چالش های موجود نظام آموزش اقتصاد اسلامی

[*~* مهسا *~*]

بخش سوم: عناصر کلیدی و تأثیرگذار بر نظام آموزشی رسمی اقتصاد اسلامی در ایران

عناصر کلیدی تأثیرگذار بر مباحث اقتصاد اسلامی را می توان به دو گروه عوامل درونی نظام آموزشی و عوامل خارج از نظام آموزشی تقسیم کرد. در قسمت اوّل این بخش، عوامل تأثیرگذار درون نظام آموزشی بررسی، و در بخش دوم، عوامل برونی آن تحلیل می شود.

[*~* مهسا *~*]

31. عوامل درونی نظام آموزشی اقتصاد اسلامی

در هر نظام آموزشی که آموزش اقتصاد اسلامی نیز از آن مستثنا نیست، برنامه آموزشی، دانشجویان، دانش آموختگان و استادان، چهار رکن اصلی نظام آموزشی قلمداد می شوند که در ادامه، نقاط قوت و ضعف هر یک از این عناصر در اقتصاد اسلامی مورد بحث قرار می گیرد.

[*~* مهسا *~*]

أ. برنامه آموزشی

گسترش و توسعه آموزش اقتصاد اسلامی در ایران با راهبرد مشخص و برنامه ریزی بلندمدت و مدونی صورت نگرفت و این بحث، از آغاز با تأسیس رشته مستقل یا گرایشی مستقل در نظام آموزشی توأم نبود. پس از بازگشایی دانشگاه ها حتی نظام مدونی برای تدریس دروس اقتصاد اسلامی وجود نداشت و واحدهای محدودی که در مقطع کارشناسی و پس از آن در مقطع کارشناسی ارشد تدریس می شد، دارای چارچوب مدون نبود و به طور عام براساس سلیقه مدرسان تدریس می شد و اغلب وجه وصفی اقتصاد اسلامی وجه غالب بود که مباحث فقهی اقتصاد اسلامی محور اصلی بحث شمرده می شد و تحلیل اقتصاد و مباحث کاربردی در آن، نقش چندانی نداشت (منصف، 1381). در سال های اخیر نیز به رغم تلاش برخی دانشگاه ها که در جهت راه اندازی گرایش اقتصاد اسلامی اقدام هایی کرده اند، هیچ برنامه مشخص و مدونی برای توسعه آموزش اقتصاد اسلامی وجود ندارد و برخی دانشگاه ها به طور خودجوش به تأسیس رشته یا گرایش اقدام کرده اند که تعداد آن ها در مقایسه با کل نظام آموزشی کشور بسیار محدود است

[*~* مهسا *~*]

ب. دانشجویان

دانشجویان در جایگاه بخش کلیدی نظام آموزشی، نقش به سزایی در توسعه و تکامل هر بخش از دانش به ویژه در مقاطع کارشناسی ارشد و بالاتر دارند. بررسی آماری نشان می دهد که به دلیل ضعف اطلاعات و فقدان آگاهی دربارة ابعاد کمّی و کیفی و پیامدهای اجتماعی و اقتصادی رشته های تحصیلی، دانشجویان در انتخاب رشته دچار اشتباه می شوند و همین امر، زمینه سلب انگیزة تحصیل از آنان می شود و این امر برای برخی رشته ها که در سطح جامعه ناشناخته تر هستند، مصداق گسترده تری دارد. آمارهای موجود نشان می دهد که انگیزه و اشتیاق برای انتخاب رشته اقتصاد و ادامة تحصیل در این رشته بین داوطلبان بسیار پایین است و همین امر سبب کاهش انگیزه در طول تحصیل می شود. اطلاعات آماری نشان می دهد که در سال 80 بیش از 2000 دانشجو در رشته علوم اقتصاد (گرایش های گوناگون) در مقطع کارشناسی پذیرفته شده اند که مقایسه میزان آگاهی و انگیزه آن ها در مقایسه با انگیزه و اطلاعات پذیرفته شدگان رشته های دیگر قابل توجه است.6

[*~* مهسا *~*]

در سال 1380، در گروه علوم ریاضی و فنی در رشته کامپیوتر 2/78 درصد و برق 1/63 درصد و ریاضی 3/12 درصد پذیرفته شدگان از پذیرفته شدگان دارای ردیف انتخاب بین 1 تا 10 برای این رشته ها بوده اند. این در حالی است که برای رشته علوم اقتصادی، فقط 3/11 درصد پذیرفته شدگان انتخاب اوّل آن ها بین 1 تا 10 بوده است که نشان می دهد کمتر از 15 درصد از پذیرفته شدگان این گروه رشته علوم اقتصادی را به صورت انتخاب اول تا دهم ثبت کرده اند.
در گروه علوم تجربی، رشته دندانپزشکی با 1/85 درصد بالاترین رتبه، پس از آن، رشته پزشکی با 6/72 درصد و رشته شیمی با کمترین علاقه مندی 10 درصد و علوم اقتصادی با 9/10 درصد قبل از رشته شیمی قرار دارد و این به این مفهوم است که فقط حدود 11 درصد از پذیرفته شدگان این گروه، رشته علوم اقتصادی را انتخاب اول تا دهم خود قرار داده اند.

