روش شناسی اقتصاد

[*~* مهسا *~*]

ما از این مطالب چه نتیجه ای را بدست می آوریم؟ ایا منظور این است که بین اقتصاد و طالع بینی تفاوتی وجود ندارد؟ آیا سعی داریم به غلط بین آنها تمایز قایل شویم؟ آیا [نتیجه این است که اصولا] چیزی به عنوان علم وجود ندارد؟ و اگر وجوددارد حدود و ثغور آنرا چگونه باید تعیین کنیم؟ یااینکه تعیین حدود و ثغور علم اهمیتی کمتر از پرسشهای دیگر دارد؟ اینها سؤالاتی است که از دست اندرکاران روش شناسی می شود. ⁽¹²⁾ اینکه برخی اقتصاد دانان در بررسی این سؤالات وقت صرف نمی کنند، قابل درک است [در عین حال] اینکه تصور شود، تمام سؤالات پاسخ داده شده است، نادرست است. هنوز کارهای فراوانی وجود دارد که بایستی انجام شود. بخش دوم - مبانی فلسفی، غیر فلسفی و ضد فلسفی روش شناسی

[*~* مهسا *~*]

زوال اثبات گرایی اثر عمیقی بر فلسفه علم گذارده است. ⁽¹³⁾ این زوال منجر به این شد که برخی، چارچوب های فلسفی جایگزینی را برای بررسی علوم مطرح کنند. برخی دیگر استدلال می کنندکه اگر قرار است ماهیت بررسی علمی بهتر درک شود، بایستی فلسفه علم بوسیله یک رشته دیگر کامل شود. همچنین طرحهایی وجود دارد که هدف اولیه آنها کنار گذاردن مقوله معرفت شناختی بطور کلی است. برخی اوقات حد فاصلی دقیق بین پیشنهادات مختلف وجود دارد و در موارد دیگر مرزبندی نامعلوم است. در اینجا فقط بخش کمی از دیدگاههای مهم مورد بررسی قرار می گیرد. هر کدام آنها برای اینکه کار روش شناسی در اقتصاد چگونه ادامه یابد، متضمن مطالبی است

[*~* مهسا *~*]

الف - مبانی فلسفی
در بین الگوهای مختلف فلسفی سه الگو که در ادبیات روش شناسی انگلیسی⁽¹⁴⁾ بحث شده است عبارتند: از ساختارگرایی، تفسیرگرایی و واقع گرایی. اولی که شاید یک تکنیک خنثی از نظر فلسفی باشد (تا اینکه در بر گیرنده یک دیدگاه جامع فلسفی)، توسط «هندز» مورد بررسی قرار گرفته است. دومی که اخیرا با نگرش اتریشی در اقتصاد پیوندخورده است، توسط «لاک من » و »لاووی » معرفی شده است⁽¹⁵⁾ من بطور خلاصه تفسیری از سومی رابیانی می کنم

[*~* مهسا *~*]

انواع زیادی از واقع گرایی وجود دارد، واقع گرایی معمولی و واقع گرایی علمی، واقع گرایی ماورای طبیعی، واقع گرایی وجود شناختی و معنی شناختی، واقع گرایی دستوری و توصیفی. اگر قرار باشد یک نفر یک واقع گرایی نمونه را توصیف کند، به نظر می رسد چکیده تمامی عقاید اساسی او چنین باشد: جهان وجود دارد; جهان بصورت چند بعدی و پیچیده پی ریزی شده است; خصایص و مکانیزمهایی که ساختارها را اداره می کنند قابل کشف هستند; و هدف علم این است که سعی کند آنها را کشف کند. نظریه های علمی در واقع اشاره به عناصر، خصوصیت ها و ساز و کارهای موجود دارد; نظریه ها تلاش می کنند تا آنها را بیان کنند; نظریه ها ممکن است از جهت صحت و سقم، مورد داوری واقع شوند تا معلوم شود به چه میزان با واقعیات مطابقت دارند.

