نزول قرآن و رؤياى هفت حرف

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

6 . زرارة

او نيز از اصحاب اجماع و جليل القدر است.(29) نجاشى، زرارة بن اعين را از بزرگان صحابه امام صادق(ع) و فقيهى برجسته و قارى و متكلّمى بزرگ مى‏داند.(30) محقق اردبيلى نيز او را ثقه و از بزرگان فقه و شخصيتى داراى رتبه عالى و منزلتى والا مى‏داند.(31)

روايت امام باقر(ع) نيز همانند روايت امام صادق(ع) از سلسله سند والايى برخوردار است. زيرا كه سه نفر از اصحاب اجماع در سلسله آن هستند و ديگرانى كه هم در سلسله سند قرار گرفته‏اند، امامى و موثق و معتبر شناخته شده‏اند. روايت مذكور، ضمن اين كه از سلسله سند كوتاهى برخوردار است -و خود مزيتى به شمار مى‏رود -از راويان معتبر برخوردار و در شمار روايات عالى السند مى‏باشد.
بنابراين دو روايت پيش گفته، گرچه خبر واحدند، اما در حجيّت آنها ترديدى نيست. لذا علماى شيعه، براى آن دو روايت، اعتبار خاصى قائل شده و آنها را صحيحه دانسته‏اند. از اين جهت مناسب است از جهت دلالت نيز مورد بررسى واقع شود تا مشخص گردد كه بر اساس آنها، قرآن بر حرف واحد و داراى نص واحدى است و سخن سبعة احرف در مورد الفاظ قرآن، سخنى بيهوده و بى‏اساس است.

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

بررسى دلالت روايت امام صادق(ع)

فضيل بن يسار مى‏گويد: قلت لأبي‏عبداللَّه(ع): إنّ الناسَ يقولُون: إنّ القرآنَ نَزَلَ على‏ سبعةِ أحرفٍ فقالَ: كَذِبُوا أعداءُ اللَّهِ ولكنَّه نَزَلَ على‏ حرفٍ واحدٍ مِنْ عندِ الواحِد.(32) فضيل بن يسار از يك واقعيت خارجى براى امام سخن مى‏گويد و آن اين كه، مردم مى‏گويند: قرآن بر هفت حرف نازل شده است و امام صادق(ع) ضمن تكذيب آنان، مى‏فرمايد: <قرآن بر حرف واحد است.»

مضمون روايت صريح و روشن است و نزول قرآن را بر هفت حرف نفى مى‏كند. با اين وجود مناسب است واژه‏هاى: <إن الناس يقولون» و <أحرف»، در روايت مذكور مورد بررسى قرار گيرد.

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

مقصود از إنّ الناس در روايات شيعه

با مراجعه به كتب اربعه شيعه و بحار الانوار، مشاهده مى‏شود كه تعبير: <إنّ الناس يقولون» با حذف مكررات، حدود بيست مرتبه در روايات به كار رفته است. در همه اين موارد، يا غالب آنها، مقصود از آن، مخالفان اعتقادى شيعه است كه در اكثر موارد، منطبق بر اهل سنت و اختلافات فقهى و اعتقادى بين شيعه و اهل سنت است كه نزد امام معصوم(ع) مواردى از اختلاف را با عنوان <إن الناس يقولون» بيان فرموده‏اند و امام(ع) به تصحيح آن اعتقاد و يا تكذيب آنها پرداخته است؛ از جمله آنها اختلاف در مسأله سبعة احرف بين شيعه و اهل سنت است. زيرا غالب اهل سنت به استناد روايت عمر، معتقدند كه قرآن از جهت الفاظ بر هفت حرف مى‏باشد و امام(ع) چنين عقيده‏اى را بى‏اساس مى‏خواند. بنابراين مقصود از <إنّ الناس يقولون» در روايت امام صادق(ع)<اهل سنت» مى‏باشند. براى روشن شدن تطبيق واژه <إن الناس يقولون» بر اهل سنت در روايات، به برخى از آنها اشاره مى‏شود:

