مسئله حجاب

[عهد آسمانى]

و نيز می‏گويند : پيغمبر اكرم دستور داد كه شب هنگام كه نماز تمام‏ می‏شود ، اول زنها بيرون بروند ، بعد مردها ، رسول خدا خوش نمی‏داشت كه‏ زن و مرد در حال اختلاط از مسجد بيرون روند . زيرا فتنه‏ها از همين اختلاطها بر می‏خيزد
رسول خدا برای اينكه برخورد و اصطكاكی رخ ندهد دستور می‏داد مردان از وسط ، و زنان از كنار كوچه يا خيابان بروند ( 1 ) . يك روز رسول خدا در بيرون مسجد بود . ديد مردان و زنان باهم از مسجد بيرون آمدند . به زنها خطاب كرد و فرمود بهتر اينست شما صبر كنيد آنها بروند . شما از كنار برويد و آنها از وسط ( 2 )
فقهاء به همين مناسبت فتوا می‏دهند كه اختلاط مردان و زنان مكروه است
مرحوم آية الله سيد محمد كاظم طباطبائی يزدی ( قدس سره ) در عروه الوثقی‏ فصل اول مسأله 49 می‏گويد : " يكره اختلاط الرجال بالنساء الا للعجائز يعنی مختلط شدن مردان و زنان‏ مكروه است مگر در مورد پير زنان "

پاورقی :

1 - كافی جلد 5 صفحه . 518

2 - سنن ابوداود جلد 2 صفحه . 658

[عهد آسمانى]

راستی اگر كسی بيماردل نباشد تصديق می‏كند كه راه اسلام راه معتدل و متعادلی است . اسلام در عين اينكه نهايت مراقبت را برای پاكی روابط جنسی به عمل آورده است ، هيچگونه مانعی برای بروز استعدادهای انسانی زن‏ به وجود نياورده است بلكه كاری كرده است كه اگر اين برنامه دور از هر افراط و تفريطی اجرا شود ، هم روحيه‏ها سالم می‏ماند ، و هم روابط خانواده‏ها صميمی‏تر و جدی‏تر می‏گردد ، و هم محيط اجتماع برای فعاليت صحيح‏ مرد و زن آماده‏تر می‏شود

توصيه ‏های اخلاقی

در كافی برخی روايات بدين مضمون نقل شده كه توجه مرد به زمين است و توجه زن به مرد ، پس زنان را در حصار خانه قرار دهيد
خود صاحب كافی معتقد است كه مقصود اينست كه هر چه زودتر آنها را در حصار ازدواج قرار دهيد
ولی يك عده روايات ديگر وجود دارد كه ممكن است آنها را توصيه اخلاقی‏ به مردان نسبت به زنان شمرد كه از خطرات تماسهای مردان با زنان آگاه‏ باشند . صاحب وسائل اين روايات را بر استحباب حمل كرده است . ما قسمت عمده آنها را ذكر می‏كنيم : الف - اميرالمؤمنين علی عليه السلام به فرزندش امام مجتبی چنين توصيه‏ می‏فرمايد : " « و اكفف عليهن من ابصارهن بحجابك اياهن ، فان شده الحجاب ابقی‏ عليهن ، و ليس خروجهن باشد من ادخالك عليهن من لا يوثق به عليهن و ان‏ استطعت ان لا يعرفن غيرك فافعل » " ( 1 )

پاورقی :
1 - نهج البلاغه [ نامه 31 ] وصيت معروف اميرالمؤمنين به امام حسن‏

[عهد آسمانى]