در گروه علوم انسانی نیز رشته حقوق 3/95 درصد، حسابداری 1/54 و مدیریت 6/51 درصد و علوم اقتصادی 8/18 درصد، دارای انتخاب 1 تا 10 بوده اند. این بدان مفهوم است که در گروه علوم انسانی نیز فقط 18 درصد یعنی کمتر از 20 درصد دانشجویان، به تحصیل در رشته علوم اقتصادی علاقه مند هستند؛ یعنی رشته علوم اقتصادی حتی در مقطع کارشناسی برای بسیاری از داوطلبان بیگانه است7 و این امر برای اقتصاد اسلامی که سازوکار های انگیزشی خاص در مقاطع بالاتر ندارد، به طریق اَوْلا وضعیت خاص خواهد داشت.

[*~* مهسا *~*]

ج. دانش آموختگان

دانش آموختگان اقتصاد در سه مقطع کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری قابل بررسی هستند. دانش آموختگان مقطع کارشناسی به طور عام جذب دیوان سالاری اداری شده، در مشاغل کارشناسی یا حوزه مدیریت میانی مشغول به امور اجرایی می شوند و عملاً در فرایند تولید علم در حوزه دانش اقتصاد نقش و تأثیری ندارند و این امر برای اقتصاد اسلامی نیز صادق است؛ امّا دانشجویان کارشناسی ارشد به دلیل قرارگرفتن در مدار آموزش و پژوهش می توانند منشأ تحول در دانش اقتصاد باشند و در زمینه گرایش اقتصاد اسلامی، در صورتی می توان از این بستر بهره برداری کرد که از طریق برنامه ریزی گروه های آموزشی و ایجاد انگیزه در دانشجویان، آنان را به انتخاب گرایش اقتصاد اسلامی، و موضوعات اقتصاد اسلامی ترغیب کرد که متأسفانه پس از پیروزی انقلاب اسلامی، در مقطع کارشناسی ارشد اقدام قابل توجهی در این جهت صورت نگرفته است و به استثنای تعداد محدودی از دانشگاه ها، دانش آموختگان مقطع کارشناسی ارشد گرایش اقتصاد اسلامی را تجربه نمی کنند و در مقطع دکتری در سال های اخیر، دو دانشگاه به ایجاد گرایش اقتصاد اسلامی اقدام کرده اند (مرکز تحقیقات علمی کشور، 1376).

یکی از عوامل مهم، فقدان منابعی است که حاصل تحقیقات منسجم در این زمینه باشد. همچنین ارائه برخی از این دروس به وسیلة افرادی که توانایی کافی دربارة اقتصاد اسلامی ندارند نیز در این جهت مؤثر است. این کنار عدم اقبال مسؤولان برنامه ریزی و عدم تقاضای مدیران اجرایی برای این گرایش ها است.

[*~* مهسا *~*]

32. عوامل بیرونی تأثیرگذار بر آموزش اقتصاد اسلامی

افزون بر نظام آموزشی و عناصر وابسته به آن، سطوح تصمیم ساز (Decition maker) و سیاستگذاران (Policy makers) در پذیرش و ترویج اندیشه های نو، نقش و جایگاه تعیین کننده ای دارند. برایند وضعیت موجود نشان می دهد که سطوح تصمیم ساز و سیاستگذار ضرورتی برای مطرح ساختن مبانی اقتصاد اسلامی در سطوح گوناگون نمی بینند و متعاقب آن، دانشگاه در جایگاه تأمین کننده نیازهای علمی و کاربردی با تقاضا و درخواستی مواجه نیست تا برای تأمین نیازهای آن حوزه اقدام عملی به عمل آورد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، تغییرات نظام اقتصادی جامعه بر مبنای موازین شرعی، به تغییر در قانون بانکداری بدون ربا محدود شد و هیچ تلاشی برای خلق انگیزه های جدید با هدف تغییر در زمینه های دیگر مانند نظام مالیاتی، تعرفه ها، تجارت خارجی، تأمین اجتماعی، عدالت، توزیع درآمد و ... صورت نگرفت. بدیهی است که نظام آموزشی رسالت تأمین نیازها و اولویت های جامعه را دارد. در وضعی که بدنه اجرایی جامعه عملاً به طرح مسأله و نیازی نو تمایلی نداشته باشد، دانشگاه اقدام عملی و برنامه ریزی با هدف تربیت نیروی انسانی نخواهد داشت. اگرچه این امر نباید سبب شود که دانشگاه در انجام رسالت خود در زمینه فراهم ساختن بستر لازم برای انجام پژوهش های بنیادین در زمینه اقتصاد اسلامی کوتاهی کند.8 در زمینه تأمین مالی پروژه های کاربردی اقتصاد اسلامی نیز از سوی دستگاه های مجری و سیاستگذار عملاً اقدامی صورت نگرفت و مبالغ محدودی نیز که به این امر اختصاص یافت، به برخی نهادهای مذهبی اختصاص داده شد و نظام آموزش رسمی به ویژه بخش تولید علم به طور جدی مورد حمایت قرار نگرفت.

