَهْلِ الشَّنَآنِ الْمَحَبَّةَ

بِسْمِ اللّهِ الْرَّحْمنِ الْرَّحيم

امام سجاد عليه السلام در اين قسمت از دعاى ((مكارم الاخلاق )) چند جمله را از پى هم آورده و به مناسبت هر جمله از پيشگاه الهى تمنايى نموده است كه به خواست خداوند، هر يك از جمله ها مورد بحث قرار مى گيرد و درباره اش به قدر لازم توضيح داده مى شود. در جمله اول پس از درود به حضرت محمد (ص ) و آل محمد (ص ) عرض مى كند: بارالها! كينه شديد دشمنان مرا به دوستى مبدل فرما.
حب و بغض يا مودت و عداوت در قرآن شريف و روايات اولياى اسلام درباره خداوند نسبت به مردم و همچنين درباره مردم نسبت به يكديگر به كار برده شده با اين تفاوت كه حب و بغض خداوند نسبت به مردم همه جا بر اساس حق و عدل است ، اما دوستى و دشمنى مردم نسبت به يكديگر گاهى عادلانه و بر وفق حق است و گاهى ظالمانه و برخلاف عدل و انصاف . در اينجا پاره اى از آيات و روايات ذكر مى شود:
ان الله يحب الذين يقاتلون فى سبيله صفا كانهم بنيان مرصوص ⁽³⁹⁶⁾
خداوند افراد با ايمانى را دوست دارد كه در راه او جهاد مى كنند و همانند بنيانى به هم پيوسته و محكم در برابر دشمن پاى برجا و استوارند.
در اين آيه ، خداوند محبت خود را نسبت به مجاهدين فى سبيل الله اعلام فرموده است ، زيرا اينان براى اعلاى حق و اقامه عدل ، براى امحاى باطل و از ميان بردن ظلم مجاهده مى كنند و جان خود را از كف مى دهند و همه اين اعمالى كه مورد هدف آنهاست بر وفق دادگرى و براساس پاكى و فضيلت است .
از اين رو خداوند آنان را دوست دارد. كسانى كه واجد شرايط جهاد فى سبيل الله هستند و مكلف اند در جبهه شركت كنند و از وظيفه دينى سرباز مى زنند و به امر الهى اعتنا نمى كنند مبغوض حضرت حق اند زيرا اينان به نوبه خود بر اثر تسلطى كه دارند موجب مى شوند حق تضعيف شود و باطل قوى گردد.
عن النبى الله عليه و آله : ان الله عزوجل يبغض رجلا يدخل فى بيته ولايقاتل ⁽³⁹⁷⁾
رسول اكرم فرموده است : خداوند دشمن دارد مرد توانايى را كه در خانه مى نشيند و در جبهه جنگ شركت نمى كند و با معاندين نبرد نمى نمايد.
اگر بخواهيم بدانيم چرا اين گروه مطرود درگاه بارى تعالى هستند و خداوند مهربان اينان را دشمن دارد مى توانيم تاريخ چندساله كوتاه مدت حكومت على عليه السلام را بخوانيم و ببينيم بر اثر سرپيچى و تخلف آن مردمى كه يك روز با التماس على را حاضر كردند خلافت را بپذيرد و با او تبعيت نمودند و يك روز عهدشكنى كردند و از انجام وظيفه شانه خالى نمودند چه مصائب سنگينى براى اسلام و مسلمين پديد آمد، چه خونهايى از بيگانگان به زمين ريخته شد، و چگونه اسلام عزيز از پيشروى بازماند، و چطور يك سلسله عناصر فاسد بى دين بى علاقه به اسلام بر كرسى خلافت تكيه زدند و زمام امور مسلمين را به دست گرفتند، فاجعه هايى به بار آوردند و آبروهايى از اسلام بردند. اينان با اعمال نارواى خود موجب شدند كه على (ع) به كشتن برود، باعث شدند كه تاريخ خونين كربلا به وجود آيد و آن فاجعه عظيم رخ دهد و خونهاى مقدسى به زمين ريخته شود و اهل بيت رسول اكرم به اسارت به كوفه و شام بروند و خلاصه ، آنقدر حوادث بد پيش ‍ آمد كه براى انسانيت مايه شرمسارى است . آيا نبايد اين گروه متخلف از سربازى دين مطرود الهى باشند؟ آيا نبايد خداوند مهربان اينان را كه مايه شكست عدل و دادگرى شدند دشمن بدارد؟ پاسخ اين پرسش بر هيچيك از شنوندگان پنهان نيست .