[*~* مهسا *~*]

واقع گراها تحلیهای نوظهور و با ارزشی از طبیعت مقولاتی چون ضرورت، توان علت و معلولی جوهر و عناصر کلی را ارائه می دهند. مدلهای متعددی از ماهیت توضیح علمی، تفسیر نظریه ها و ماهیت حقیقت وجود دارد. بسیاری از فلاسفه علم (از واقع گرایان) مطالعه خود را بر علوم طبیعی متمرکز کرده اند، چون بسیاری از مقولات فلسفی مربوط به آن ثابت مانده است، برای دانشمندان علوم اجتماعی شاید بهترین معرفی نوشته کریستوفر لوید تحت عنوان «توضیحی در تاریخ اجتماعی » است. ⁽¹⁶⁾ لوید در ابتدا واقع گرایی را با دیگر رویکردها در محدوده فلسفه مقایسه می کند، سپس نشان می دهد که چگونه می توان معضلاتی را که بغرنج بودنشان برای سلف اثبات گراشان ثابت شده است، تحلیل کرد او سپس به نفع رویکرد واقع گرا نسبت به موضوع رفتار بشری و تحول نهادی در درون علوم اجتماعی بحث می کند. کتاب او ضمن ارائه نوعی ارزیابی نقادانه، یک طرح اساسی برای تغییر و تحول و یک کتابشناسی کامل به همراه دارد.

[*~* مهسا *~*]

به دو دلیل دشوار است که واقع گرایی در اقتصاد بکار رود:
اول اینکه، معرفی ادبیات ناآشنا و غامض واقع گرایی به اقتصاد دانان تلاش عظیمی می طلبد. واقع گرایی همچون تفکر پوپری به راحتی قابل دسترس نیست، صورت بندی های ساده ای برای تعیین حدود [علم و غیر علم] ارائه نمی دهد و سریعا به یک مجموعه قواعد روش شناختی تبدیل نمی شود. کار دشواری که توسط مکی در یک سری مقالات شروع شده است، شماری از موضوعات واقع گرایان را در اقتصاد معرفی می کند. ⁽¹⁷⁾ به نظر من این مجموعه از بهترین کارهایی است که اخیرا در این زمینه انجام شده است. و آن مشوق (و نوید بخش) دیگر مطالعات واقع گرایانه است. ⁽¹⁸⁾
مانع دوم بسیار دشوارتر است. در اقتصاد یک نوع دیگر از ابزارگرایی به عنوان یک رویکرد از شناخت و هدف نظریه ها جا افتاده است. بخشی از تاثیرگذاری آن ناشی از مقاله مشهور «فریدمن » و بخشی دیگر ناشی از یکسری نظریه ها است که بر تحلیلهای استاندارد نئوکلاسیکی حاکم اند و بخشی هم ناشی از طبیعت کارهای تجربی در اقتصاد است. این یک مشکل برای واقع گرایی دارد. زیرا ابزارگرایی و واقع گرایی معمولا سازگار نیستند. ⁽¹⁹⁾ اگر قرار باشد انسان از واقع گرایی دفاع کند، بایستی تنش یاد شده حل و فصل شود.

[*~* مهسا *~*]

من فکر می کنم موضوع حل و فصل شود، و [در جای دیگر] گفته ام که تزهای [و قضایای] اصلی اقتصاد به همراه تفسیر واقع گرایانه فرض شده اند و الگوها، تصور ابزار گرایانه دارند. مکی از طریق کاربرد عبارات نامانوس و در عین حال دقیق «واقع گرایانه » و «غیر واقع گرایانه » (که قابل تغییر هستند)، وارد شده است اقتصاد دانان می توانند واقع گرا باشند، گر چه تفسیرهایی که بکار می گیرند از جهات مختلفی غیر واقع گرایانه است. «مکی » اخیرا مسیرهای غیر واقع گرایانه را گسترش داده است. [مثلا] ساده سازی، اغراق، جداسازی، برآورد و تقریب، از این موارد ذکر شده اند.
با توجه به امور یاد شده، وظایف سنگین کسانی که اقتصاد را در راستای واقع گرایی پیش می برند، عبارت است از اینکه:
[اولا] تبیین کنند چه نوع عناصر، ساختارها و فرآیندهایی در اقتصاد وجود دارند،
[ثانیا]، توضیح دهند که تئوری های غیر واقعی ما چگونه آنها را تفسیر می کنند،
[ثالثا] نشان دهند که مطالعات تجربی انجام شده (توسط اقتصاد دانان) با تجویزهای وقع گرا، چگونه سازگار خواهد بود. موفقیت و یا عدم موفقیت این تلاش ها، تعیین کننده موفقیت و یا عدم موفقیت کاربرد برنامه واقع گرا در علم اقتصاد است.

