مفهوم کنز از دیدگاه علم اقتصاد و اندیشمندان اسلامی

[*~* مهسا *~*]

فخر رازی،(ج 8، صص 6-45) سه نظر را از علمای اهل تسنن در این باره ذکر می کند:
1- کنز، مالی است که زکات آن پرداخته نشده است. بر این اساس، اگر مالی که زکات آن پرداخت شده جمع آوری شده و ذخیره شود، کنز نیست. فخر رازی، این قول را به اکثر علما نسبت داده و ادله آن را ذکر می کند.

[*~* مهسا *~*]

2- کنز، مالی است که وجوه واجب از آن اخراج نشده باشد. و در وجوه واجب نیز بین زکات، کفارات واجب و هزینه حج واجب یا نماز جمعه و وجوهی که خرج آن در راه دَیْن و حقوق واجب و انفاق بر اهل و عیال و ضمان چیزهایی که تلف کرده و پرداخت جریمه جنایت هایش لازم است، فرقی وجود ندارد. بر این اساس، اگر کسی پس از پرداخت همه حقوق مالی واجبش، مالی را جمع آوری کرده و نگه دارد، کنز نیست.

[*~* مهسا *~*]

3- جمع مال زیاد کنز است، چه زکات آن پرداخته شده باشد یا نه.
فخر رازی(همان)، پس از بیان ادله و مستندات هر یک از این اقوال می گوید: حق این است که انسانی که پیرو دین است، بهتر است به جمع آوری مال زیاد نپردازد، ولی در عین حال در ظاهر شریعت از چنین کاری منع نشده است. بنابراین، مطلب اول (اولویت جمع آوری نکردن مال زیاد) مقتضای تقوا و مطلب دوم (عدم منع از چنین کاری) مقتضای ظاهر فتواست.

[*~* مهسا *~*]

در بین مفسرین شیعه نیز، شبیه همین اختلاف وجود دارد. شیخ طوسی (ره) (ج 5، ص 210) در تفسیر این آیه می فرماید: مقصود کسانی هستند که اموال خود را بدون آن که زکاتش را پرداخت کرده باشند. پنهان می کنند، زیرا اگر زکات اموال را پرداخت کرده و باقیمانده را کنز می کردند، ملامت نمی شدند. ایشان ادعا می کند که در این مسأله بین علما اختلافی وجود ندارد. مرحوم طبرسی (ج 5، ص 6) نیز می فرماید: اکثر مفسرین معتقدند که مراد از کسانی که طلا و نقره را کنز می کنند، کسانی هستند که از پرداخت زکات سر باز می زنند. فیض کاشانی (ره) (ج 2، ص 41) پس از نقل روایات متعددی که درباره این آیه وارد شده می فرماید: در جمع بین روایات، شاید بتوان چنین گفت: که جمع مال به انگیزه صحیح تا دو هزار یا چهار هزار درهم بعد از پرداخت حقوق واجب جائز است و از جمله حقوق واجب، حق امام علیه السلام در وقتی است که ظهور کنند. [و این حق در زمان ظهور امام زمان علیه السلام ] مازاد بر مالی است که زندگی صاحب آن را در حد کفایت تأمین می کند.

[*~* مهسا *~*]

نویسندگان کتاب الحیاة پس از نقل آیات کنز وآیاتی که جمع مال و حبّ آن را نهی می کنند و همچنین روایاتی که در این باره وارد شده، در تحلیل نهایی، کنزی که در آیات مورد نهی قرار گرفته را به مفهوم جمع کردن و ذخیره کردن مال (اعم از طلا و نقره و سایر اموال غیر نقدی) تفسیر کرده، معتقدند که آیات 34 و 35 سوره توبه به ضمیمه روایات مربوطه بر حرمت جمع کردن ثروت بیش از مقداری که برای یک زندگی سالم و متعادل لازم است و وجوب انفاق مازاد در راه خدا دلالت دارد.(حکیمی: ج 4، صص 182-160)

[*~* مهسا *~*]