[سمن بویان* خادمه اباصالح المهدی(عج)*]

يكى ديگر از امورى كه موجب بغض و دشمنى خدا مى شود اين است كه افراد، فقط امور مربوط به زندگى دنيا را فرا گيرند و عملا آنها را به كار بندند اما از معارف اخروى كه مايه تعالى انسان و موجب سعادت ابدى است ناآگاه و جاهل باشند.
عن النبى صلى الله عليه و آله : ان الله تبارك و تعالى يبغض كل عالم بالدنيا و جاهل بالاخره ⁽³⁹⁸⁾
رسول گرامى فرموده است : خداوند دشمن تمام افرادى است كه به امور دنيوى عالم اند و نسبت به امور آخرت جاهل و نادان .
خداوند حكيم ، بشر را براى زندگى ابدى آخرت خلق كرده و دنيا براى او به منزله گذرگاه است ، بايد از سراى گذران براى آخرت جاودان ذخايرى بيندوزد و توشه اى بردارد و از اين راه موجبات رفاه و آسايش ‍ خود را در جهان بعد از مرگ تهيه نمايد.
عن على عليه السلام قال : ايها الناس ! انما الدنيا دار مجاز و الاخره دار قرار. فخذوا من ممركم لمقركم ⁽³⁹⁹⁾
على (ع) فرموده است : اى مردم ! دنيا خانه عبور است و آخرت ، سراى قرار و جاودان ، پس ، از منزلگاه گذران براى عالم جاودان زادى بگيريد و توشه اى برداريد و تهيدست از اين سراى به عالم آخرت منتقل نشويد.
بدبختانه در دنياى امروز توجه بيشتر مردم جهان معطوف به زندگى دنياست ، علم و دانش را براى بهزيستى فرا مى گيرند و براى آخرت ، كه هدف خلقت انسان است ، توجهى ندارند. گويى دنياى امروز مصداق واقعى حديث رسول گرامى است و مردمش مبغوض حضرت بارى تعالى هستند زيرا هدف اينان در جهان كنونى لذت گرايى و بهتر زيستن است ، انسانيت و سجاياى انسانى را پيش پاى لذايذ مادى قربانى نموده اند و از آن اسمى نمى برند، مردمى كه عطاياى الهى را آنطور كه بايد نمى بينند و فقط توجهشان به ماديات است و بس و به فرموده رسول گرامى ، عذاب الهى در انتظار آنان است .
عن النبى صلى الله عليه و آله : من لم يرلله عزوجل عليه نعمه الا فى مطعم اومشرب اوملبس فقد قصر عمله و دنا عذابه ⁽⁴⁰⁰⁾
رسول اكرم فرموده است : كسى كه نعمتهاى خدا را درباره خودش جز بر خوردنى و نوشيدنى و پوشيدنى نمى داند اعمالش در دنيا نارسا و كوتاه است و عذابى كه دامنگيرش خواهد شد بسيار نزديك .
از جمله امورى كه منشاء بغض و دشمنى خداوند است و در حديث رسول اكرم آمده ، افساد كردن و نمانى نمودن بين مردم مسلمان است .
عن النبى صلى الله عليه و آله قال : ابغضكم الى الله المشاوون بالنميمه المفرقون بين الاخوان المسلتمسون للبراء اء العثرات ⁽⁴⁰¹⁾
رسول اكرم فرموده است : مبغوضترين شما نزد خداوند كسانى هستند كه راه تفتين و نمانى را در پيش ‍ مى گيرند، بين برادران جدايى مى افكنند و مى كوشند تا دامن افراد پاك را به لغزشها آلوده نمايند و آنان را در جامعه ننگين سازند.
از اين حديث كه معروض افتاد روشن شد كه بغض و دشمنى خداوند نسبت به افراد مبغوض بر اساس عدل و انصاف و اقتضاى عمل آنان است .

[سمن بویان* خادمه اباصالح المهدی(عج)*]

براى آنكه بدانيم حب و دوستى بارى تعالى نيز نسبت به افراد محبوب بر اساس عدل و دادگرى و بر مبناى تفضل و رحمت است چند حديث در اين باره ذكر مى شود.
عن ابيجعفر عليه السالم قال : اذا اردت ان تعلم ان فيك خيرا فانظر الى قلبك ، فان كان يحب اهل طاعه الله و يبغض اهل معصيته ففيك خير والله يحبك ⁽⁴⁰²⁾
امام باقر (ع) فرموده است : اگر خواستى بدانى در تو خير و خوبى وجود دارد به دلت نظر افكن ،اگر ديدى قلبت اهل طاعت خدا را دوست دارد و اهل معصيت خدا را دشمن دارد در تو خير و خوبى وجود دارد و خداوند هم دوستدار توست .
عن النبى صلى الله عليه و آله : الا و من احب فى الله وابغض فى الله و اعطى فى الله و منع فى الله فهو من اصفياء الله ⁽⁴⁰³⁾
رسول اكرم پس از بيان ارزش دوستى مؤ من نسبت به مؤ من مى فرمايد: آگاه باشيد! هر كس براى خدا دوست بدارد براى خدا دشمن بدارد، براى خدا عطا كند، و امساك كند براى خدا، او از بندگان گزيده و خالص ‍ خداوند است .
دوستى خداوند بر اساس حق و عدل است ، محبت خداوند اميد بخش و انسان ساز است ، دوستى خداوند ابواب رحمت را به روى مردم مى گشايد و آنان را مشمول فيض خود قرار مى دهد.