1 . عن أبي‏بصير قال: سألتُ أباعبداللَّه(ع) عن قول اللَّه عزّوجل: <أطِيعُوااللَّهَ وَ أطِيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِى الاَمْرِ مِنْكُمْ.» فَقَال: نُزِلَتْ فى على بنِ أبي‏طالبٍ و الحسنِ و الحسينِ(ع) فقلتُ له: إن الناسَ يقولون: فَما لَهُ لَمْ يسمَّ عليّاً و أهلَ‏بيتِهِ(ع)فى كتاب اللَّه عزَّ و جلَّ، قال: فقالَ قُولُوا لَهُم: إنّ رسولَ‏اللَّه(ص) نُزِلَتْ عليهِ الصلاةُ و لَمْ يسمَّ اللَّهُ لَهُمْ ثلاثاً و لا أربَعاً حتّى‏ كانَ رسولُ اللَّهِ هُوَ الذى فَسَّرَ ذلك لَهُم... و نُزِلَتْ <أَطِيعُوااللَّهَ وَ أطِيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِى الاَمْرِ مِنْكُمْ....» فقالَ رسولُ‏اللَّه(ص) فى علي(ع): مَنْ كنتُ مَولاه فعليٌّ مَولاهُ؛(33)

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

ابى‏ بصير مى ‏گويد: از امام صادق(ع)، در مورد آيه <اَطِيعُوااللَّهَ وَ اَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ اُولِى الاَمْرِ مِنْكُمْ.» سؤال نمودم، حضرت فرمود: <در مورد على‏بن‏ابى‏طالب(ع) وامام حسن(ع) و امام حسين(ع) نازل شده است.» عرض كردم: مردم مى‏گويند: چرا نام على(ع) و اهل بيت آنان در كتاب خدا نيست؟ حضرت فرمود: در پاسخ آنها بگو: <بر پيامبر آيه نماز نازل شد، ليكن در آن تعداد ركعات به سه و چهار بيان نشده بود و پيامبر(ص) آن را تفسير (به سه و يا چهار ركعت) نمود ... و آيه <أطِيعُوااللَّهَ وَ أطِيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِى الاَمْرِ مِنْكُمْ...» نازل شد و پيامبر(ص) در مورد حضرت على(ع) فرمود: هر كس من مولاى او هستم، از اين پس على مولاى اوست.»

اين روايت مربوط به اختلاف اعتقادى بين شيعه و اهل سنت در مورد ولايت حضرت على(ع) پس از رسول‏اللَّه(ص) مى‏باشد. زيرا ابى‏بصير، كه خود از شيعيان است، از تفسير آيه <أطيعوااللَّه...» سؤال مى‏نمايد و سپس كلام مخالفان (اهل سنت) را با تعبير <إنّ الناس يقولون» مى‏آورد كه آنان مى‏گويند- اگر على، خليفه پيامبر(ص)است- چرا نام او در قرآن نيست؟ سپس امام صادق(ع) پاسخ آنها را مى‏دهد.

2 . عن الحسين بن خالد قال: قلت لأبي‏الحسن الرضا(ع): إنّ النّاس يقولون: إنّ مَنْ لمْ يأكُل اللحمَ ثلاثةَ أيامٍ ساءَ خُلقُه. فقال: كذبُوا ولكنْ منْ لَمْ يأكُلِ اللحمَ أربعينَ يوماً تغيّر خُلْقُه؛

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

حسين بن خالد مى‏گويد: براى امام رضا(ع) عرض كردم: مردم مى‏گويند: هر كس سه روز گوشت نخورد، بد اخلاق مى‏شود. امام فرمود: <دروغ‏مى‏گويند هر كس چهل روز گوشت نخورد، اخلاق او تغييرمى‏كند.»(34)
3 . عن عبيدة بن بشر الخشعمى قال: سألت أبا عبداللَّه(ع) عن قاطع الطريق و قلت:إنّ الناس يقولون: إنّ الامامَ فيه مخيّرٌ اُيّ شى‏ءٍغ صنع؟ قال: ليس أيّ شيٍ شاء صنع ولكنّه يَصْنَعُ بِهِم عَلى قدرِ جناياتهم؛
عبيده مى‏گويد: براى امام صادق(ع) عرض كردم: در مورد قاطع الطريق، مردم مى‏گويند، امام در مورد او مخيّر است كه هر چه صلاح بداند، انجام بدهد. امام فرمود: <اين چنين نيست كه هر كارى بخواهد انجام دهد، بلكه مى‏بايد در حدّ جناياتش، او را مجازات نمايد.»(35)