يعنی تا می‏توانی كاری كن كه زن تو با مردان بيگانه معاشرت نداشته باشد . هيچ چيز بهتر از خانه ، زن را حفظ نمی‏كند . همانطور كه بيرون رفتن‏ آنان از خانه و معاشرت با مردان بيگانه در خارج خانه برايشان مضر و خطرناك است ، وارد كردن تو مرد بيگانه را بر او در داخل خانه و اجازه‏ معاشرت در داخل خانه نيز مضر و خطرناك است . اگر بتوانی كاری كنی كه‏ جز تو مرد ديگری را نشناسند چنين كن "
اين يك توصيه اخلاقی است . علماء اسلام اين جمله را به شكل يك توصيه‏ اخلاقی تلقی كرده‏اند . اگر ما بوديم و چنين تعبيراتی ، بدون شك آنچه‏ استنباط می‏شد بيش از " توصيه اخلاقی " بود ، بلكه بيش از لزوم ستر وجه‏ و كفين بود ، آنچه استنباط می‏شد همان است كه ما از آن به حبس زن در خانه تعبير كرده‏ايم . ولی علت اينكه فقها به مضمون چنين جمله‏ها فتوا نداده‏اند ادله قطعی ديگر از آيات و روايات و سيره معصومين برخلاف مفاد ظاهر اين تعبيرات است ، و به اصطلاح ظاهر اين جمله‏ها " معرض عنه " اصحاب است . لهذا اين جمله‏ها حمل به توصيه اخلاقی شده است و ارزش‏ اخلاقی دارد نه فقهی
آنچه فقها از امثال اين جمله‏ها استنباط كرده‏اند اين است كه اينگونه‏ جمله‏ها ارشاد به حقيقتی روحی و روانی در روابط دو جنس است و شك نيست‏ كه حقيقتی را بيان می‏كند . رابطه زن و مرد اجنبی سخت خطرناك است
گيلی است كه پيلان بر آن می‏لغزند
آنچه اسلام لااقل به صورت يك امر اخلاقی توصيه می‏كند اينست كه تا حد ممكن اجتماع مدنی غير مختلط باشد

[عهد آسمانى]

جامعه امروز زيانهای اجتماع مختلط را به چشم خود می‏بيند . چه لزومی‏ دارد كه زنان فعاليتهای خود را به اصطلاح " دوش به دوش " مردان انجام دهند . آيا اگر در دو صف جداگانه انجام‏ دهند نقصی در فعاليت و راندمان كار آنان رخ می‏دهد ؟ اثر اين دوش به دوش‏ها اينست كه هر دو همدوش را از كار باز می‏دارد و هر يك را به جای توجه به كار متوجه " همدوش " می‏كند ، تا آنجا كه‏ غالبا اين همدوشيها به هماغوشی منتهی می‏گردد
ب - حديثی است از حضرت زهرا عليها السلام . هر چند فقهاء بدين حديث‏ استناد نمی‏كنند اما می‏تواند توجيه صحيحی داشته باشد
خلاصه حديث اينست : " روزی رسول خدا از مردم پرسيدند : چه چيز برای زن از هر چيز بهتر است ؟ كسی نتوانست پاسخ بگويد . حسن بن علی عليه السلام كودك و در مجلس حاضر بود . قصه را برای مادرش زهرا سلام الله عليها نقل كرد . زهرا فرمود : از همه چيز بهتر برای زن اينست كه مرد بيگانه‏ای را نبيند و مرد بيگانه‏ای هم او را نبيند " ( 1 )
اين حديث نيز توصيه اخلاقی است و ارجحيت دور بودن زن و مرد را بيان‏ می‏كند . ما قبلا گفته‏ايم تمام ترخيصهای اسلامی در اين زمينه به خاطر جلوگيری از حرج و مضيقه است . ارجحيت اخلاقی پوشش ، دور بودن زن و مرد ، وجود حريم ميان آندو در حدود امكان سر جای خود باقی است
ج - رسول اكرم به علی عليه السلام فرمود : " « يا علی اول نظره لك و الثانية عليك لا لك » " ( 2 ) يعنی اولين نگاه مفت تو است ، اما نگاه دوم به زيانت می‏باشد نه به سودت