[سمن بویان* خادمه اباصالح المهدی(عج)*]

در قرآن شريف فرموده است :
ان الله يحب التوابين ⁽⁴⁰⁴⁾
گناهكارانى كه از معصيت بارى تعالى نادم شده اند و مصمم اند كه به سوى خدا بازگشت نمايند و خويشتنن را از نعمت اطاعت و اعمال صالحه برخوردار سازند، خداوند بزرگ دوستدار اينان است و مژده دوستى خود را با جمله ان الله يحب التوابين ، در قرآن شريف ، اعلام فرموده است .
بحث دوستى و دشمنى خداوند نسبت به مردم در اينجا پايان مى يابد، اما دوستى و دشمنى مردم نسبت به يكديگر گاهى بر وفق حق است و گاه برخلاف آن . در اين سخنرانى با استفاده از روايات ، راجع به هر دو قسمت توضيح داده مى شود - اگر حب و بغض و دوستى و دشمنى مردم درباره يكديگر به انگيزه ايمان باشد آن دوستى و دشمنى بر وفق حق و عدل است و داشتن چنين محبت و عداوتى در روايات اولياى دين از فرايض اسلامى به حساب آمده و نشانه ايمان كامل است .
عن النبى صلى الله عليه و آله : الحب فى الله فريضه و البغض فى الله فريضه ⁽⁴⁰⁵⁾
رسول گرامى فرموده : دوست داشتن از براى خدا از واحبات است و دشمن داشتن براى پروردگار نيز از فرايض است .
عن البيعبد الله عليه السلام قال : من احب لله و ابغض لله و اعطى لله فهو ممن كمل ايمانه ⁽⁴⁰⁶⁾
امام صادق (ع) فرموده : كسى كه براى خدا دوست بدارد، براى او دشمن بدارد، و براى او عطا كند، او از كسانى است كه واجد ايمان كامل اند.

[سمن بویان* خادمه اباصالح المهدی(عج)*]

اگر حب و بغضهاى مردم نسبت به يكديگر براى خدا باشد آن دوستى و دشمنى ، مقدس و بر طبق حق و عدل است ، اما اگر منشاء دوستى و دشمنى ، هواى نفس باشد نه تنها داراى ارزش معنوى نيست ، بلكه ممكن است در مواقعى ضررهاى بسيار بزرگ و خساراتى غيرقابل جبران به بار آورد. كودك به كشش طبيعى خواهان آزادى مطلق است . مى خواهد هر چه زودتر خويشتن را به هدفهاى نارواى خود برساند و هر جا برود و به هر كارى كه ميل دارد دست بزند و اگر در مواردى مادر روى مصلحت مزاحم او شود و بخواهد از وى سلب آزادى نمايد سخت ناراحت و خشمگين مى گردد. خردسال در سنين اول زندگى ، اعمال تخريبى بسيار دارند، هر جا دستشان برسد ويرانى به بار مى آورند، مورچه ها را مى كشند، گلها را پرپر مى كنند، نهال كوچك درختها را آنقدر تكان مى دهند تا ريشه هاى آن از جا كنده شود، عروسكهاى خود را پاره مى كنند، اگر گنجشكى به دستشان افتد پرهايش را مى كنند، گچ ديوارها را مى ريزند، موى سر بچه هاى ضعيفتر از خود را مى كشند، و خلاصه موجب اختلالات بسيارند و مادران بايد پيوسته مراقب آنان باشند و از كارهاى نادرستشان منع نمايند. يكى از اساتيد روان مى گويند: خوشبختانه اطفال ويرانگر و مخرب ناتوان و ضعيف اند و اگر آنان به قدر جوانان نيرومند و قوى مى بودند زندگى براى بزرگسالان تلخ و غيرقابل تحمل مى شد. والدين و مربيان پيوسته اطفال خردسال را از كارهاى ناروا منع مى كنند و با سخنان خويش ، قبح آن اعمال را به آنان مى فهمانند و جديت مى كنند تا آنان را براى زندگى اجتماعى و حسن معاشرت با مردم تربيت نمايند. بايد توجه داشت كه تربيت اطفال خردسال بدان معنى نيست كه تمايلات ويرانگرى و تخريب در وجودشان محو و نابود مى گردد، بلكه اثر تربيت آن است كه تمايل تخريب و شرارت را در ضميرشان واپس مى كند و در اعماق وجودشان پنهان مى نمايد و هر وقت فرصت مناسبى به دست آيد تمايل واپس زده شده و از ضمير باطن خارج مى شود، از پس پرده خفا بيرون مى آيد و كارهاى تخريبى را آغاز مى نمايد.