4 . عن حماد بن عثمان، عن حكم بن حكيم: قال: سألتُ أبا عبداللَّه(ع) عن غسل الجنابة فقال: افض على‏ كفِّك اليُمنى‏ مِنَ الماءِ فاغسلْها... قلت: إن الناسَ يَقُولُون: يتوضَّأُ وضوءَ الصلاةِ قبلَ الغسلِ فَضَحَكَ و قال: أيّ وضوءٍأنقى‏ مِنَ الغُسلِ و أبلغ؛

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

حكم بن حكيم مى‏گويد: از امام صادق(ع) در مورد غسل جنابت پرسيدم. حضرت فرمود: <دست راستت را پر از آب مى‏كنى و شروع به شستن مى‏نمايى ...» او مى‏گويد: به امام عرض كردم: مردم مى‏گويند: نخست مى‏بايد قبل از غسل، براى نماز وضو بگيرى. امام تبسمى نمود و فرمود: <كدام وضويى كامل‏تر و بهتر از غسل است!»(36)

5 . وصلّى‏ أبُو جعفر(ع) على ابنٍ لَهُ صبى صغير له ثلاثَ سنينَ، ثُمَّ قال: لولا إنّ النّاسَ يَقُولُونَ: إنَّ بنى هاشِم لا يُصَلُّونَ عَلَى الصّغارِ مِنْ أولادِهِم، ما صلَّيتُ عليه؛
امام باقر(ع) بر فرزند خردسال خود كه سه سال داشت، نماز گزارد و فرمود: <اگر مردم نمى‏گفتند، كه بنى هاشم بر خردسالان (مرده) نماز نمى‏گذارند، بر او نماز نمى‏خواندم.»(37)
6 . عن أبي‏بصير قال: قلت لأبي‏عبداللَّه(ع): إنَّ الناسَ يَقُولُونَ: إنّ العرشَ اهتزّ لِمُوتِ سعدِ بنِ مَعاذِ. فقال(ع): إنّما هو السُّريرُ الذى كانَ عليه؛

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

ابا بصير مى‏گويد: براى امام صادق(ع) عرض كردم: مردم مى‏گويند: عرش در مرگ سعد بن معاذ لرزيد. امام(ع) فرمودند: <آن همان تختى بود كه او بر بستر آن آرميده بود.»(38)
7 . عن ليثِ المرادى قال: قلتُ لأبي‏عبداللَّه(ع): سيّدى إنّ الناسَ يقولُونَ: إنّ أباطالب فى ضحضاحٍ مِنْ نارٍ يغلى منه دماغُه. قال: كذبُوا و اللَّهِ! إن ايمان ابى‏طالب لو وُضعَ فى كفةِ ميزانٍ و إيمان هذا الخلق فى كفة ميزان، لرجح إيمان ابي‏طالبٍ على‏ إيمانِهِم... ثم قال: فهذِهِ الأخبارُ... مِن رواياتِ أهلِ الضَّلالِ و موضُوعات بنى أُمية و أشياعِهِم...؛
ليث مرادى مى‏گويد: خدمت امام صادق(ع) عرض كردم: مولاى من! مردم مى‏گويند: ابو طالب در ژرفاى آتش (جهنم) است و بدن او مى‏سوزد. حضرت فرمود: <دروغ مى‏گويند. قسم به خدا! ايمان ابوطالب اگر در كفه ترازوى قرار داده شود و ايمان اين مردم در كفه ديگر ترازو، ايمان ابوطالب بر ايمان آنان برترى دارد...» سپس فرمود: <اين اخبار ... از روايات گمراهان و از مجعولات بنى اميه و پيروان آنان است.»(39)
8 . عن أبى خالد الكابلي، قال: قلتُ لسيد العابدين، على بنِ الحسين(ع): إنّ النّاسَ يَقُولُون: إنّ خيرَ الناسِ بعدَ رسولِ اللَّه(ص) ابُوبكر، ثم عُمَرُ، ثم عثمانُ، ثم علىٌ(ع) قالَ: فما يَصْنَعُون بخبرٍ رواهُ سعيدُ بنُ مسيب، عن سعدِ بنِ أبي‏وَقَّاص، عَنِ النّبي(ص): انّه قالَ لعلي(ع): أنتَ مِنّى بمنزلةِ هارونَ مِن موسى‏ إلّا أنّه لانبيَّ بعدي؛
خالد كابلى مى‏گويد: براى امام زين العابدين(ع) عرض كردم: مردم مى‏گويند: بهترين فرد پس از پيامبر(ص) ابوبكر و سپس عمر و بعد از او عثمان و سپس على است. حضرت فرمود: اگر چنين است، پس چه پاسخى دارند در برابر روايتى كه سعيد بن مسيب از سعد بن ابى‏وقاص نقل مى‏كند كه پيامبر(ص) به على(ع) فرمود: <تو نسبت به من مانند هارون نسبت به موسى هستى؛ جز اين كه پس از من پيامبرى نيست.»(40)