[*~* مهسا *~*]

ب- مبانی غیر فلسفی
رشته هایی غیر از فلسفه نیز برای کسانی که می خواهند کارکرد اقتصاد را بهتر درک کنند قابل دسترسی است. شاید روشن ترین آنها جامعه شناسی علم باشد. درک اینکه چرا کارهای کمی در این زمینه انجام شده است، مشکل است. البته کارهای تکراری و توصیف های نسبتا مضحکی انجام شده است. ⁽²¹⁾ یک نمونه جدی تر بررسی طرز فکری است که اخیرا توسط سه تن از محققان مطرح شده است. لذا [در هر حال] ترغیب به مطالعه بیشتر در زمینه جامعه شناسی علم اقتصاد وجود داشته است. و چارچوب هایی نیز برای چنین مطالعاتی معرفی شده است. ⁽²²⁾ اما صاحب نظران جامعه شناسی اقتصاد انتظار بیشتری دارند.

[*~* مهسا *~*]

در زمینه های دیگر فعالیت بیشتری وجود داشته است. کار نیمه تمام «دونالد مک لوسکی » پیرامون خطابی بودن مباحث اقتصادی از همه قابل توجه تر است. طرحهای تاریخ منقول که طی آن توسط «آرجو کلامر» در ارتباط با موضوعات مشخص و حرفه ای با پیش کسوتهای اقتصاد گفتگو شده است، یک پیشرفت مهم دیگر محسوب می شود.
آیا چنین رویکردهایی به عنوان جانشین تحقیقات فلسفی مرسوم محسوب می شوند و یا مکمل آن هستند؟ من تاکید می کنم که حداقل در حال حاضر سناریوی اخیر قابل ترجیح به نظر می رسد. مسلما در این زمینه ها هنوز کارهای بیشتری باید صورت گیرد (و بدون صرف وقت نمی توان برجسته ترین کارها را مشخص کرد). این دیدگاه حامیان دیگری نیز دارد و امید می رود بر ادبیات مورد نظر تسلط یابد. ⁽²³

[*~* مهسا *~*]

پ- بنیانهای ضد فلسفی
در عین حال، دیدگاه دیگری وجود دارد که منکر مثمر ثمر بودن نگرشهای فلسفی (بخصوص معرفت شناختی) در درک بهتر کار علمی است. ورود این نقطه نظر در ادبیات روش شناسی، بحثی علیه خود روش شناسی خواهد بود.
بحث مذکور در قالب مطالب مربوط به «مک لوسکی » قابل دستیابی است. دیدگاه وی از دو راه قابل بازخوانی است. یکی را تعبیر ضعیف و دیگری را تعبیر قوی (از نقطه نظر وی) می نامیم. تعبیر ضعیف یک عنوان کثرت گرا است تا به اختلاف زبان و اشتراکات زبان ها توجه کند. این آن موردی است که در آخرین بخش [نوشته مذکور] به آن پرداخته است. تعبیر قوی روش شناسی را به عنوان یک موضوع تحمیلی و آمرانه، بی مقدار ساخته است و به جستجوی حقیقت بعنوان یک موضوع واهی حمله کرده است. این تعبیر [مورد نظر مک لوسکی] است که بسیاری از صاحب نظران روش شناسی به آن ایراد دارند. ⁽