[*~* مهسا *~*]

بخش چهارم: نظام آموزشی و بازار اقتصاد اسلامی


41. نظام تقاضا برای اقتصاد اسلامی

در جامعه، تقاضا برای دانش و به طور خاص برای دانش اقتصاد عموماً به وسیلة دو گروه صورت می گیرد: گروه اوّل، سیاستگذاران و مدیران دولتی (در سطوح ملّی، منطقه ای و بخشی) که تصمیم های کلان را اتخاذ، و سیاستگذاری می کنند و گروه دوم مدیران بنگاه های بخش خصوصی که برای برنامه های توسعه ای خود نیازمند یافته های جدید پژوهشی و دستاوردهای نو علمی هستند.
در حوزه اقتصاد اسلامی، تقاضا از ناحیه این دو گروه با چالش اساسی مواجه است. مدیران بخش خصوصی به دلیل ماهیت بنیادی، وصفی و کلان مطالعات اقتصاد اسلامی، ضرورتی برای تعقیب مطالعات این حوزه نمی بینند و از نگاه آن ها، اختصاص منابع مالی به این مطالعات، هزینه برای کالایی لوکس یا غیرضرور است و مدیران دولتی نیز چه در سطوح عالی و چه در سطوح میانی به دلیل تمایل به حفظ وضع موجود، تمایل چندانی به مباحث اقتصاد اسلامی از خود نشان نمی دهند. از دید آنان، مباحث اقتصاد اسلامی مباحثی غیرضرور یا لوکس است که نیاز فعلی آن به شمار نمی آید.9 از آن جا که تقاضا برای کالای لوکس تابع سلیقه متقاضی است، سیاستگذاران و مدیران نسل انقلاب نیاز جدی به مباحث مربوط به اقتصاد اسلامی در خود احساس نمی کنند. شیوه مواجهه آن ها با این مباحث بیشتر مشابه تقاضا برای کالای لوکس است تا کالای ضرور؛ در نتیجه، میزان و روش استفاده آن ها، به سلیقه های آنان بستگی دارد.

[*~* مهسا *~*]

از آن جا که عزم جدی از ناحیه سیاستگذاران سطوح عالی نظام برای اجرای نظام اقتصاد اسلامی در کشور وجود نداشت، نهادهای مجری و مدیران سطوح میانی به ویژه در نهادهای پولی و مالی براساس سلیقه خود هم قرائت های گوناگون از اقتصاد اسلامی ارائه دادند و هم در اجرای آن بخش از اقتصاد اسلامی که به صورت قانون تدوین شده بود، کوتاهی کردند. مجموعه این وضعیت سبب شد که فرایند تقاضا برای مطالعات اقتصاد اسلامی به سطوح گوناگون گسترش نیابد؛ بدین سبب، از یک سو دستگاه های اجرایی، خود را به اجرا و گسترش اقتصاد اسلامی ملزم ندیدند و در سوی دیگر، دانشگاه ها که این وضعیت را در بدنه سیاستگذاری و اجرایی دولت دیدند، لزومی برای گسترش و توسعه مباحث اقتصاد اسلامی در نظام آموزش رسمی کشور احساس نکردند.

[*~* مهسا *~*]

این کنش و واکنش متقابل از طرف نظام تولید علم و نظام اجرایی، به چالش جدید در اقتصاد ایران انجامید. در برایند این رویکرد در حوزه تولید علم سبب شد که براساس آمار فرهنگستان علوم، از 800 عنوان کتاب منتشره در زمینه مباحث دانش اقتصاد10 در کشور، کمتر از 20 عنوان به مباحث اقتصاد اسلامی اختصاص یابد و همین وضعیت برای مقالات علمی پژوهشی انتشار یافته، رساله های مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری و سایر زمینه ها قابل تصور است. با این وصف، اگر فاصله تولید علم در دانش اقتصاد نظام آموزشی رسمی ایران را با مرز دانش جهان با میزان ذکرشده در بخش های پیشین مقاله به صورت مبنا در نظر بگیریم می توان داوری کرد که تولید علم در زمینه اقتصاد اسلامی، با فرایند تولید علم اقتصاد در نظام آموزش رسمی فاصله قابل توجهی دارد و شکاف قابل توجه آن تا حد قابل توجهی معطوف به فقدان تقاضا بر این مباحث در سطوح گوناگون جامعه است.