9 . عن الرّيان: قال دخلتُ على‏ عليِ‏بنِ‏موسَى الرضا(ع): فقلتُ لَهُ: يابنَ‏رسولِ‏اللَّه(ص): إنّ النّاسَ يَقُولونَ: إنّك، قبلتَ ولايةَ العهدِ مَعَ إظهارِك الزُّهدَ فِى الدنيا؟ فقال(ع): قد عَلِمَ‏اللَّهُ كِراهتى لِذلك؛
ريّان مى‏گويد: بر امام رضا(ع) داخل شده عرض كردم: مردم مى‏گويند: چگونه شما ولايت عهدى را پذيرفتيد در حالى كه نسبت به دنيا، اظهار زهد مى‏نماييد؟ امام(ع) فرمود: <خدا مى‏داند من بر آن مايل نبودم.»(41)

10 . عن الكسائى قال: قَعَدَ محمدُ بنُ عليِ بنِ الحسين(ع) فى مجلسٍ كبير فقال لَهُم: مَا الكعبانُ؟ قال: فقالُوا: هكذا. فقال(ع): ليسَ هو هكذا ولكنَّه هكذا و أشارَ إلى مشطِ رِجْلِه. فقالوا له: إنّ النّاسَ يَقُولُون هكذا، فقال(ع): لا. هذا قول الخاصةِ و ذاك قول العامة؛

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

كسائى مى‏گويد: امام باقر(ع) در مجلس بزرگى حضور يافتند و براى آن جمع گفتند: كعبان (اشاره به آيه شريفه وَ امْسَحُوا بِرُؤوسِكُمْ و أَرْجُلَكُمْ اِلَى‏الكَعْبَيْنِ‏(42)) كدام است؟ راوى مى‏گويد: گفتند: كعبان اين چنين است. حضرت فرمود: اين چنين نيست. بلكه كعبان اين چنين است و به‏روى‏پااشاره نمودند. به حضرت گفته شد: مردم مى‏گويند. اين چنين است. حضرت فرمود: <نه اين (يعنى كلام خود حضرت) سخن خاصه است و آن از عامه.»(43)
با مطالعه و بررسى در تعابير إن الناس يقولون در ده روايت يادشده، به ويژه مورد دهم (هذا قول الخاصة و ذاك قول العامة)، مشخص مى‏شود كه مقصود از إنّ النّاس يقولون، <عامّه»، هستند و از آنها تعبير به <الناس» شده است. موارد مذكور اشاره به اختلافات فقهى و اعتقادى ميان اهل سنت و شيعه دارد كه شرح و بسط آن مجال ديگرى را مى‏خواهد و همه مؤيد اين است كه مقصود از <إنّ النّاس يقولون» كه فضيل‏بن يسار، در روايت امام صادق(ع) به آن اشاره مى‏كند، اهل سنت هستند كه معتقدند بر اساس روايت عمر، قرآن بر احرف سبعة نازل شده و الفاظ قرآن داراى نزول‏هاى هفت‏گانه است، و امام (ع) آنان را تكذيب كرده، معتقدان آن را اعداء اللَّه مى‏داند. زيرا نسبت نزول سبعة احرف در الفاظ قرآن بر خدا و پيامبر (ص) دروغى است كه قائلان به آن، دشمنان خدا تلقى مى‏شوند.