[سمن بویان* خادمه اباصالح المهدی(عج)*]

اين مطلب دقيق علمى و روانشناسى در كلام مولى الموحدين آمده است :
عن على عليه السلام قال : الشركامن فى طبيعه كل احد فان غلبه صاحبه بطن و ان يغلبه ظهر⁽⁴⁰⁷⁾
على (ع) فرموده است : شر و بد كارى در باطن تمام انسانها وجود دارد، اگر هر فردى بر آن تمايل غلبه كند همچنان در ضميرش پنهان مى ماند و اگر نتواند بر آن پيروز گردد ميل شر و ويرانگرى آشكار مى شود و او را به فعاليتهاى ناروا وادار مى سازد.
حب و بغضهاى ناروا و خلاف عدل از طبع متجاوز بشر سرچشمه مى گيرد و آدمى را به راهى كه مرضى خدا نيست سوق مى دهد. پيمبران الهى آمده اند تا مردم را انسان بسازند و غرايز بى قيد و بند را با نيروى ايمان و حسن تربيت مهار كنند و هر فردى را به طبع سركش و متجاوزش مسلط سازند. متاسفانه موفقيت فرستادگان خدا در اين راه ناچيز بوده و نتوانستند در رسالت خود به پيرزى كامل دست يابند، زيرا اولا خداوند حكيم انسانها را مختار آفريده و در قبول و رد دعوت انبيا آزادى عمل داشته اند و در هر عصر و زمان بيشتر مردم پذيرش آن سرباززدند، و ثانيا گروه معدودى كه در هر عصر دعوت انبيا را اجابت كردند و به پيروى از اوامر الهى تن دادند اكثرشان از نظر ايمان ضعيف بودند و ايمان ضعيف قادر نيست طبع سركش و متجاوز مردم را مهار نمايد و موقع طغيان غرايز، آنان را از گناه و ناپاكى بازدارد. در اين موقع حساس ، افرادى كه از نظر ايمان ، متوسط الحال اند بر سر دوراهى قرار مى گيرند، امر الهى آنان را به اجتناب از گناه و ناپاكى دعوت مى كند اما طبع سركش و غرايز نيرومند به راه گناهشان مى خواند و در اغلب مواقع ، هواى نفس پيروز مى شود و فضيلت و تقوا شكست مى خورد. على (ع) اين تضاد و كشاكش خطرناك را ضمن حديثى بيان نموده و خاطر نشان ساخته است . هر كس در اين مواقع حساس ، عنان نفس سركش را از دست بدهد و راه گناه را در پيش گيرد به دشمن انسانيت خويش كمك كرده و زمينه تباهى خود را فراهم آورده است .

[سمن بویان* خادمه اباصالح المهدی(عج)*]

عن على عليه السلام قال : النفس مجبوله على سوء الادب و العبد ماءمور بملازمه حسن الادب والنفس ‍ تجرى بطبعها فى ميدان المخالفه والعبد يجهد بردها عن سوء المطالبه فمتى اطلق عنانها فهو شريك فى فسادها و من اعان نفسه فى هوى نفسه فقد اشرك نفسه فى قتل نفسه ⁽⁴⁰⁸⁾
على (ع) فرموده : نفس آدمى به طور فطرى به راه نادرستى و خلاف ادب گرايش دارد و بنده خدا ماءمور است كه همواره ملازم حسن ادب و درستكارى باشد. نفس به كشش طبيعى ميدان مخالفت را در پيش مى گيرد و بنده خدا جديت مى كند تا نفس را از خواسته هاى ناروايش باز دارد. هر وقت بنده خدا عنان نفس ‍ سركش را واگذارد او نفس خويشتن را در فساد يارى داده و كسى كه نفس خود را در هوى و تمايلاتش يارى دهد، با اين عمل در قتل نفس خويشتن شركت نموده است .
به شرحى كه توضيح داده شد، كودكان خردسال به جاذبه طبيعى ، طالب آزادى بى قيد و شرطاند، خوب و بد را نمى فهمند و صلاح و فساد خويش را درك نمى كنند.آنان مايل اند آزاد باشند تا به هر كارى كه مى خواهند دست بزنند و از تخريب و ويرانسازى كه انجام مى دهند لذت مى برند.اگر والدين و مربيان دانا مانع آزادى اطفال گردند با خشونت و تندى فرياد مى زنند، آنان را با چشم بغض و بدبينى مى نگرند، و از مزاحمتى كه در كارشان فراهم آورده اند خشمگين و غضبناك اند.