پاورقی :
1 - وسائل جلد 3 صفحه 9 نقل از كشف الغمة
2 وسائل جلد 3 صفحه . 24 در سنن ابوداود جلد 1 صفحه 496 بدين عبارت‏ آمده است : يا علی لا تتبع النظره بالنظره فان لك الاولی و ليست لك‏ الاخره » . در بعضی روايات شيعه نيز كه در وسائل نقل شده قريب به همين‏ مضمون آمده است

[عهد آسمانى]

در اينكه اين حديث در مقام بيان حكم است يا در مقام بيان اثری كه‏ طبعا در نگاه هست اختلاف نظر است . برخی مانند محقق صاحب شرايع و علامه‏ حلی گفته‏اند اين حديث متعرض حكم نظر است . مفاد حديث اينست كه نگاه‏ اول جايز است و نگاه دوم حرام . بعضی ديگر گفته‏اند مقصود اينست كه نگاه‏ عمدی مطلقا حرام است . نگاه اول از آن نظر جايز است كه عمدی نيست
ولی حقيقت اينست كه اين حديث در مقام توصيه ترك نظر شهوانی و تلذذی‏ است كه قطعا حرام است و از محل بحث خارج است . اين حديث می‏خواهد اين‏ مطلب را بگويد كه انسان چشمش به زنی می‏افتد و احيانا خوشش می‏آيد می‏خواهد بار دوم نگاه كند و لذت ببرد . نوبت اول چون تلذذ غير عمدی‏ است مانعی ندارد ، اما نوبت دوم چون به قصد تلذذ است جايز نيست
د - امام صادق فرمود : " « النظر سهم من سهام ابليس مسموم و كم نظره‏ اورثت حسره طويلة » " ( 1 ) . يعنی نگاه كردن تيری است زهرآلود از ناحيه شيطان . چه بسيارند نگاههائی كه بعدها حسرتها و تأسفهای طولانی به‏ دنبال خود آورده‏اند
در حديث ديگر آمده است : " « زنا العينين النظر » " ( 2 ) يعنی‏ زنای دو چشم نگاه است

پاورقی :
1 - وسائل جلد 3 صفحه . 24

2 - كافی جلد 5 صفحه 559 و وسائل جلد 3 صفحه . 24

[عهد آسمانى]

اين دو حديث نيز ناظر به نگاههای شهوت‏آلود است ، و ممكن است توصيه‏ اخلاقی باشد به احتياط

[عهد آسمانى]

نه حبس و نه اختلاط

از آنچه مجموعا بيان شد ، معلوم گشت آنچه اسلام می‏گويد نه آن چيزی است‏ كه مخالفان اسلام ، اسلام را بدان متهم می‏كنند ، يعنی محبوسيت زن در خانه‏ ، و نه نظامی است كه دنيای جديد آنرا پذيرفته است و عواقب شوم آن را می‏بيند ، يعنی اختلاط زن و مرد در مجامع
حبس كلی زن در خانه ، نوعی مجازات بود كه به طور موقت در اسلام برای‏ زنان بدكار مقرر شد
« و اللاتی يأتين الفاحشة من نسائكم فاستشهدوا عليهن اربعة منكم فان‏ شهدوا فامسكوهن فی البيوت حتی يتوفاهن الموت او يجعل الله لهن سبيلا ( 1 )
زنانی از شما كه مرتكب زنا می‏شوند ، چهار شاهد بر آنان بگيريد . اگر چهار شاهد شهادت دادند ( به ترتيبی كه به تفصيل در سنت بيان شده و فقه‏ متصدی آن است ) آنان را در خانه حبس كنيد تا عمرشان به پايان رسد يا خدا راه ديگری بر ايشان معين كند

پاورقی :

1 سوره نساء ، آيه . 15

[عهد آسمانى]

