نزول قرآن و رؤياى هفت حرف

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

از آن‏چه گذشت، روشن شد كه روايت نورانى امام صادق(ع) و امام باقر(ع)، باتوجه به صحت سندى آنها و دلالت روشن آنها در تكذيب سبعة احرف واين‏كه‏قرآن بر حرف واحد است، نزد شيعه فصل الخطاب بحث سبعة احرف‏مى‏باشد؛ يعنى بدون هيچ گونه ترديدى، بايد معتقد شد كه الفاظ قرآن واحد وداراى نص واحد است و قرآن بر حرف واحد مى‏باشد، و اگر اختلافى در قراآت، مشاهده مى‏شود، ربطى به نزول قرآن و پيامبر(ص) نداشته به راويان و قاريان آن بازمى‏گردد.

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

سهم روات در اختلاف قراآت

گذشت كه به فرموده امام باقر(ع)، اختلاف قراآت از جانب روات بوده است؛ لكنَّ الاختلافَ يَجِي‏ء مِنْ قِبَلِ الرُواةِ.(47) براين‏اساس، هنگام نزول در قراآت قرآن اختلاف نبوده و قرآن بر پيامبر(ص) بر نزول واحد و قرائت واحد ارائه گرديده است. اما باگذشت زمان، قاريان و قرّاى قرآن، برخى از كلمات قرآن را، گرچه بسيار اندك، بر قرائتى غير از آن‏چه نازل شده بود، خوانده‏اند. چنين اختلافى خود علل و عواملى دارد كه در بحث قراآت و احرف سبعه در فصل چهارم، در موضوع بررسى علل اختلاف قراآت گذشت و روشن شد كه به عللى، قرائت‏هاى متفاوت (سبعه يا بيشتر) درمورد قرآن رواج يافت. امام باقر(ع) به نقل از زراره كه از تابعين است و در زمان او، اختلاف قراآت رايج شده بود، مى‏فرمايد: لكنّ الاختلافَ يجي‏ءُ مِن قِبَلِ الرُّواة؛ يعنى اختلاف قراآت از ناحيه روات حاصل شده است. بر اين اساس اختلاف قراآت مستند به پيامبر(ص) و نزول آسمانى نيست. بلكه مربوط به قاريان و راويان قرآن است كه براساس لهجه‏ها، نبودن اِعراب، نقطه‏ گذارى و ... قرائت‏هايى در مورد برخى از الفاظ قرآن، آشكار شد.

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

در تأييد روايت امام باقر(ع) مى‏توان به روايتى از امام صادق(ع) اشاره كرد كه به نقل از پيامبر(ص) بيان مى‏دارند: <اگر قرآن، همان طور كه نازل شده بود، قرائت مى‏شد، دو نفر با هم اختلاف پيدا نمى‏كردند.»
عن أبي‏بكر الحضرمي، عن أبي‏عبداللَّه(ع) قال: إنّ رسولَ‏اللَّه(ص) قال لعلىٍ(ع): يا علي! القرآنُ خلف فراشى فِى المُصحف والحرير و القَراطيس فَخُذوهُ و اجْمعُوا و لا تضيّعوا كما ضيّعتِ اليهودُ التوارةَ، فانطلقَ عليٌّ فَجَمَعَهُ فى ثوبٍ أصفر ثم خَتَمَ عليه فى بيتِهِ و قال: لا أرتدى حتى‏ أجمعه و إنْ كان الرجل ليأتيه فيخرُج اليه بغير رداءٍ حتى جَمَعَهُ قال: و قال رسولُ‏اللَّه(ص) لَو أَنّ الناسَ قَرؤا القرآنَ كَما اُنْزِلَ مَا اخْتَلَفَ اِثْنانُ؛