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

بررسى واژه حرف

مقصود از حرف در روايت فضيل بن يسار، لغت و الفاظ قرآن است. زيرا سؤال از نزول‏هاى هفت‏گانه در مورد الفاظ قرآن است؛ آن چنان كه اعتقاد اهل سنت بر مبناى روايت عمر، در اختلاف او با هشام بن حكيم، مى‏باشد. واژه حرف در ديگر روايات نيز، در معناى، <لفظ» به كار رفته است؛ مانند:

1 . عن بشر بن غالب اسدي، عن الحسين بن علي(ع) قال: مَنْ قَرَأَ آيةً مِنْ كتابِ اللَّهِ عزَّ و جلَّ فى صَلاتِهِ قائِماً يكتُبُ لَهُ بِكُلِّ حرفٍ مَائةَ حسنةٍ فإذا قَرَأَها فى غيرِ صلاةٍ كَتَبَ اللَّهُ لهُ بِكُلِ‏ّ حرفٍ عشرَ حسابٍ و إنْ استمع القرآنَ كَتَبَ اللَّهُ له بكلِ حرفِ حسنةً؛

امام حسين(ع) فرمود: هر كس آيه‏اى از قرآن را در نماز در حالت ايستاده بخواند، براى هر حرفى كه مى‏خواند، صد حسنه براى او نوشته مى‏شود و اگر در غير نماز بخواند، برابر هر حرفى، ده حسنه ثبت مى‏شود و اگر قرآن را گوش بدهد، يك حسنه براى هر حرفى، براى او نوشته مى‏شود.(44)
2 . عن أبي‏عبداللَّه(ع): مَنِ استمعَ حرفاً مِن كتابِ اللَّهِ عزَّوجلَّ فى غيرِ قرائةٍ كَتَبَ اللَّهُ له حسنةً و مَحا عنهُ سيئةً ... و مَنْ قَرَأَ حرفاً و هو جالسٌ فى صلاتِهِ كَتَبَ اللَّهُ له خمسين حسنة... ؛
امام صادق(ع) مى‏فرمايد: هر كسى حرفى از كتاب خدا را بشنود، بدون آن كه قرائت نمايد، خدا براى او حسنه مى‏نويسد و گناهى را از او محو مى‏نمايد... و هر كس حرفى را قرائت نمايد، در حالى كه در نماز نشسته باشد، براى او پنجاه حسنه ثبت مى‏شود.(45)

3 . عن سالم بن سلمة قال: قَرَأَ رجلٌ على أبي‏عبدِاللَّه(ع): و أنا أستمعُ حروفاً مِنَ القرآن ليس على‏ ما يقرؤها الناسُ فقال ابُوعبدِاللَّه(ع): كفّ عنْ هذِهِ القراءةِ...؛

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

سالم بن سلمه مى‏گويد: شخصى براى امام صادق(ع) قرائتى را خواند و من شنيدم كه او حروفى از قرآن را بر خلاف قرائت ناس مى‏خواند. امام(ع)فرمود: از خواندن چنين قرائتى خوددارى كن....(46)

با توجّه به روشن شدن اصطلاح، <إن الناس يقولون» كه مقصود <اهل سنت» (عامه) است و واژه حرف، كه همان لفظ (لغت) مى‏باشد و با توجه و ظهور و وضوح آن، روشن مى‏گردد كه دلالت روايت امام صادق(ع)، در مورد الفاظ قرآن است كه به تكذيب سبعة احرف پرداخته، بيان مى‏كند كه قرآن بر حرف واحد است؛ يعنى لغت و لفظ قرآن يكى و واحد است.

مضمون روايت امام صادق(ع) مبنى بر نزول الفاظ قرآن بر حرف واحد، در روايت امام باقر(ع) نيز به روشنى آمده است.