در تفسیر نمونه (ج 7، ص 396) چنین آمده است: «از مجموع احادیث به ضمیمه خود آیه می توان چنین نتیجه گرفت که در شرایط عادی و معمولی، یعنی در مواقعی که جامعه در وضع ناگوار و خطرناکی نیست و مردم از زندگانی عادی بهره مندند پرداخت زکات کافی است و باقیمانده کنز محسوب نمی شود... و اما در مواقع فوق العاده و هنگامی که حفظ مصالح جامعه اسلامی ایجاب کند، حکومت اسلامی می تواند محدودیتی برای جمع آوری اموال قائل شود (چنانکه در روایت علی علیه السلام خواندیم) و یا بکلی همه اندوخته ها و ذخیره های مردم را برای حفظ موجودیت جامعه اسلامی مطالبه کند (چنان که در روایت امام صادق علیه السلام درباره زمان قیام قائم (عج) آمده است.)

[*~* مهسا *~*]

علامه طباطبایی(ج 9، ص 259) به صورت مفصل به این بحث پرداخته است و به دلیل نکات دقیقی که در تفسیر ایشان وجود دارد، سعی می شود، نظر ایشان مشروح تر بیان شود. ایشان می فرمایند: آیه دلالت دارد، بر این که کنزی که ملازم با خودداری کردن از انفاق مال در راه خداست مبغوض خداوند است و از کلام خدای متعال استفاده می شود که راه خدا عبارت است از چیزی که قیام دین خدا و سالم ماندن بنیاد دین بر آن توقف دارد، مانند جهاد و همه مصالح دین که حفظ آن واجب است و همه آن شؤونی که اگر از بین بروند، جامعه مسلمین از هم فرو می پاشد و حقوق واجبی که دین به وسیله آنها بنیان جامعه دینی را اقامه می کند.

[*~* مهسا *~*]

بنابراین اگر کسی طلا و نقره را کنز کند، در حالی که نیاز و ضرورت وجود دارد، در این صورت طلا و نقره را کنز کرده و آن را در راه خدا انفاق نکرده است. از این رو باید به عذاب الیم بشارت داده شود؛ زیرا خودش را بر خدایش ترجیح داده و نیاز احتمالی خود یا فرزندانش را بر نیاز قطعی جامعه دینی مقدّم کرده است.

[*~* مهسا *~*]

علامه طباطبایی(ره) سپس می افزاید: اسلام برای اصل ملک از جهت مقدار، حدّی تعیین نکرده است. اگر فردی، چندین برابر آنچه کنز کرده جمع آوری کند، ولی آن را به صورت کنز نگه ندارد، بلکه در معرض جریان قرار دهد و از آن برای خود، هزاران هزار استفاده ببرد و به سبب خرید و فروش یا کار و مانند آن به دیگران فائده رساند، نهی دینی به او متوجه نمی شود. زیرا اموال را در جلوی چشم مردم قرار داده و در راه رشدی که صالح و نافع است انداخته و آن را مخفی نکرده و از صرف آن در راه خدا منع نکرده است. اگر چه آن را به صورت بالفعل در راه خدا صرف نمی کند، ولی به گونه ای است که اگر ولیّ مسلمین اراده کند، در صورت لزوم او را به انفاق امر خواهد کرد.

[*~* مهسا *~*]

به عقیده علامه، انفاقات مستحب مثل توسعه بر خانواده و بخشش به فقرا به مقدار بیش از حدّ ضرورت زندگی آنها جزء انفاق فی سبیل الله که در آیه به آن اشاره شده نیست؛ زیرا طبق ادله مستحبات، ترک آنها جایز است. (همان، ص 260) ایشان پس از بحث روایی مفصلی درباره آیات 27 تا 35 سوره توبه تحقیقی در معنای کنز نموده است. در این تحقیق ابتدا نقش پول در اقتصاد و آثار زیانبار بطلان ارزش پول و نیز آثار کنز پول و منع از جریان آن بین مردم را توضیح داده، می فرماید: «کنز پول، موجب بطلان ارزش اشیاء و از بین بردن امکان احیاء معاملات جاری و برپایی بازار در جامعه اسلامی نسبت به آن پولی است که کنز می شود و به سبب بطلان معاملات و تعطیلی بازارها حیات جامعه از بین می ورد و به نسبتی که پول راکد و متوقف بماند جامعه از حرکت باز ایستاده و ضعیف می شود.