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

ابى‏ بكر حضرمى از امام صادق(ع) نقل مى‏نمايد كه حضرت فرمود: پيامبر(ص) به على(ع) فرمود: <ياعلى! قرآن در مصحفى در حرير و كاغذ دركنار من است. آن را بگيريد و جمع نماييد و آن‏چنان كه يهود، تورات را ضايع نمود، قرآن را ضايع ننماييد.» حضرت على(ع) مشغول به كار شد و آنها را در پارچه زردى قرار داد و به منزل برد و فرمود: <ردا بر نمى‏گيرم تا آن كه آن را جمع نمايم.» و اگر كسى بر او وارد مى‏شد حضرت بدون ردا با او گفت‏وگو مى‏نمود (يعنى از منزل خارج نمى‏شد) تا آن كه آن را جمع نمود.... امام صادق(ع) مى‏فرمايد: پيامبر(ص) (در پايان) فرمود: <اگر مردم، قرآن را آن چنان كه نازل شد، قرائت مى‏نمودند، دو نفر هم بايكديگر، اختلاف پيدا نمى‏نمودند.»(48)

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

سند اين روايت رجال موثقى هستند. از همين رو مرحوم على بن ابراهيم قمى، صاحب تفسير قمى كه از تفاسير معتبر و ارزشمند شيعه است، آن را روايت نموده‏است. از بررسى متن و محتواى روايت نيز روشن مى‏شود كه پيامبر(ص) آن را در پايان حيات ارزشمند خود فرموده‏اند. زيرا تمامى آيات قرآن نازل شده بود و پيامبر(ص) حضرت على(ع) را متصدى جمع‏آورى آن در يك مصحف نموده‏اند و پيامبر(ص) در يك تأكيد جدّى فرمودند كه اگر قرآن را هم‏چنان كه نازل شده است، قرائت نماييد، حتى دو نفر هم با يكديگر اختلاف پيدا نمى‏كنند.

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

بررسى واژه حرف

مقصود از حرف در روايت فضيل بن يسار، لغت و الفاظ قرآن است. زيرا سؤال از نزول‏هاى هفت‏گانه در مورد الفاظ قرآن است؛ آن چنان كه اعتقاد اهل سنت بر مبناى روايت عمر، در اختلاف او با هشام بن حكيم، مى‏باشد. واژه حرف در ديگر روايات نيز، در معناى، <لفظ» به كار رفته است؛ مانند:

1 . عن بشر بن غالب اسدي، عن الحسين بن علي(ع) قال: مَنْ قَرَأَ آيةً مِنْ كتابِ اللَّهِ عزَّ و جلَّ فى صَلاتِهِ قائِماً يكتُبُ لَهُ بِكُلِّ حرفٍ مَائةَ حسنةٍ فإذا قَرَأَها فى غيرِ صلاةٍ كَتَبَ اللَّهُ لهُ بِكُلِ‏ّ حرفٍ عشرَ حسابٍ و إنْ استمع القرآنَ كَتَبَ اللَّهُ له بكلِ حرفِ حسنةً؛

امام حسين(ع) فرمود: هر كس آيه‏اى از قرآن را در نماز در حالت ايستاده بخواند، براى هر حرفى كه مى‏خواند، صد حسنه براى او نوشته مى‏شود و اگر در غير نماز بخواند، برابر هر حرفى، ده حسنه ثبت مى‏شود و اگر قرآن را گوش بدهد، يك حسنه براى هر حرفى، براى او نوشته مى‏شود.(44)
2 . عن أبي‏عبداللَّه(ع): مَنِ استمعَ حرفاً مِن كتابِ اللَّهِ عزَّوجلَّ فى غيرِ قرائةٍ كَتَبَ اللَّهُ له حسنةً و مَحا عنهُ سيئةً ... و مَنْ قَرَأَ حرفاً و هو جالسٌ فى صلاتِهِ كَتَبَ اللَّهُ له خمسين حسنة... ؛
امام صادق(ع) مى‏فرمايد: هر كسى حرفى از كتاب خدا را بشنود، بدون آن كه قرائت نمايد، خدا براى او حسنه مى‏نويسد و گناهى را از او محو مى‏نمايد... و هر كس حرفى را قرائت نمايد، در حالى كه در نماز نشسته باشد، براى او پنجاه حسنه ثبت مى‏شود.(45)

3 . عن سالم بن سلمة قال: قَرَأَ رجلٌ على أبي‏عبدِاللَّه(ع): و أنا أستمعُ حروفاً مِنَ القرآن ليس على‏ ما يقرؤها الناسُ فقال ابُوعبدِاللَّه(ع): كفّ عنْ هذِهِ القراءةِ...؛