مفسران می‏گويند : مقصود از راه ديگر اشاره بدينست كه اين حكم موقت‏ است و در آينده حكم ديگری برای آنان خواهد آمد . آيه 2 از سوره نور كه‏ حكم زانی و زانيه را بيان كرده است همان است كه اين آيه با اشاره آنرا وعده داده است
مقصود اينست كه اسلام ، با اختلاط مخالف است نه با شركت زن در مجامع‏ و لو با حفظ حريم
اسلام می‏گويد : نه حبس و نه اختلاط بلكه حريم . سنت جاری مسلمين از زمان رسول خدا همين بوده است كه زنان از شركت در مجالس و مجامع منع‏ نمی شده‏اند ولی همواره اصل " حريم " رعايت شده است . در مساجد و مجامع ، حتی در كوچه و معبر ، زن با مرد مختلط نبوده است . شركت مختلط زن و مرد در برخی مجامع ، مانند برخی مشاهد مشرفه كه در زمان ما محل‏ ازدحام فوق العاده است برخلاف مرضی شارع مقدس اسلام است

[عهد آسمانى]

فتواها

تا اينجا ادله موافق و مخالف پوشش و نظر ، و هم روش دقيق و معتدل‏ اسلام در مجموع روابط زنان و مردان طبق مدارك كتاب و سنت روشن شد و معلوم شد ادله مزبور عدم وجوب ستر وجه و كفين را مدلل می‏سازد و هم جايز بودن نگاهی را كه از روی تلذذ نباشد و ريبه‏ای هم در كار نباشد تقويت‏ می‏كند
اكنون بايد ببينيم فتواها چيست ؟ هر كس می‏خواهد بداند علمای اسلام از صدر اول تاكنون در اين دو مسأله مهم چگونه فتوا داده‏اند ؟ اولا نظر فقهای اسلام درباره پوشش وجه و كفين چيست ؟ و ثانيا درباره‏ نظر چه نظری دارند ؟ در اينكه پوشيدن وجه و كفين لازم نيست ظاهرا در ميان تمام علمای اسلامی‏ اعم از شيعه و سنی اختلافی نيست . فقط يك نفر از علمای اهل تسنن به نام‏ ابوبكر بن عبدالرحمن بن هشام نظر مخالف دارد . آنهم معلوم نيست كه‏ نظرش در مورد نماز است يا در مورد نا محرم

[عهد آسمانى]

درباره چهره هيچگونه اختلافی نيست ، احيانا بعضی از علماء درباره دستها تا مچ و يا درباره پاها تا ساق ، اختلاف كرده‏اند كه آيا جزء استثناء هست‏ يا نيست ؟ در ميان مسائل فقهی شايد كمتر مسأله‏ای اينچنين پيدا شود كه اينگونه‏ مورد اتفاق نظر ميان علمای اسلام اعم از شيعه و سنی بوده باشد
پيش از آنكه نقل اقوال كنيم دو مطلب بايد ذكر شود : يكی اينكه مسأله‏ پوشش را فقهاء در دو جا طرح می‏كنند . يكی در باب نماز ، از باب اينكه‏ در نماز واجب است كه زن تمام بدن خويش را بپوشاند ، خواه نا محرمی‏ وجود داشته باشد . و يا وجود نداشته باشد . در اينجا اين سؤال پيش می‏آيد كه آيا وجه و كفين هم در نماز بايد پوشيده باشد يا نه ؟ ديگر در باب‏ نكاح ، به مناسبت بحث از اينكه خواستگار تا چه حدودی حق دارد به زن‏ مورد نظر خود نگاه كند . در اينجا نيز معمولا يك بحث كلی درباره پوشش و يا درباره جواز و عدم جواز نظر می‏شود
عليهذا از نظر فقه دو نوع " ستر " داريم : ستر صلاتی ، يعنی پوششی كه‏ در نماز بايد به كار برده شود كه البته شرائطی دارد از قبيل اينكه پاك‏ باشد ، غصبی نباشد و غيره . و ستر غير صلاتی كه در مقابل مردان بيگانه‏ بايد رعايت شود و شرائط خاص نماز را ندارد . بعدا خواهيم گفت كه ظاهرا اختلافی نيست در اينكه ستر صلاتی و غير صلاتی از نظر مقدار و حدود پوشش با هم تفاوت ندارند