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

هم‏چنين از روايت ياد شده بر مى‏آيد كه در زمان پيامبر(ص) قرآن بر حرف واحد بوده و حضرت پيش‏بينى كرده‏اند كه در مورد قرائت الفاظ قرآن، برخى از اختلاف‏ها، پيش آيد و لذا تأكيد مى‏نموده‏اند كه مى‏بايد، قرآن هم‏چنان كه نازل شده است، قرائت شود، تااختلافى در قرائت آن پيش نيايد. لذا از نظر شيعه، اختلاف قراآت به زمان پيامبر(ص) و نزول آن بر نمى‏گردد، بلكه مربوط به راويان و قرّاى معروف در زمان صحابه و تابعين مى‏شود؛ گرچه همه آنها كوشيدند تا به قرائت و نص اصلى كه نص واحدى بود، برسند، اما موجب پيدايش قراآت شدند.

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

نمونه‏اى چند از اهتمام پيامبر(ص) به تصحيح قراآت بدين قرار است:
1 . عبداللَّه بن مسعود مى‏گويد: نزد حضرت رسول(ص) رفتيم، در حالى كه على(ع) نزد ايشان بود و با حضرت گفت‏وگو مى‏كرد. خدمت حضرت عرض كرديم در قرائت با يكديگر اختلاف داريم. حضرت سخت ناراحت شد و فرمود: (ملّتِ) قبل از شما به خاطر اختلاف، هلاك شدند. سپس به على(ع) مطلبى را فرمودند و على(ع) براى ما گفت: پيامبر(ص) شما را امر مى‏كند بر اين كه همان طور كه به شما تعليم داده شد، قرائت نماييد.(49)
از روايت مذكور بر مى‏آيد كه وقتى صحابه در مورد قرائت آيه‏اى با يكديگر اختلاف مى‏نمودند، پيامبر(ص) بسيار ناراحت مى‏شد و دستور مى‏دادند كه قرائتى كه به شما تعليم داده شده (يعنى قرائت صحيح) را بخوانيد، نه غير از آن را.

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

2 . زيد بن ارقم: مردى نزد رسول‏اللَّه(ص) آمد و گفت: عبداللَّه بن مسعود سوره‏اى را بر من قرائت نمود و زيد و اُبىّ هم بر من آن سوره را قرائت نمودند ولكن قراآت آنها با يكديگر متفاوت است. از قرائت كدام يك از آنها پيروى نمايم؟ زيد مى‏گويد: در حالى كه پيامبر(ص)، ساكت بود و على در كنار ايشان، على گفت: هر كسى مى‏بايد، آن چنان قرائت نمايد كه فراگرفته است.(50)

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

3 . ابى‏بصير از امام صادق(ع) نقل مى‏نمايد كه حضرت فرمود: عبداللَّه بن سعد بن ابى‏سرح، برادر رضاعى عثمان، اسلام آورد و وارد مدينه شد و چون داراى خط خوشى بود، به هنگام نزول وحى، پيامبر(ص) او را فرامى‏خواند و بر او وحى را مى‏خواند و او، آن‏چه را پيامبر بر او املامى‏كرد، مى‏نوشت. در يك مرحله، هنگامى كه پيامبر(ص) بر او املامى‏كرد: سميع بصير، او مى‏نوشت: سميع عليم. هنگامى كه پيامبر(ص)مى‏گفت: واللَّه بما تعملون خبير، او مى‏نوشت: واللَّه بما تعلمون بصير .... وپيامبر(ص) مى‏فرمود آيا آنها يكى است؟! او (به خاطر مخالفت پيامبر(ص)بااو) مرتد شد و به مكّه بازگشت.(51)

در تفسير مجمع البيان هم آمده است كه آيه شريفه: سَأُنْزِلُ مِثلَ ما اَنْزَلَ‏اللَّهُ‏(52) در مورد عبداللَّه بن سعد است كه كاتب وحى بود و هنگامى كه پيامبر(ص) مى‏فرمود: بنويس:<علمياً حكيماً»، او مى‏نوشت: <غفوراً رحيماً» و هنگامى كه حضرت مى‏فرمود: بنويس: <غفوراً رحيماً» او مى‏نوشت: <علمياً حكيماً». او مرتد شد و به مكه بازگشت.(53)